Parıj jáne qazaqtar

Qazaqstannyń Fransııadaǵy mádenıet kúnderi aıasynda Parıjdi jań­ǵyrtqan elimizdiń óner sheberleriniń konserti qala turǵyndaryna mýzykalyq mu­ra­nyń halyqtyq saryny men klassı­ka­lyq órnegin qaltqy­syz qatar jetkizdi. Mustafa men Ámire rýhynyń jańǵyryǵy Parıj qazaqqa tańsyq shahar emes, búginde munda 260-qa tarta qazaq otbasy, myńnan asa qan­dasymyz ómir súrip jatsa, osyǵan deıin de biraz tulǵa óz taǵdyryn osy qalamen tyǵyz sa­baqtas­tyryp ketkeni tarıh taǵylymyna tereń úńi­lýge tartady. Sol izder qazaqty qashanda Parıjben ja­­qyndastyryp, týystyryp, qaıta-qaıta qaýysh­ty­rý­ǵa ıtermelep turatynyn bilemiz. Mustafa Shoqaı men Marııam apaı dál búgin týǵan jerge týlaǵan mahabbat sezimin saǵynyshty sazdardan tarqatyp, eýropalyqtardyń arasynda erek­she sym­battarymen daralanyp ketkendeı bir shalqar kúı tolqytyp jiberedi. Álemdik mádenıet pen ónerdiń ortalyǵy sanalatyn rýhanı oshaqta ekeýiniń jup­taryn jazbaı 20 jyl ómir súrgeni qazaq máde­nıe­tine áli de sol kezeńderden qosyl­maı jatqan mol syr baryn sezdiredi. Parıjge on bes shaqyrym jerdegi aqyn-jazýshylar shoǵyr­lan­ǵan Nojan-Sıýr-Marn qala­syn­da Mustafa Sho­qaı­dyń turǵan úıi saqtalǵan. Fransýz oıshyl­darynyń dál osy shahardy ózderine jıi bas qosa­tyn oryn retinde tańdap qonystanýy kezdeı­soq­tyq bolmasa kerek. Munda týyndygerler bir-birimen shurqyrasa qaýy­shyp, shyǵarmalary men mazalap júrgen qy­zyq­ty ıdeıalaryn dóńgelek ústel basynda shúıir­ke­lese taldaıtyn bolǵan. Máselen, muqym sýretshini Parıjdiń Mommarj kóshesi boıynan kezik­ti­retinińiz sııaqty bul eldiń tamasha salty osyndaı ereksheliginde. Shyǵarmashylyq adam­dary 12 mıllıonnan astam turǵynnyń arasyn­da adasyp, bir-birinen kóz jazyp qalmaýy úshin basqalardan ózderin erekshelendirip turatyn bólek aımaqty tańdap, tirshilik keshý dástúri bul eldiń m­á­de­nıe­ti­niń taǵy bir basqalarǵa uqsamas qyryn kór­se­te­di. Qalam ıelerin shabyttandyryp, oı­laryna qa­nat bitirgen osynaý shahardyń endeshe kezinde Mustafa eńbekterine de erekshe lep bergenine kámil ılanasyz. Al jubaıy Marııam Iаkovlev­n­a­nyń máıiti Marnnan 7-8 shaqyrym jerdegi Shell qalasynda máńgilik damyldap jatyr. Qazaq­stan­nan kelgen delegasııalar Parıjge soqqan saıyn apamyzdyń arýaǵyna baǵyshtap quran oqyp ketýdi esh esten shyǵarmaıtyn kórinedi. Bir ǵajaby, basqalardan Marııam apamyzdyń basy múlde bólekshe, qubylaǵa qaratylyp jerlengeni bólek syr túıgizetinin Ábdýaqap Túrkóz qandasymyz áser­li áńgimeledi. Ol osyndaǵy «Mustafa Sho­qaı» qoǵamy tóraǵasynyń birinshi orynbasary retinde Alash ardaqtysynyń atyn máńgi este qal­dy­rýda kóp ter tógip júrgen azamattyń biri. О́t­ken jyly Mustafanyń Berlındegi beıitine ádeıilep baryp, quran oqyǵan. Sol sapardan qudiretti tyl­symnyń beımálim syryna qany­ǵa­dy. Ol jerlengen musyl­man­dar zıratynyń shyraq­shysy ǵajap bir keremetke kýá bolǵanyn Abdolla Qaraǵa baıan­daıdy. Zıratqa tóbeden erekshe jaryq sáýle kelip quıylyp turady. Mundaı jáıtti ol buryn-sońdy bul mańnan kór­megen. Álgi kókten tógilgen jaryq boıynsha shuǵylanyń kimniń qabiri­niń ústine túsip turǵanyn anyqtap baıqaıdy. Mus­tafanyń qabiri jap-jaryq bolyp jatady. Álgi molda onyń tegin adam emes ekenin aıtady. Jarat­qan­nyń jaryǵyna bólengen Mustafa rýhy, endeshe, ómiriniń edáýir kezeńi ótken Parıjde aıryqsha ardaqtalýy beker emes. Tarıhqa úńilsek, ol osynda 1925 jyly Parıjde ótken óner saıysynda ekinshi júldeni ıelenip, kúmis medalǵa ıe bolǵan qazaqtyń jeztań­daı ánshisi Ámiremen júzdesken. Alashtyń ardaq­ty perzenti gastroldik saparmen kelgen son­daǵy ánshi-bıshi, ónerpazdardy meıramhanaǵa qonaq­qa shaqyrǵanyn estelikterinen bilgenimizben, sol sha­qy­rýǵa ózgeler ár túrli syl­taýdy alǵa tartyp bar­­­maı qalǵanda, tek Ámireniń ǵana qyzyl ım­perııa­nyń qylyshynan qaımyqpaı, osy kezdesýdi shyn júregimen qabyl alyp, qos arystyń bir-birimen saǵynysa qaýyshqan sáttegi tolǵanysyn eshbir tarıh tarqatyp aıtyp bere almaıdy. Sorbonna ýnıver­sı­tetiniń professory Pernonyń án­shi oryndaýyndaǵy «Qanapııa», «Úsh dos», «Jal­ǵyz arsha», «Aǵash aıaq», «Qos balapan» sııaqty tań­daýly ánderdi taspaǵa túsirip alǵany, Ámi­re­niń maýsym ne shilde aıynyń birinde odaqtas respýblıkalardan kelgen 14 óner­paz­ben birge Parıjdegi «Dorııa» qonaq úıine orna­lasqany, sapary­nyń ekinshi kúni ol jatqan bólmege artynan izdep Mustafanyń kelip áńgi­meles­keni jaıynda tam-tum maǵlumat qalǵany bolmasa, ekeýiniń júrek syrlary tarıh tamy­ry­men tereńge batyp ketkendeı. «Gavo» sahnasynda sol tereńdegi tebirenis qazaq óneriniń týyn jal­ǵastyryp kele jatqan keıingi jas býynnyń alapat sezimimen kókke órle­ge­ni­ne kýá­miz. Fransııa astanasy Balýan Sholaqtyń «Sursha qyzyna» tamsana taǵy da qulaq túrip tur. Fransýz Perno Ámireden «Sursha qyzdy» taspaǵa túsirip alý astarynan klassıka­nyń shyńy sanala­tyn dúnıe­lerdiń báriniń tamy­ry Arqanyń án mektebimen sabaqtastyp ja­t­qandaı áser túıesiz. Fransııa men Qazaqstan arasyndaǵy rýhanı kópir­di K.Baıseıitova atyn­daǵy ulttyq opera jáne balet teatry­nyń solısi Talǵat Musabaevtyń oryn­daýyn­daǵy «Sursha qyz» ben Jaıaý Musanyń «Aq sısa» áni qaıta jal­ǵap, mádenı dostastyqqa dás­túrli mýzy­kanyń dáıim dáneker ekenine taǵy bir márte kóz jetkizgen kesh boldy bul. Kúlli adamzat armanynyń alyp munarasy Eı­fel ǵajaıybynan ǵalamat saz esip, kól-kósir sezim qushaǵynda qalǵan sáttiń sıqyry ǵajap. Osynaý ushar shyńnyń qanatynda qazaq balasy alystaǵy aıaý­ly mekenin oısha kezip keter edi. Fransýzdardy álemge áıgili etip jatqan mundaı tarıhı eskert­kishterdiń sandap aldyńnan kezige beretini tánti etedi. Ataqty Lývr, Parıj Qudaı-ana sobory, Trıýmf qaqpasynyń aınalasy qujy­na­ǵan adam. Orta ǵasyr­lyq sáýlet óneriniń órnek­teri teńdessiz qudiretine taǵzym etkizse, asqaq kúmbezderi kúnge shaǵylysqan ro­man­dyq stıldegi kóne oıý-órnekter, tarıhı sul­balar jaı qydyrý­shy halyq úshin umytylmas áser syılar tarıhı jádi­gerler sıpatynda qalǵanmen, mu­nyń arǵy jaǵynda ozyq elden keleshekte jas­tary­myz neni úırenip, nesinen sabaq alýǵa tıis degen túıin jatqany anyq baıqalady. Sirá, qasıetti degen sóz negizinde barsha adamzat ıgiligine qyzmet etetin osyndaı tarıhı týyndylar shoǵyrlanǵan jerge aıtylatyn bolsa kerek. Sol aıtqandaı, bul elde túrli mádenı sharalardyń kóptep ótýiniń ózi óner qasıetin fransýzdardyń kóbirek qadirleı bilgendiginen sııaqty bolyp túıiledi. Maýsymnyń 21-inen 22-sine aýysar keshtiń sán-saltanaty tipten bólek. Jazdyń eń uzaq kúnin toılaıtyn dástúrmen Parıj kósheleri tań atqansha mýzyka áýenimen terbetilip, qala turǵyndary ózgeshe kóńil-kúıde seıil qurǵan. Kóshe qıylystarynda ýaqytsha sahnalar boı kóterdi. Mundaǵy halyq­tyń bárin túgel saýyqshyl ma dersiz. Eýropa klas­sıkalyq mýzykanyń otany bolyp sanalatynyn sımfonııalyq orkestrler men kameralyq an­sambl­derdiń kóshe boıynda jurtqa óner kórsetip jatýynan baıqaısyz. Mýzykany fran­sýzdar tirshiliktiń belgisi, búgindi erteńge jal­ǵas­tyrýshy ún retinde qasterlep, osynsha shattyqqa beker uıymasa kerek. Bir buryshta gıtarasyn, daýyl­pazyn soǵyp, úndilerdiń shashtary jelbireıdi. Eıfel munarasynyń ber jaǵynda ar-en-bı stılimen jastar qaýymdy ózderine ónerimen baýrap al­ǵan. Parıj turǵyndarynyń ústindegi kıim bir-birine múlde uqsamaıtyn bolsa, mýzykalyq sary­ny men salty da dál sondaı, ár bulaq óz saıymen syńǵyrlap aǵyp jatqan myń taraý, qyryq quraý álem. Sansyz áýen sarqylmaǵan dúbirdiń «Gavo» konsert zalynda maýsymnyń 23-i kúni qazaqtyń qasıetti qara dombyrasy únimen jalǵasqany qan­daı ǵanıbet edi! Parıjdegi Túrkistan Mundaǵy qandastarymyzdyń Eýropamen tur­mys-tirshiligi bite qaınasyp ketkenmen, olardyń ana tiline, salt-dástúri men dinge degen adal­dyq­taryn, qazaq­sha án shyrqalyp, dombyramen kúı tógilgende nur­lanǵan júzderin kórip, ishteı oıǵa qa­lasyz. Atamekennen shalǵaıda júrse de tamy­ryn joǵaltpaǵan netken myqty dińgek. Bastaryna aq jaýlyq tartqan analar, júzderi bal-bul janǵan jastar, úlken-kishi túgel osy sátti asyǵa kútkendeı, júrekteri lúpildeıdi. – Aıta berińiz, aıtqan oılaryńyzdy halyqqa jetkizý bizdiń mindetimiz, – deımiz kókiregine tú­ıip kelgen oılaryn shashaýsyz tarqatpaq nıetpen. – Átteń, Eýropada turatyn biz sııaqty qazaqtar «Egemen Qazaqstan» gazetin oqı almaı, qatty qına­la­myz. Áıtse de bul basylym respýblıkanyń bar­lyq aımaǵyna taraıtyn .úlken gazet bolǵan­dyq­tan, shette júrgen biz sııaqty qazaqtardyń da muń-muq­ta­jyna udaıy qulaq túrip tursa degen tilek aıtqym keledi áýeli. Odan keıin men sııaqty alpys­tyń asqarynan asqan adamnyń kókeıin mundaı jasta ne ma­zalaýy múmkin dep oılaısyz? Qara bastyń qa­myn jeý degen oı sirá da, qape­ri­ńizge kirmesin. Adam osy­naý jasta endi men ózim­nen keıingilerge qandaı tár­bıe beremin, balama ne úıretemin dep ózinen góri, óz­ge­ge kóbirek mán berýge tyrysady. Bir jaǵynan, tarıhı otanym – Qazaq eliniń erteńine alańdaımyn. Qazir dúnıe júzindegi túrli oqıǵalar qatty alań­da­tady. Bir-birimen atysyp, ózara qyrǵı-qabaq bolyp jatqan jurttar men sýdan, ottan, oqtan zardap shekken elderdi kórgende, alystaǵy atamekenniń ósip, damy­ǵan qalpyna osy Parıjdegi qandasta­ry­ńyz­dyń júregi jaryla qýanady. Álemdi sharpyǵan keshe­gi ekonomıkalyq, qarjy daǵdarysynda halqy kúı­­­zel­megen tek Qazaqstan ekenin kózimiz kórip otyr. Mu­sylman elderi arasynda Túrkııanyń da qıyn­dyqqa ushyramaǵan sebebi, qazaq pen túriktiń maly bar. Qazaqtyń deni malmen, egispen aına­ly­sa­dy. Shıki­zaty óz aldyna bólek qor. Osy taby­synyń arqasynda alpaýyt elderdiń ózin san soq­tyrǵan daǵdarystyń daqpyrtyn qulaqtary shal­ma­ǵan kúıi sharýasyn dóńgelente berdi. Bul táýbe, deıtin ja­ǵy­myz – deıdi parıjdik qandasymyz. Al endi ne nár­sege alańdaýǵa tıis degen máseleni kóse-kóldeneń tartady. Fransııanyń 65 mıllıonnan astam halqy bar, turǵyndarynyń 94 paıyzy fransýzdar, al qalǵan ult ókilderinen portýgaldyqtardy, marokkolyq­tardy, ıtalıandyqtardy, aljırlikterdi, túrikter men baskılikterdi keziktiresiz. Bes mıllıonǵa jýyq ımmıgrant turady, onyń 2 mıllıondaıy Fran­sııa azamattyǵyna ıe. Sonyń ishinde Túr­kııadan qonys aýdarǵan qazaq­tar­d­yń osy eldiń azamattyǵyn alǵa­ny­myzǵa biraz jyl boldy. Qa­zaq­standa turatyn halyq mundaǵydan áldeqaıda az, solaı bola tura fransýzdar halyqtyń sanyn kóbeıtýge barynsha mán beredi. 20 jyldan keıin jer betinen joıylyp ketý qaýpi týyndaýy múm­kin dep shyr-pyrlary shyǵady. Túrkistan Sapa­jan­nyń aıtýy boıynsha, Túrkııada da bul máselege óte-móte muqııat qaraıtyn kórinedi. Júz telear­na­sy bar bolsa, sonyń keminde jıyrmasynda jas­tardy qosý, otbasyn qurý jaıy jan-jaqty qozǵa­la­dy, nege Qazaqstan osyndaı kóbeıip jatqan elderdiń úlgi-óne­ge­sin úırenbeıdi dep oı qosady. Olar talaı taǵ­dyrdyń osylaı sha­ńy­raq kóterýine sebepshi bolyp otyr. Qazaqstanǵa balalardy oqytýǵa baryp kelgen saparymda bul máseleniń onda kúrmeýi sheshilmegen túıtkildiń biri ekenin kórdim. Osy jaǵynan kómek kerek deseńizder, men Túrkııadaǵy sol ozyq tájirı­be­lerden úırenip qaı­tý­laryńyz úshin qol ushyn berýge qashanda ázirmin degen usynysyn jetkizdi ol. Fransııada fransýz tilin bilmeıtin adam nan taýyp jeı al­maıdy. Túrkııada túrikshe sóı­leme­seń, kún kóre almaı­tyn bol­ǵan soń, túrik tilin úı­renýge májbúr boldyq. Mun­daǵy qazaq­tar negizinen túrik jáne fransýz tilderin meńger­gen degen derek keltirdi. «Al Qazaq­standa she? Resmı meke­me­lerdiń esi­ginen orys­­sha bil­me­seńiz, ót­kiz­beıdi. Bi­raz balamyz ol jaq­tan qaıtyp keldi. Astana­nyń halqy negizinen oryssha sóıleıdi eken, tú­sin­bedik deıdi. Qashan qa­zaq te­gi­­niń sońy orystyń «evıch», «ovıch»-inen ary­­la­dy dep qyn­jy­lasyń. Jetpis jyl boıǵy ke­ńes­tik ezginiń zardaby jıyr­ma jyl­da jazy­lyp ketýi qıyn ekenin bilemiz. Áıtse de qol qýsy­ryp qarap otyr­maı, sondaı kemshiliktermen kúrese berý kerek. Qa­zaq tilin aldyń­ǵy orynǵa shy­ǵar­maq kerek dep áli alda kóp ju­mys tur­ǵanyn ılanymdy baıan­daıdy. «Balańdy Qazaqstanda oqyt» Ábdýaqap Túrkóz qan­dasy­myz qazaq­standyq óner sheber­leri­niń konsertine bala­sy Tolǵamen birge kelgen. Tolǵanyń Ál-Farabı atyndaǵy Qa­zaq ulttyq ýnıversıtetinde bir jyl oqyp, qazaq, orys tilderin jete meńgerip al­ǵanyna qaıran qaldyq. – Aralaryńyzda atamekenge oral­ǵysy keletin qazaqtar bar ma?– degen suraqtyń qoıy­lýy zańdy mundaıda. – Parıjde ómir sú­rip jatqany­myzǵa otyz jylǵa jýyq ýaqyt ótipti. Kóp nárseni bastan keshtik. О́zimizden góri men erteńgi myna jastardyń keleshegin kóbirek oılaımyn – degen Ábdýaqap qan­dasymyz áńgimesin jastar jaqqa bura sóıle­gen. – Adamnyń qasıeti tili men dininde. Men mun­daǵy qazaqtarǵa balalaryńdy Qazaqstanda oqy­tyń­dar. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jas­tar­ǵa jasap jatqan jaqsylyǵy basqa birde-bir elde joq. Balalaryń­nyń baǵy janady, qazaq tilin úı­renedi, aradaǵy alys-beris jalǵasady, tegin, túbin qadirleıtin azamat bolyp qaıtady, degen sóz­di árdaıym sanalaryna quıyp otyramyn. Qazaq­stan­da bilim alyp kelgen balamdy osyndaǵy elshilikte ótetin sharanyń birinen qaldyrmaı shaqyryp otyrady. О́tken jyly Mekkege baryp qaıtqan Ábdýaqap qajy Fransııada turatyn qazaqtardy óz dinderine berik, jyl saıyn oraza ustap, aýyz bekitedi, namaz oqıdy dedi. – Parıjde musylmandardyń meshiti bar ma? – dep suraımyz osyǵan oraı biz de rýhanı shahar jaıynda taǵy da bilgimiz kelip. Jıyrma-otyz shaqty túrik qonystanǵan jerde áıteýir bir meshit jumys istep turatynyn, biraq onyń syrt kózge kádimgi meshit ekeni sonshalyq biline bermeıtinin, qazaqtar negizinen sol túrik meshitterinde namaz oqyp, al balalary demalysqa shyqqanda sondaǵy moldalardan qosymsha dinı bilim alatynyn, mundaı Allanyń úıleri Parıjde az emestigin aıtqan Ábdýaqap qajy qazaqtyń ejelgi salt-dástúri men ádet-ǵurpyna toqtalyp ótti. On bes-jıyrma kúnde mundaǵy áıteýir bir shańyraqta ne qyz uzatylyp, ne kelin túsirilip, bolmasa súndet toı, shildehana sııaqty úlken toılar dúrkirep ótetinin estidik. О́zi de shańyraq kótergen talaı jasqa baqyt tilep, bata bergen el aǵasy ekenin, al endi ónerge kelgende qara jaıaý emestigin sezdirip: «Jyńǵyl qaıyq degende, jyńǵyl qaıyq, oý, Aýylyńda qyz bar ma bizge laıyq, oý» dep óleńdetip jibergen. Ońashada dombyra shertip, án aıtý syrtta júrgen ekiniń biriniń boıyna qona bermes qasıet desek, sol dástúr Parıj qazaqtarynyń dýmandy keshterine jarasymdy órnek tókken ǵıbrat ekenin uqtyq. Taǵy bir ereksheligi – olar bazarda satylyp jat­qan etti alýdy jón sanamaıdy. Halal asqa qat­ty kóńil bóledi. «Úıge kelgen qonaqtar keıde biz­diń úıdiń etiniń qalaı dámdi pisetinin aıtyp tańdanady. Men olarǵa gáp pisirýde emes, maldyń soıylýynda dep túsindiremin. Biz barlyq ýaqytta maldy bazardan satyp alyp, musylmannyń sal­tyn saqtap óz qolymyzben soıamyz. Halal maldyń eti qalaı dámdi bolmasyn. Keıde qazaqtyń mundaı ata dástúrin kóp bile bermeıtin jastardyń das­tarhanyna qonaq bolyp túsýge týra keledi. Olarǵa da osy aqyl-keńesimdi berýden jalyqpaımyn» deıdi Ábdýaqap qajy qazaqtyń bar balasy halal as jeýin tilep. «Fransýzdar kimder, olarmen biraz jyldan beri aralasqanda, ózge­ler­den erekshe qandaı qa­sıetterin baıqady­ńyz­dar?» dep jergilikti halyq­pen qarym-qaty­nasyna buryp suraq qoıdyq. Fran­sýzdarǵa turmysqa shyqqan birdi-ekili qazaq qyz­dary bar, biraq bul jappaı úrdiske aınalǵan oqıǵa emes. Qa­zaq­tar ul-qyz­darynyń neǵurlym óz ulty­nyń ad­a­my­men qo­sy­lýy­na, óz di­­ni­ne berik bo­lýyna múd­­deli. Al en­di fransýz má­de­nıe­ti­ne kelsek, qandas­tary­myz bul ha­lyqtan kóp nárseni úı­renýi kerek dep esepteıdi. Kishipeıil, qolynan kelse kó­mek berýge da­ıyn, adam­gershi­lik qa­sıet­­te­rin jo­­ǵary qoıa­tyn, má­de­nıeti ósken ha­lyq deı­di. Oǵan kóz jetkizý ońaı. Qala kó­she­­lerin­de aǵyl­ǵan týrıster. Ada­syp ketýshiler de kezdesedi. Kó­she­de ketip bara jatqan fransýz ózinen kómek sura­ǵan adamnyń jal­ma-jan qa­sy­na toqtaı qa­lyp, qal­ta­kartasyn ashyp, jol siltep jatqanyna kýá bola­syz. Ár fransýz qaltasyna qa­lanyń sha­ǵyn kar­ta­syn salyp júrýge daǵdy­lanǵan. О́zine de, kómekke zárý ózgege de bir kádege jaraıtyn paı­daly nárseni umyt­paıtyn uqyptylyǵy qaı­ran qal­dy­rady. Metroda adasyp, qaıda bararyn bilmeı turǵan qazaq qyzynyń qoly­nan jetektep, tıisti jerine jetkizip salǵan bir fransýzdyń adamgershilik qasıeti búkil fransýz­dyń jan baı­ly­ǵyna bala­na­tynyn aıtqan Ábdýaqap qandasy­myzdyń áńgimesi bizdi rýhanı qalanyń ıirimderine batyryp ketip bara jatty. Asyldyń tuıaǵy Qazaqstannyń Fransııadaǵy elshiliginiń qyz­met­keri merekelik keshke kelýshilerdiń arasynan bir kisini aıryqsha bólip tanystyrdy. «Myna ki­siniń kim ekenin bilesizder me? Quran-Kárimdi qa­zaqshaǵa tárjimalaǵan ataqty aýdarmashy, «Alash» syılyǵynyń laýreaty Halıfa Altaı atamyzdyń balasy Abdýlsamet Altaı bolady» dedi. Bir ul, bir qyz ósirip, búginde nemeresiniń shat kúlkisine bólengen Abdýlsamet qandasymyzdyń Túrkııadan Parıjge kóship kelgenine 20 jyl bolǵan. Qyzy esepshi bolyp jumys isteıdi, uly elektr mamandyǵyn tańdaǵan. «Biz ózimiz bir áke-shesheniń kindiginen tórteýmiz. Úlkenimiz Abdýsattar, men úı­diń ekinshi balasymyn, al menen keıin Abdýrahym, Altyn dúnıege kelgen. Eń kenjemiz Altyn úılenbeı turǵanda Qazaqstanǵa sheshemmen birge ketken bola­tyn. Keıin sol jerden súıgen jaryn taýyp, búginde ejelden sol jerde týyp-ósken adamsha ómir súrip jatyr. Eki balasy bar. Ábdýrahym da úsh balasymen qazir Qazaqstanda turady» dep áńgi­melegen alys­taǵy aǵaıynnyń tarıhı otan degende júregi erekshe lúpil qaǵady. Aıaýly ákesiniń qabiri Al­matyda. Onyń arýaǵyna jyl saıyn quran oqy­typ qaıta­ty­nyn aıtady. Qazaq úshin teńdessiz eńbek jazǵan kisi­niń bala­la­ry­na da sol shalqar bilimniń telegeı dánin egip ketkenin baıqaısyz. Qurandy bala jastan basy­na jastana oqyǵan kisiniń ulǵaıa kele jan-dúnıesi ıslam nurymen asqaq kóriner edi. Ol da ákeden qal­ǵan sol taýdaı ǵıbratty báıterektiń jas butaq­tary­na meılinshe molynan darytýǵa atsaly­sa­dy. «Uly Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıy tusynda atamekenge bizdiń de alǵash ret tabanymyz tıdi. Janyma qy­zymdy kórsin dep ádeıi ertip aparǵan bolatynmyn. Ondaǵy maqsatym – balalyq, jas­tyq shaǵymyz taǵ­dyrdyń jazýymen múlde basqa bir jat jurttyń ortasynda ótti, qaı elge kóship barsaq, sol jerdiń otymen kirip, kúlimen shyǵýǵa týra keldi, bizdiń balalarymyzdyń erteńgi taǵ­dy­ry endi ata-baba­myz­dyń kindik qany tamǵan ólke­men birge bolsyn degen oı edi. О́zimizdiń qaza­ǵy­myzdyń ortasyna keldik dep qýanyp jatyrmyz. Oıym qyzyma halqymyzdyń qonaqjaı dástúr­lerin kórsetip, elmen jaqyndatý. Buryn qazaqtyń syrtynan árkimder ár túrli laqap taratqanda, júregime shanshýdaı qadalatyn. Oryssha bilmeıtin adamdy jumysqa almaıdy degen sózderge onsha qulaq aspaıtynmyn. Qazaq tili rasynda qaǵa­jý tartyp jatqany janymdy qatty jabyrqatty. Keıingi saparymda ulymdy alyp keldim. Ol da: «Mundaǵylardyń deni oryssha sóıleıdi, túsin­beı­min» dedi. Inshalla, sol kezeńnen beri kóp nárse túzelgenine búgin qýana kóz tigesiń. Elbasynyń ózi: «Qazaq pen qazaq bir-birimen qazaqsha sóıles­sin» dedi. Qazaq tilinde telearnalar boı kótere bastady. Qazaqstannyń osyndaı gúldengen, kórkeıgen jaǵyn estigen bizderdiń tóbemiz kókke bir eli jetpeı turady. Búginde onyń atyn búkil álem tanyp jatyr. Osydan asqan adamǵa mereı bar ma?» dep oı bólisedi Halıfa áýletiniń bir butaǵy. Beıbitshilik jáne rýhanı kelisim syılyǵynyń laýreaty Albert Fıshler áıeli Madlen ekeýi bizge burylyp kelip sálem berdi. Ol Qazaqstan men Fransııa arasyna dostyq kópir ornatyp júrgen qazaq óneriniń osyndaǵy naǵyz janashyry ekenine kýá boldyq. Táýelsizdiktiń 20 jyldyq toıy qar­sańynda Mádenıet mınıstrligi, «Qazaq áýenderi» aksıonerlik qoǵamy uıymdastyrýymen Parıj sahnasyn dúbirge bólegen keshte Albert Fıshler jurtqa qa­zaq ulttyq mýzykalyq aspaptary ja­ıyn­da qysqasha túsinikteme berdi. Qurmanǵazy atyn­daǵy akade­mııa­lyq qazaq ult-aspaptary orkestriniń ónerpazdary súıemeldeýimen dombyra, qylqobyz sııaqty dástúrli saz aspaptar úniniń erekshelikterine toqtaldy. «Biz qonaqjaı qazaq halqynyń keń peıiline qashanda rızashylyǵymyzdy bildiremiz. Qazaq eline barǵan adam taǵy da barsam eken degen kóńil-kúımen qaıta­dy. Jarqyn júzdi baýyrmal halqynyń darhan nıetine qaraı keń jaıylǵan saıyn dalasy bar. Oǵan tabany tıgen adamnyń bo­ıyn erekshe sezim bıleıdi. Sondaı súıispen­shi­lik bizdi bul elmen týystyryp ji­berdi. Nebir ǵajaıyp tulǵalarmen tanystym. Olar­­dyń shyǵar­ma­laryn oqyp otyryp, ózimniń qa­zaq janymen qanshalyq jaqyn ekenimdi baıqa­dym. Qazaq­stan­nan basqa memleketke on eki ret at basyn bur­map­pyn, osynyń ózi meniń mundaǵy jurt­qa erekshe qurmetimniń barlyǵyn ańǵartsa kerek. Ásirese, qazaqtyń mýzykasyn qatty unatamyn. Qurmanǵazy kúılerin estı bergiń keledi. Dástúrli ónerdi dál bulaı qasterlep saqtaǵan halyq kemde-kem» dep súısinedi fransııalyq dosymyz. Qazaq­stan­nan Parıjge kóship barǵan Pavel Prıhodko esimdi jerlesimiz katolık shirkeýiniń svıashennıgi bolyp or­na­lasypty. «Álibek Dinishev sııaqty aty ańyzǵa aınalǵan ánshiniń daýysyn estý men úshin kútpe­gen oqıǵa boldy, deıdi ol. Abaıdyń «Aıttym sálem, Qalamqasyn» buryn biz qazaq dostarymyz­ben dastarhan basynda qosyla talaı shyrqaǵan­byz. Sol ándi álginde súıikti ánshiniń oryndaýyn­da estigende júregim qatty tolqyp ketti. Qazaq­tar­dyń sonaý bir jyldary Povoljeden qonys aýdarǵan nemis dıasporasyn qushaq jaıa qarsy alǵan baýyrmaldyǵy esten ketpeıdi. Onyń ishinde ózimizdiń áke-sheshemiz de bar. Olardyń sol qıyn kezeńderden tek qazaq­tar­dyń kómeginiń arqasynda ǵana aman-esen shyqqanyn bala bolsaq ta sana­myz­da saqtap qalyppyz» dep balalyq shaǵyn saǵy­na eske alady. Vıjıt Hoj esimdi kórermen­nen qaı ónerpazdy súısine tyńdaǵanyn suraǵa­ny­myzda: «Bári de kóńilimnen shyqty. Qur­man­ǵazy orkestrindegi dombyramen popýrrı tartqan tórt dombyrashy men halyq áni «Jelkildekti» oryn­da­ǵan Bıbigúl Saýytovanyń talantyna tánti bol­dym» dedi. Bankte ınjener bolyp jumys isteıtin Stefanı esimdi jigit bul konsertti kórshisinen estip, qazaq degen halyqtyń óneri qandaı bola­ty­nyn ádeıi kórmekke kelipti. «Qazaqtardyń ulttyq kıimderi keremet eken. Dástúrli mýzykasyn da al­ǵash ret estýim. Ne degen ǵajap saz. Dástúrli oryn­daýshylardyń da, kameralyq orkestrdiń de óneri kóńilimizden shyqty. Buryn Qazaqstannyń atyn onyń veloshabondazdary arqyly tam-tum biletinmin. Endi, mine, sol eldi óz kózimmen baryp kórsem degen qyzyǵýshylyq oıandy» dep tamsandy ol. Dúı Jı degen egde jastaǵy kórermendi áńgimege tart­qa­ny­myzda, jer kólemi jaǵynan Qazaqstanǵa bes Fran­sııa kirip ketetinin, munaıy, basqa da shıkizat qorlary mol memleket ekenin aıtty. «Sondaı ǵalamat elde turatyn halyqpen jaqynyraq tanysý armanym» dedi ol. Aısha О́z­temir esimdi qazaq áıel­deri qoǵamynyń tóraıy­mymen, Aıdýan atty qazaq jastary qoǵamynyń tóraǵasymen tanystyq. «Qur­manǵazy orkestriniń ónerin Almatyǵa arnaıy izdep barǵanda kúnde tamashalaý múmkin emes. Ulttyq rýh­t­y asqaqtatqan osynaý óner ujymynyń Parıjge kelýi biz úshin tarıhı oqıǵa sanalady. Qurma­n­ǵazy­nyń «Sary­ar­qa», «Balbyraýyn» kúı­lerin estigende atamekenge saǵynyshymyz saz órne­gi­ne kósh­ken­deı kúı keshtik. Nege biraq qazaqtyń kúı­leri az oryn­daldy? Al operada tamasha talantty jastar ósip kele jatqanyna kýámiz. Dj.Rossınıdiń «Ita­lııa­daǵy túrik» operasynan Fıorılla men Djero­nıonyń dýetin oryndaǵan Saltanat Ahmetova men Baýyr­jan Ándirjanovtyń sheberligi álemdik opera oryndaý­shy­larynan esh kem soqpady» dep tebirenedi. Al Jannet Naımanqyzy degen qandasy­myz K.Baı­seıitova atyndaǵy ulttyq opera jáne balet teatry ka­meralyq orkestri (dırıjeri Aıdar Áb­ja­hanov) oryn­daǵan A.Serkebaevtyń «Shalqyma­sy­na», son­daı-aq halyq áni «Gaýhartas» pen L.Ha­mı­dıdiń «Bul­bulyn» oryndaǵan Bıbigúl Januzaq pen A.Laranyń «Granadasy» men S.Kardıllonyń «Core n grato» atty shyǵarmasyn shyrqaǵan Medet Shota­baev­tyń ónerine rıza kóńilmen qol soqqanyn aı­ta­dy. Amerıkada turatyn jerlesimiz, halyqara­lyq baıqaýlardyń laýreaty, pıanısshi Temirjan Erjanov A.Serkebaevtyń pıanınoǵa jazylǵan «Sker­so­syn» shabyttana oryndaǵanda zal túgel qoshemet kórsetti. Qurmanǵazy atyndaǵy ult-aspap­tar orkestri oryndaýyndaǵy (dırıjeri Jalǵasbek Begendikov) I.Bramstyń «Vengr bıi» men J.Bızeniń «Karmen» operasynan alynǵan antrakt qaıtalanbas na­qyshymen nazar aýdartty. Klassıkalyq shyǵar­malar dástúrli mýzykalyq aspaptar sazy arqyly erekshe boıaýmen qulpyra órildi. P.Sarasateniń «Navvara­syn» quıqyljyta oınaǵan skrıpkashylar Nurııa Kárimbaeva men Erjan Kúlibaev óneriniń Parıj sahnasyn asqaq rýh­qa bóleýiniń ózi qazaqstandyq óner­pazdar shyq­qan shyńnyń asqaraly ekenin ańǵart­qandaı. Sońynda shetel qazaqtarynyń júregi­ne týǵan jerdiń saǵynysh sazyn jetkizgen E.Hasan­ǵalıevtiń ataq­ty «Atameken» áni asqaqtata shyr­qal­dy. Qazaq ónerine Parıj turǵyndary oryndarynan tik turyp qoshemet bildirdi. Sena jaǵalaýynda qazaq ónerine kórsetilgen qurmettiń bul alǵashqysy da, sońǵysy da emes. Qarashash TOQSANBAI, Astana – Parıj – Astana.