Mosart – Muqaǵalı

(Aqyn rýhymen syrlasý) Osylaı bolaryna tıtteı de kúmán­danbaı ótip edi ómirden sardar aqyn. Jazylyp jatyr... Muqaǵalımen bizder taǵ­dyrlas edik. Uly Otan soǵysy ekeý­miz­diń de ákemizdi jalmap, analary­myzdy jesir, ózimizdi jetim etken. Mu­qa, siz ol kezde on jasta ekensiz. Al men ákemnen alty aılyǵymda qalyppyn. Soǵysqa ketken ákeńizdi saǵynyp, bala júregińizben úlken arman-úmitti serik etip, alǵashqy óleńderińizdi ákeńizge arnaǵan ekensiz. Sol qarshadaı jasy­ńyz­da úsh qalyń dáp­terge júk bolǵan jaýqazyn týyndyla­ry­­ńyzdy syrttan kelgen bir qý alyp ketipti. Bul habardy estigende Naǵıman ana­ńyz egilip jy­laǵan eken.Sonda siz ju­batý sóz aıtyp: «Naqa, jylama, áli óleń­niń kókesin jazatyn bolamyn!» depsiz. Ár pendeniń basynda óz taǵdyr-ta­­laıy bar ǵoı... Men de: «Áke meıirimin kórmedim-aý, ákem qolymnan jetektegen joq, asha­­­maıǵa otyrǵyzǵan joq, mektepke ap­ar­ǵan joq... Tym bolmasa, es bilgende kóz jaz­baǵanym-aı», dep ar­­­man­da­ý­­­­shy edim... Muqaǵalı jyrlary ákesin kórmegen, áke meıirimine qanbaǵan kóp jetimniń basynan sıpady, toqtaý aıtyp, keler kúnnen jaqsy­lyq kútýdi úıretti. Aqyn: Ras, qaıǵy-qasireti bar qaptaǵan, Ǵumyrlar bar batqan jáne batpaǵan. Ákelgenmen ár adamǵa bir qaıǵy, Sol jyldarǵa qarǵys aıtý jat maǵan... Ańyzdardan tere júrip masaqty, Ras, ras, kózimizden jas aqty. Biraq so bir daýyl jyldar, ot jyldar, Bárimizden bir-bir batyr jasapty, – deıdi. Tabıǵatta Kún menen Aıdyń jalǵyz bo­la­­tyny sııaqty, adam balasy úshin de ata men ana jalǵyz. Sondyqtan da bolar, adam bala­sy ata-anasyn kóz jumǵansha ańsap, sarylyp saǵynary shyndyq. О́lmes ónerdiń qudireti sanadaǵy sartapty saǵynyshty qaıta jań­ǵyrtyp, taǵdyry qıly-qıly ata-ana rýhyna taǵy da bas ıgizedi eken. Muqaǵalıdyń myna shýmaǵy osynyń kýási. ... Jalynǵan ǵazız Anam, surap qalǵan, Joǵaldy sol betimen biraq ta arman. Senbeımin ákeń óldi degenge men, Sebebi, ol úıimizden tiri attanǵan. Biz keıde balalyqpen oınap ketkende, jigittikpen jelik qýyp júrgende úıde ońasha qalǵan anamyz qabyrǵadaǵy kóne sýretke telmire qarap, kózinen syrǵyp aqqan jasty súrtip otyrǵanyn talaı kórgenbiz. Júgirip kele jatqanda mańdaıyń sýyq muńtasqa tıip, anamyzdyń aldynda kináli adamdaı kúı keshetinbiz. Iá, anamyzdy jubatarǵa sóz tappaıtyn edik. Ol jubatý sózdi de biz úshin Muqaǵalı aqyn aıtqan edi. Sheshe, Sen baqyttysyń! Jylamaǵyn, Jaı túsip jatqanda da qulamadyń. Táńirińnen men edim suraǵanyń, Sondyqtan jylamaǵyn, jylamaǵyn!   Barmyn ǵoı, Tirimin ǵoı, Qasyńdamyn. О́lmeımin, men ózińdeı asyldanmyn! Taýsylyp, óz-ózińnen shashylmaǵyn, Baıyrǵy berekeńdi qashyrmaǵyn!   Men seniń qanyqpyn ǵoı kóz jasyńa, О́zim kepil tot basyp tozbasyma. Eki jyr jazsam saǵan birin arnap, «Sheshe» dep jazdym ylǵı sóz basyna.   (Táńiri keshe górsin kesirimdi) Aspanǵa jazam seniń esimińdi!!! Sheshe, Sen baqyttysyń, terbete ber, Quba taldan ıilgen besigińdi! Bul óleń – jalǵyz Muqaǵalıdyń emes, jetim qalǵan ár bozdaqtyń júrek sózi. Men dál qazir de osy óleńdi, tolqyp otyryp oqımyn. Sebebi, bul óleńde anamnyń rýhy jatqanyn sezinemin. Sol úshin de, sizge Muqa, myń alǵys aıtamyn! Adam balasyna ata-anasynan keıingi kıeli dúnıe – týǵan jeri. Táńirtaýdyń etegindegi aýyldan halyq baǵyna iri-iri tulǵalar keldi. Olardyń biri – Raıymbek batyr bolsa, ekinshisi – Muqaǵalı. Ekeýi de rýh qudi­re­tine ıe bolǵan tulǵalar. Tabıǵatyna tar­typ týǵan perzentter bıiktikti de, jalyndy da taýdan, meıirimdilikti kindik qany tamǵan topyr­aq­tan alǵandaı. Jalynnyń taýda bolatyny ras. Mysaly, bizdiń Alataý, Altaı dep júr­genimiz qyzyl, otty taýlar eken. Kóne túrki tilinde «al» degen sóz «qyzyl ot» degendi bildiredi. Taý qýatynyń kúshti bolatynyna taǵy bir sebep, ormannyń bolýy. Orman – otteginiń kózi, orman – súzgi, orman – qorǵan. Al, ekinshi bir sebebi, taý baýyryndaǵy qazba baılyq, tústi metaldardyń (altyn, kúmis, t.b.) kóp bolýy. Olar da qýat kózderi. Raıymbek rýhy, arǵy babasy bolǵan­dyq­tan da bolar, Muqaǵalı jyrlarynan aıqyn seziledi. Babasy amanattaǵan týǵan jerge degen perzenttik paryz, elge degen, halqyna degen súıispenshilik. «Jaýyzdyq­tyń, jaman­dyq­tyń bárin ózimen birge kórge ala ketkisi kelip, jer ústine tek jaqsylyq ǵana qalsyn» degen jomart janynyń tilegi, bári-bári – rýh qudireti. Aqyn jyr­lady, aqyn júrek sózin aıtty. Sonymen jer ústinde uly aqynnyń jaqsy sózi, jyly kóńili qaldy. Muqaǵalıdyń Qarasaz, Elshen­búı­rek, Shalkódesi jyrdyń jaılaýyna aı­nal­dy. Kez kelgen jan ol jyr­lar­dy oqyp otyryp, qazaq bolǵa­ny­na, onyń osyndaı ulan-baıtaq jeri bolǵanyna maqtanady. Men de Han­táńiriniń túlegimin. Meniń týǵan je­rimniń taý men tasy Muqaǵalı shabytymen óleń bolyp órilip, qudiretti jyr arqyly ár qazaqtyń aýzynda júrýi, jyr ǵana emes, án bolyp terbelýi, shyndyǵynda – úlken baqyt. Muqaǵalıdy ardaq tutatyndar aqynnyń óleń-jyrlaryn oqı otyryp, onymen syr­la­sa­dy, ár urpaq jyrlarynan ózin, óziniń mu­ńyn, syryn, janynyń jańǵyryǵyn, der­ti­niń daýasyn tabady. Tabady da, ajyramas dosqa aınalady. Tipti, ózi kórip júrgen ta­nys jandarmen kezdeskendeı bolady. Aqyn­nyń «Qaıran jeńgem» atty óleńindegi keıipkerler bárimizge de etene tanys. Sý surasa sút bergen, aıran bergen, Qartaıyp qalypsyń-aý, qaıran jeńgem! Qarǵanyń valetindeı edireıip, Qasyńa myna bireý qaıdan kelgen?   Apyraı, sýyq edi surqy neden? Adamǵa qaraıdy ǵoı syrtymenen. Jol kórsetkish saqshynyń taıaǵyndaı, Qımylyńdy baǵyp tur murtymenen.   ... Kúlkiń qaıda, kúmisteı syńǵyrlaǵan? Júziń nege ymyrttaı tunjyraǵan? Buǵalyqqa turmaıtyn asaý ediń, Seni ákelip teligen kim mynaǵan?.. Bul – tarıh qoı. О́tken kúnniń – dál biz kýá bolǵan, kózimiz shalǵan tarıh. Kúıeýinen jap-jas qalǵan analarymyzdyń qıly zaman tarıhy. Al aqynnyń balalyq qyzǵanyshyn bárimiz de keshkenbiz. Qazaq uǵymyndaǵy jeńge beınesi – úl­ken taqyryp. Aqyn «Darıǵa-júrekte» sol úl­ken ta­qyryptyń nemese qazaq ultyna ǵana tán ensıklopedııalyq eńbektiń kirispesin jazyp qaldyryp otyr. Poemanyń birinshi bólimi «Aq­qýdaı edi» dep atalady. Jeń­gesin aqqýǵa te­ńeıdi. «Bolǵan-dy mende bir jeńge, Jy­laı­tyn edi bir demde, Kúletin edi bir demde; Kú­letin edi kúlli álem, Darıǵa jeńgem kúl­gen­de; Jas tamyp jasyl búr­ler­den, Qaraǵaı, terek, búrgennen: Jylaıtyn edi gúlder de, Da­rıǵa jylap júrgende...» Aqyn áıel taǵdyryn, áıel álemin qalaı te­reń túsingen, qalaı dóp basqan? Bul, shyn­dy­ǵyna kelgende, klassıkterge ǵana tán bolsa kerek. Osy týyndy álem­dik deń­geıdegi shy­ǵarmalarmen qatar turýǵa laıyq desek, qatelespeımiz. Eń sońǵy akkor­dy, sım­fo­nııa­nyń sharyqtaý únindeı áser qaldyrady. ...Jaryq dúnıe-aı, janym-aı meniń! Ǵajapsyń! Ǵajapsyń, shirkin! Amal ne, tezsiń, az-aqsyń... Quzar jartastan oramal kórdim bulǵaǵan. – Qosh bol, tentek!.. (Ázildep, sirá, tur maǵan) Kók kóılek kórdim, qalyqtap quzdan zýlaǵan, – Qosh bol! – dep, Tentek... shýyldap úni tynbaǵan. Neǵylǵan sumdyq! Darıǵa ma, álde arýaq pa?! О́te almaı qaldym, jete almaı qaldym ar jaqqa, Darıǵa-júrek... Ushty da ketti aýlaqqa...   Mýza dep atap, aqyndar ǵıbrat qylatyn, Sol eken – meniń perishte jyrym, muratym! Dúnıeniń mynaý, qabaǵyn baǵyp turatyn, Darıǵa-júrek, ómirge berdi bir aqyn...   «Biraq so bir daýyl jyldar, ot jyldar, Bárimizden bir-bir batyr jasapty» degen Mu­qaǵalıdy sol bir taǵdyrlar naǵyz uly aqyn jasady. Muqaǵalı Maqataevtyń basqa qazaq aqyn­darynan ereksheligi ol qazaq tiliniń ǵana ýyzyna qanyp qoımaı, orys, fransýz tilderin de jaq­sy biletin edi. Onyń aýdarmalary óz týyn­dy­laryndaı qazaq­qa etene jaqyn boldy. Ol aýdarǵan Shekspırdiń sonetteri, Ýolt Ýıt­menniń óleńderi, Danteniń «Qudi­retti komedııa­s­y» («Tamuq» bólimi) kórkemdik qýatyn joǵaltpaı qazaq oqyrmandarymen ta­bys­ty. Al «Mosart janazasy» (rekvıem) – aqyndy álemdik keńistikke kóte­rip, álem­dik ólshemmen jazylǵan klas­sıkalyq shyǵarma jelisin psıhologııa­lyq azapty mýza men mýzyka qudiretine syıǵyzyp, óre bilgen aqyn bar talan­tyn sarqa jum­­­saǵan. Jaryq dúnıemen qoshtasyp, óz ja­na­zasyn ózi shyǵarady. Poemany oqı bas­taǵannan-aq úreı, qor­qynysh boıyńyz­d­y bılep ala­­­dy. Bir sumdyq bolmaı qoı­maı­dy-aý deısiz. Mosartqa qara kıimmen kelgen eles jan­­nyń «Janaza kúıin jazshy» dep buıryq berýi, odan keıin zym-zııa joq bolýy – Mosart-Muqaǵalıǵa Jara­tý­­shy­dan jetken daýys sııaqty. Poema bes bó­lim­­nen turady. «Bes» degen qazaq uǵy­myn­­­­da ómirge qatysty san. Bes kún­dik óm­ir... «Tabyt úni...» tabyt­taǵy rýh daýsy. О́mir degenge, Tirlikte, sirá, jeter me oı. Jaryq sáýleden basqanyń bári beker ǵoı. Beker ǵoı bári, Beker ǵoı bári – bóten ǵoı, О́mir degeniń – bir kúndik sáýle eken ǵoı!   Tamshydaı ǵana, nuryńa, mine, zaryqtym, О́mir osy eken, syryńa, mine, qanyqtym. Jasa sen Máńgi! Jasa sen Máńgi! jaryq Kún! ... Tabytpyn, tabytpyn, tabytpyn... Al «Halyq úni» joqtaý jyry. Árıne, sýyq qaıǵy, sýyq qaıǵy, Kóńilin halqyń biraq sýytpaıdy. Eger de halyq ózin umytpasa, Baqul bol, halyq seni umytpaıdy.   Qaıyrymsyz qazaǵa eliń bas urmaıdy, Saǵan degen saǵynysh basylmaıdy. Tabytyńdy jasyrsa, jer jasyrar, Al, ýaqyt, ózińdi jasyrmaıdy! Al endi osydan keıin Muqa­ǵa­lıdy kórip­kel dep aıtpasqa bola ma?Aqynnyń mereı­jasy ǵana emes, týǵan kúni jyl saıyn toıla­nady. Muqaǵalıdyń óleńine jazylǵan ánder radıo-teledıdardan aıtylmaı qalǵan kún bol­­maǵan shyǵar. Qazaqtyń biregeı azamaty, qazaq óneriniń janashyry Almaty oblysy­nyń bu­­rynǵy ákimi Serik Úmbetov «Muqa­ǵa­lıtaný basta­ýy» atty úsh kitaptyń jaryq kó­rýine óz úle­sin qosty. Aqynnyń 80 jyldyq mereı­to­ıy­na daıyndyqty bir jyl buryn bastap, jospar-jobasyn jasap, ıgi sharalar­dyń basy retinde «Jyrlaıdy júrek» degen Muqa­ǵa­lıdyń óleń­derine jazylǵan án baıqaýyn respýb­lı­kalyq kólemde ótkizdi. Aqynǵa ákim qurmeti osyndaı bolǵanda óner ólmek emes. «Jesirler úni» men «Jetimder úni» – biz kórgen tarıh, bizdiń taǵdyrlastarymyz estigen azaly zar edi. Al, poemanyń besinshi bólimi «Besik jyry» dep atalady. Jer Ananyń besik jyry... Máńgilik seni terbeýge, Máńgilik besik saqtaǵam... ... Áldı, Áldı, Aq pende, Tynyshtyq taýyp, jat mende. О́mirdi qandaı syılasań О́limdi sondaı jat kórme! Tirshiliktiń fılosofııasyna aqyn osylaı baǵa beredi. Muqaǵalı bir esteliginde: «Men týraly bil­giń kelse, meniń óleńderimdi tastamaı oqyń­­dar» degen eken. Aqyn jyrlary bar­lyq taqyrypty qamtydy deımiz. Biraq ol bir ǵana taqyryp qoı. Ol – ómir. О́leńderi de, poe­ma­lary da, dramasy da – ómir. Bıyl Muqaǵalı Maqataevtyń týǵan kúnin Astana qalasynda jańa ashylǵan halyqaralyq deń­geıdegi Nazarbaev ýnıversıteti bastady. Mu­qaǵalı jy­ryn qazaqtyń, orystyń, ko­reı­diń ul-qyzy jatqa oqydy. «Aqqýlar uı­yqtaǵanda» poema­sy­nan sahnalyq qoıylym kórsetildi. Sonda ana rólin oınaǵan qyz balanyń ónerine tamsan­baǵan jan qalmady. Sonda «Osy kesh, osy rýh ómirge jany izgi, Otanyn janymen súıetin eljandy azamat­tardy berdi-aý!» dep oı túıdik. Keshti uıymdastyrǵan sol ýnıversıtette qazaq tilinen sabaq beretin ustaz Gúl­tas Qurmanbaı eken. 2002 jyly Qazaqstan-Brıtan ýnıversıteti jańadan ashylǵanda da sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstri Shám­sha Berkimbaeva: «Almatyda jańa boı kóter­gen aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń eskertkishi­niń ja­nyn­da aqynnyń týǵan kúninde mú­sháıra uıym­dastyrýdy oılastyrsańyzdar» degen ǵıbratty usynys aıtty. Men sol ýnı­ver­sıtettiń basshysy retinde Gúltasqa tap­syr­ma bergenimde, ol shyn nıetten qýandy. QBTÝ-dyń birinshi kýrs stýdentterimen «Mahabbat ǵumyr» atty ádebı-kom­pozısııa­lyq qoıy­lym ázirledi. Oǵan Sh.Berkimbaeva, qa­zaq­tyń aqyn qyzy Farıza Oń­ǵar­synova, Jazýshylar odaǵynyń bas­shysy Nurlan Orazalın jáne basqa Alma­tydaǵy joǵary oqý oryndarynyń rektorlary qatysty. Aqpan­nyń qaqaǵan sýyǵyna qara­mastan stýdentter de, kelgen qarapaıym halyq ta aqyn óleńderin, ózderiniń arnaý óleńderin talasa oqydy. Mine, sol ıgi shara Shámsha Kóp­baıqyzynyń muryndyq bolyp, uıymdas­ty­rýymen jyl saıyn jalǵasyp keledi. Aqynnyń: «Týady, týady áli naǵyz aqyn» dep ózi aıtqandaı Táýelsiz Qazaq eliniń na­ǵyz aqyndary Muqaǵalıdyń otty jyr­la­ry­nan tu­tanyp, ómir-saparǵa attana beretini shúbásiz. Jyr jampozynyń kúndeliginde myna bir sóz­derdi qalam ustaǵandar ǵana emes, Táýelsiz eldiń túgel azamattary oqyp, jadynda usta­sa, qane. Aqyn birde: «Álemdik beıbitshilik kerek maǵan, Únimen Otanymnyń úndesetin» dese, odan keıin: «Eı, qalam ustaǵan qalamdas baýyr, qaryndastarym, halyqty umytpań­dar! Halyq­syz kúnderiń qarań, ony súıemin dep baıbalam salmańdar, oǵan tek ǵashyq bola bilińder», depti. Bul ult aqynynyń sózi. Ult urpaǵy osyǵan adamdyq tanytsa, qazaq jurtynyń qarymy arta beredi. Ádil AHMET, Astana.