Qazaq ulty: etnodemografııalyq damý belesteri

Qazaq halqynyń Reseıge bodan bol­ǵannan bergi etnodemografııalyq tarıhı jolyn negizinde iri-iri úsh dáýirge bólýge bolady. Birinshisi HVIII ǵasyrdyń 30-jyldarynan 1917 j. deıin; bul Qazaq­stannyń Reseıdiń otary, qazaqtardyń etno­demografııalyq damýy otarlyq-mıgrasııa­lyq (sonyń ishinde qonystandyrý) saıasa­tynyń yqpalynda bolǵan dáýir. Syrttan kelgen kóshi-qonnyń, ásirese Stolypınniń agrarlyq saıasaty óristegen, sonymen birge qazaqtardyń arasynda tabıǵı ósim tómen, ártúrli epıdemııalar, juqpaly aýrýlar, juttar kóp bolǵan kezeń. Osynyń báriniń nátıjesinde qazaqtardyń sany túrli ózge­risterge ushyrap, Qazan revolıýsııasyna deıin óz elinde úlesi edáýir (90%) bolǵa­ny­men, HH ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵy sońyn­da, aımaqtardyń turǵyndarynyń áli de jartysynan kóbi (58,7%) bolǵan, ıaǵnı Ońtústik, Batys jáne Ortalyq aımaqtarda qazaqtardyń basymdyǵy saqtalǵan, Sol­tústik jáne Shyǵys aımaqtarda slavıan, basqa etnos ókilderi kópshilikke aınala bastaǵan kezeń. Ekinshisi, 1917-1991 jyldar, ıaǵnı Keńes zamany. Bul qazaqtardyń talaı asharshy­lyq­ty (1918, 1921 jáne 1931-1933 jylda­ry), qýǵyn-súrgindi, zorlyq-zombylyqty kórgen, ulttyq dástúrler men tilge nuqsan kelgen, álippeniń úsh ret ózgergen, syrttan kóshi-qonnyń iri-iri tolqyndary eldegi demografııalyq ahýaldy kúrt ózgertken jáne taǵy basqa da keleńsiz jaǵdaılardyń saldarynan qazaq ultynyń ózi ata qony­synda azshylyqqa aınalǵan tus. Bul dáýirdi eki úlken kezeńge bólýge bolady: 1-kezeń 1917-1959 jyldar – qazaqtardyń óz elinde 58,7%-dan,28,9%- ǵa túsken kezeńi; 2-kezeń – 1959-1991 jyldar, qazaqtardyń birtindep úlesi óskenimen (40%), áli de kelimsekterden góri az bolǵan kezeń. Úshinshi dáýir – 1991-2009 jyldar, qazaq­tardyń óz elinde birtindep, kópshi­likke aınalýy. Bul dáýirdi de eki kezeńge bólýge bolady: 1-kezeń – 1991-1999 jyldar – qazaqtardyń úlesi respýblıka halqynyń jartysynan asqan kezeń (40%-dan 53,4%-ǵa jetken kezeń); 2-kezeń – 1999-2009 jyldar – qazaqtardyń óz elinde basym kópshilikke aınala bastaǵan (53,4%-dan 63,7%-ǵa deıin ósken) kezeńi. Bul kezeń endi ǵana bastaldy, ári qaraı jalǵasa beredi. Endi qazaq halqynyń etnodemogra­fııa­lyq damý belesterine saı, elimizdegi bolǵan kóshi-qon kezeńderin baılanystyra oty­ryp, ultymyzdyń sany men quramyn, qys­qasha bolsa da, qarastyryp óteıik. Egemen el bolǵanymyzdan keıin, myń ólip, myń tirilgen qazaq halqy derbes damýǵa múmkindik alyp, alys-jaqynyn tú­gendep, Otan týy astyna jınala bastady. 2009 jylǵy Qazaqstandaǵy halyq sanaǵy boıynsha, sol jyldyń basynda óz elimizdegi qazaqtardyń sany 10 mln.-nan asyp tústi. Al osydan birer jyl buryn shetelderdegi otandastarymyzdyń sany 5,5 mln.-daı degen derek bolǵan-dy. Osyǵan baılanysty qa­zirgi tańda qazaqtardyń jalpy sany (óz elimizdegiler men sheteldegilerdi qosa eseptegende) 15,5-16 mln. dep aıtýǵa tolyq múm­kindik bar. Bul qazaq ultynyń kóp ǵasyrlar boıy, talaı demografııalyq apat­tardy bastan keshe otyryp, egemendik jaǵ­daıynda óz elindegi halyqtyń kópshiligine aınalýy edi. Qazaq ultynyń ótken kóp ǵasyrlyq tarıhı jolyna kóz salsaq, onyń sany men quramynyń iri-iri saıası-áleýmettik jáne ekonomıkalyq betburystarǵa baılanysty jıi jáne kúrdeli ózgeristerge ushyraǵanyn baıqaımyz. Bul jaǵdaı ásirese HH ǵasyr­dyń ekinshi jartysyna deıin kópten-kóp belgili oqıǵalar arqyly kózge túsedi. Orystyń kórnekti ǵalymy A.I. Levshın (1797-1879) HVIII ǵasyrdyń aıaǵy men HIH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy statıstı­kalyq málimetterdi taldaı kelip, Reseı ımperııasyndaǵy qazaqtardyń jalpy sany (kórsetilgen kezeńde) 2,5 mln.-nan 3 mln.-ǵa deıin degen boljam aıtqan eken. Ǵalymnyń ózi aıtqandaı, ol zamanda qazaqtardyń arasynda sanaq isin júrgizýdiń qıyndyq­tarymen qatar, sanaq qorytyndylarynyń tolyq jáne durys bolmaıtyndyǵy da ras edi. Sonymen birge Uly júzde 100 myń úı, Orta júzde – 210 myń úı, al Kishi júzde – 190 myń úı dep sanap, ár úıde orta eseppen 5 ne­mese 6 adam bolady deı kelip, sonyń qorytyndysynda 2,5-3,0 mln. bolady degen boljamnyń túptep kelgende, kópteý ekenin aıta ketken jón. Ár úı basyna 6 adamnan keledi degen qorytyndynyń ózi naqty emes ekenin aıtpaǵannyń ózinde, belgili ǵalym­dardyń bul mezgilden keıingi qazaqtardyń jalpy sany týraly pikirleri bizdiń bul aıtqanymyzdy rastaı túsedi. E.Bekmahanov 1947 jyly shyqqan «HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldaryndaǵy Qazaqstan» degen monografııasynda HIH ǵasyrdyń 30-40 jyldarynda Kishi júzde 100 myń úı (bes adamnan) – 500 myń adam, Orta júzde 116,5 myń úı – tórt adamnan – 468 myń adam, Uly júzde 95 myń úı – 550 myń adam bol­ǵan dep kórsetken-di. Iаǵnı, barlyq qazaq­tardyń sany 1mln. 518 myń bolyp shyǵady. О́ki­nishke oraı, E.Bekmahanov úsh júzdiń qazaq­tarynyń sanyn anyqtaǵanymen, olar­dyń jalpy sanyn qorytyndylamaǵan, buǵan bizdiń oıymyzsha, statıstıkalyq málimet­terdiń shynaıy, naqty bolmaýyna qosa, ár úıde keıde 4, keıde 5, nemese 6 adam dep sanaǵannyń ózi de áser etken bolýy kerek dep oılaımyz. N.Bekmahanova HIH ǵasyr­dyń 60-jyldarynda Qazaqstan men Qyr­ǵyz­stan jáne shekaralas aýmaq­tarda 1mln. 643,4 myń qazaq jáne 353,1 myń qyrǵyzdar meken etse, HIH ǵasyrdyń 70-jyldarynda 2.416,5 myń qazaq jáne 542,5 myń qyrǵyz boldy, dep jazady. Ákeli-balaly Bekmahanovtardyń bul tu­jyrymdary naqtyly derekterge súıenip (salyq úshin júrgizilgen kıiz úı (kıbıtka) esebine) negizdelgendikten, shyndyqqa ja­qyn dep sanaýǵa bolady. Sebebi, kıiz úı esebi ár aýyl, bolys jáne ýezd (dıstansııa) boıynsha muqııat júrgiziletin, esepten qash­qandar men ony buzǵandar qatty jaza­lanatyn. HIH ǵasyrdyń 60-70 jyldary otarlyq bıliktiń qazaqtarǵa kıiz úı esebi arqyly salyq salý isin edáýir jolǵa qoıa alǵanyn eskersek, bul boljamnyń durys­tyǵy kúsheıe túsedi. Degenmen, joǵaryda kórsetilgen qazaqtar sany negizinde (ár kıiz úıge ne 4, 5, ne 6 jan basynan keledi degen) boljamǵa jaqyn ekenin basa aıtqanymyz jón. Alǵashqy, naqtylyqqa bir taban jaqyn, qazaqtardyń jalpy sany, jastyq, jynys­tyq quramy, bilim deńgeıi (negizinde saýat­tylyǵy týraly), áleýmettik jaǵdaıy, dini, tili, týǵan jerinde turǵandyǵy jáne t.b.qundy málimetterdi 1897 jyly 28 qańtar­da júrgizilgen Reseı ımperııasy hal­qynyń birinshi jalpy sanaǵynan ǵana ala alamyz. Bul sanaqtyń nátıjesi boıynsha, Reseıdegi qazaqtar, ana tiline qaraı ból­gende, 4.084,1 myń adam edi, onyń 53,3%-y – erler, 46,7%-y áıelder boldy. Qazirgi Qazaqstan Res­pýblı­ka­sy aýmaǵynda qazaq­tar­dyń 3392,7 myńy ómir súrip, Reseıdegi qazaq­tardyń 83,0%-dan asta­my osynda sho­ǵyr­lan­ǵan-dy. N.­Bek­maha­nova­nyń málimetteri bo­ıynsha, Reseıdegi qa­zaq­tardyń sany 1916 jyly 4678,8 myńǵa jetip, sol jylǵy qazaq­tar­dyń patshaǵa qarsy kóterlisinen keıin, ıaǵ­nı 1917 jyly 4061,3 myńǵa túsken. N.Bekmahanova­nyń bul naqtyly derekterge súıengen tujy­rym­darymen qabat, Á. Bó­keıhan jáne M. Ty­nyshbaev sııaqty ult kóshbasshylarynyń osy máselede óz bol­jamdary bolǵanyn aıta ketken jón. My­saly, Á.Bókeıhan «ob­lystyq sholýlardyń» málimetterine súıene otyryp, 1908 jyly Reseıde 4,999,6 myń, al 1913 jyly 5 mln. 64 myń (Jetisý ob­lysyndaǵy qyr­ǵyz­dar­dy qosa eseptegende) qazaq bolǵan, – dep jazǵan-dy. Al M.­Ty­nyshbaev (óz derekterin kórsetpeı-aq) bú­kil álemde 1917 jyly 6,3 mln.-nan astam qa­zaq boldy, onyń 5,480 mln. Keńes odaǵynda, 450 myńy Qytaıda, 100 myńǵa jýyǵy Aý­ǵanstanda turady, – dep boljaǵan-dy. Degenmen, bul pikirdiń derek kózderi belgisiz bolǵandyqtan, áli de bolsa naqtylap zertteı túsýdi qajet etedi. Árıne, 1916 jylǵy kóterilisti qanǵa bóktirip basyp-janshý, sol jyly tyldaǵy jumysqa alynǵandar arasyndaǵy ólim-jitim, azamat soǵysy, 1918 jáne 1921 jyldardaǵy asharshylyq, ólimniń kóbeıip, týýdyń azaıýy jáne t.b. keleńsiz jaǵ­daılardyń saldarynan, kóbisi kóshpeli, so­nyń nátıjesinde densaýlyq saqtaý jaǵynan qorǵansyz qazaq ultynyń kóp shyǵynǵa ushyraǵany da tarıhtan belgili. Mine, sondyqtan 1926 jyly Búkilodaqtyq halyq sanaǵy boıynsha, Keńes odaǵyndaǵy qazaq­tardyń sany 3 mln. 959,8 myńǵa tústi, ıaǵnı 1897 jylmen salystyrǵanda 567 myńǵa kóbeıgenimen, 1917 jylǵa qaraǵanda (N.Bekmahanovanyń pikirine saı – 4061,3 myń adam desek) – 101,5 myń adamǵa kemigen, ıaǵnı sol 9 jyl burynǵy deńgeıden de az bolǵan. 1926 jyly qazaqtardyń 3627,6 myńy, ıaǵnı 91,6 %-y ózderi týǵan jerinde - Qazaqstanda ómir súrgen. Munan keıingi jyldary bolǵan baılar­dy tárkileý, kýlaktardy joıý, jer aýdarý, 1931-1933 jyldardaǵy jappaı asharshylyq (keıbir ǵalymdardyń boljamy boıynsha 1,2 mln.-nan 2,5 mln.-ǵa deıin adam qaza bolǵan), 1930 – jyldardaǵy saıası qý­ǵyn-súrgin jáne t.b. zorlyq-zombylyq sal­darynan qazaq ultynyń sany kúrt tómen­dep ketti. 1939 jylǵy Búkilodaqtyq halyq sanaǵy boıynsha, Keńes odaǵyndaǵy qazaq­tardyń sany 3.100, 9 myńǵa túsip, 1926 jylǵa qaraǵanda, 858,9 myńǵa, ıaǵnı 21,7%-ǵa azaıdy. Qazaqtardyń 2.458,5 myńy, ıaǵnı 75%-y ǵana óz respýblıkasynda ómir súrdi. Qalǵan 25%-y Keńes odaǵynyń basqa aımaq­tarynda turdy. Bulardyń kóbi Qazaq­stannan tys aımaqtarda bolsa da ózderiniń ata mekenderinde turǵanymen, edáýir bóligi asharshylyq pen qýǵyn súrginnen aýa kóship barǵandar edi. Joǵaryda kórsetilgen keleńsiz oqıǵa­lar­dyń saldarynan jáne Qazaqstanǵa syrt­tan kelgen kóshi-qon tolqyndarynyń kú­sheıe túsýi nátıjesinde, respýblıkadaǵy qazaqtardyń úlesi de quldyrap túsip ketti. Eger 1897 jyly Qazaqstannyń qazirgi terrıtorııasyna saı jer aımaǵynda qazaq­tardyń úlesi 81,7% bolsa, 1917 jyly 58,0 %, 1926 jyly 58,5%, al 1939 jyly 38,0%-ǵa deıin tómendedi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary Qazaqstan halqy da kóp shyǵynǵa ushyrady, 1,2 mln. azamat Otan qorǵaýǵa attandy, onyń jartysynan kóbi elge qaıta oralmady, 700 myńnan astam adam tyldaǵy aýyr jumysqa shaqyryldy. Soǵys jyldary turǵyndar arasynda ólim-jitim kóbeıip, týý azaıdy. Qazaqstanǵa kóptegen halyqtar (nemis, cheshen, qarashaı, jáne t.b.) kúshpen aýdaryldy, Karlag, Step­lag sııaqty jerlerdegi tutqyndar kóbeıdi. Soǵystan keıin bastalǵan tyń jáne ty­ńaıǵan jerlerdi ıgerýge, odaqtyq mańyzy bar ónerkásip oryndaryn salýǵa jáne damytýǵa 2 mln.-nan astam jumysshy kúshi keldi. Osynyń báriniń saldarynan res­pýblıkadaǵy qazaqtardyń úlesi (sany 1939 jyly salystyrǵanda 467,3 myńǵa kó­beıgenine qaramastan) 28,9%-ǵa deıin túsip ketti, ıaǵnı qazaqtar óz elinde halyqtyń azshylyǵyna aınaldy, al orystar, ýkraındar men belarýstar kópshilik bolyp shyǵa keldi (olar tıisinshe 42,7%, 8,2 % jáne 1,1% bolyp, úsheýin qosqanda 52%-ǵa jetti). 1959 jylǵy sanaq qazaqtardyń úlesiniń eń tómengi quldyraý shegi bolyp sanalady. Budan keıin qazaqtardyń tabıǵı ósimi kúrt kóterildi («demografııalyq dúmpý» dep te atalady), al ol halyqtyń jalpy sanynyń kóbeıýine ákeldi. Tabıǵı ósimniń kúsheıýine ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin, ásirese halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirip, da­myta túsken kezde, turǵyndardyń ál-aýqaty jaqsaryp, densaýlyq saqtaý, ásirese analar men balalarǵa, kóp balaly otbasylarǵa degen qamqorlyq áser etti. Sondaı-aq turǵyn úı qurylysynyń órkendeýi, oqý-bilim salasynyń keńeıýi jáne t.b. áleýmettik jaǵdaılardyń jaqsarýy da tabıǵı ósimge kúshti áser etti desek, qatelespeımiz. Qazaq ultynyń ósip-ónip kóbeıýine, sonyń nátıjesinde respýblıka turǵyndary arasynda óz úlesiniń kóterilýine shet jerlerden qaıta oralǵan otandastarymyzdyń da áseri kúshti boldy. Qazaqstanǵa baǵyt­talǵan bul kóshi-qon úrdisi 1918-1920, 1933-1935, jáne 1950 jyldardyń ekinshi jar­tysy men 1960 jyldardyń basynda júrip ótti. 1916 jyly kóterilisti aıaýsyz basyp, qyrǵynǵa ushyratqan kezde 300 myńdaı qazaq pen qyrǵyzdar Qytaıǵa qashyp, bas saýǵalaǵan-dy. Olardyń kóbi 1918-1920 jyldarda qaıta oraldy. 1931-1933 jyl­dardaǵy asharshylyqtan aýa kóshkenderdiń kóbi Reseı, О́zbekstan, Túrkimenstan jáne basqa Keńes odaǵy aımaqtarynda panalaǵan-dy, olardyń da basym kópshiligi qaıtyp oraldy. Syrt elderge, ásirese Aýǵanstanǵa, Iran, Túrkııaǵa ketkender táýelsizdik jaǵ­daıynda ǵana qaıta orala bastady. Tek Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy qazaq­tardyń qaıta oralýyna 1950 jyldardan bastap múmkindik týdy. Bul Keńes odaǵy men jańa qurylǵan QHR arasyndaǵy dostyq qatynastyń nátıjesi edi. Qytaıdan keńes zamanynda oralǵan qazaqtar sany týraly ártúrli málimetter bar, keıde olardyń sanyn kóbeıtip aıtatyn jaǵdaılar da kezdesedi. Sońǵy, naqtyly, muraǵattan alynǵan derekterge súıensek, 1954-1963 jyldar aralyǵynda Qytaıdan uıymdasqan túrde, óz betinshe jáne basqa joldarmen qaıta oralǵandardyń sany 268371 adam bolsa, olardyń Qazaqstannyń oblys-aýdan­da­rynda qalyp, ornalasqandary 254398 adam, al qalǵan 8989-y Keńes odaǵynyń basqa aımaqtaryna ketken eken. Qazaqstanda qa­lyp, oryn tepkenderdiń basym kópshiligi qazaqtar edi, al basqalary uıǵyr, orys jáne ártúrli ult ókilderi bolatyn. Sonymen 1950-1980 jyldar aralyǵyn­daǵy tabıǵı ósimniń kóterilýi, syrttan keletin basqa ult ókilderiniń kóshi-qonynyń báseńdeýi, Qytaıdaǵy qazaqtardyń orala bastaýy jáne t.b. tıimdi jaǵdaılar respýb­lıkaǵa óz atyn bergen ulttyń sany da, úlesi de ósip, quramynyń nyǵaıa túsýine ákeldi. 1959-1989 jyldar aralyǵynda qazaqtardyń sany 2.787,3 myńnan 6.534.6 myńǵa jetti, ıaǵnı 2,3 ese ósti, al úlesi 28,9%-dan 39,7%-ǵa jetip, 10,8%-ǵa ósti. Qazaqtar respýblı­kadaǵy eń kóp ultqa aınaldy, biraq orystar (37,8%), ýkraındar (5,4%), belorýstar (1,1%), ıaǵnı shyǵys slavıandar ókilderi (bárin qosa eseptegende – 44,3%) men basqa orys tildi ult ókilderi (nemister – 5,8%, koreıler – 0,6% jáne t.b.) áli de Qazaqstan jur­tynyń jartysynan asyp turdy. Endi táýelsizdik kezindegi qazaqtardyń jaı-kúıine qysqasha bolsa da toqtalyp óteıik. Qazaqtardyń táýelsizdik jaǵdaıyn­da sany ósip, úlesi kóbeıýi joǵaryda aıtylǵan eki faktorǵa baılanysty boldy: 1) tabıǵı ósim; 2) syrtqa ketetinderden ke­letinderdiń kóp bolýy – oń aıyrym (saldo), sonyń ishinde, ásirese otandas­ta­ry­myzdyń oralyp, tyńǵylyqty oryn tabýy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary eko­nomıkadaǵy daǵdarysqa baılanysty, áleý­mettik qıynshylyqtar kóbeıgen kezde tur­ǵyndardyń tabıǵı ósimi quldyrap túsip ketti: 1987 jyly 18,1 promılle bolsa, 1998 jyly 4,6 promılle boldy (bir myń adamǵa shaqqanda, týý men ólimniń aıyrmasy). Osydan keıin birtindep tabıǵı ósim qaıta­dan kóterilip, 2000 jyly – 4,9; 2005 jyly – 8,05; al 2009 jyly 13,5 promıllege jetti, degenmen áli de 1980 jyldardaǵy kórset­kish­ke jete almaı otyrmyz. Tabıǵı ósimniń 90% qazaqtardyń esebinen ekenin eskersek, ultymyzdyń ósýi keń, týra jáne dańǵyl jolǵa túsip, bolashaqta qazaqtardyń ósip-ónýi qam­tamasyz etile bas­ta­ǵanyn kóremiz. 2009 jy­ly tabıǵı ósim 215 myńdaı bolǵanyn eskersek, keleshektegi qazaq­tyń sany óse beretinine senimimiz kúsheıe túsedi. Qazaqtardyń qataryn ósiretin ekinshi qaınar bulaq – sheteldegi otan­dastarymyzdyń qaıta oralýyna kelsek, táýel­siz­dik jyldary resmı esep boıynsha 753,4 myń, al bul esepten tys óz­digimen kelgenderdi qos­qanda 1 mln. qazaq qaı­typ keldi degen pikir bar. Qaıta oralǵandardyń basym kópshiligi Reseı, Qy­taı, Mońǵolııa men О́z­bekstannan, al qal­ǵandary Túrkimenstan, Aý­ǵanstan, Túrkııa, Iran jáne t.b. alys-jaqyn shetelderden kelgender. She­telderdegi qa­zaqtar sany da edáýir pikirtalas týdyryp keledi. Zertteýshi G.Meńdiqulova 1997 jyly jarııalanǵan eńbe­ginde burynǵy Keńes oda­ǵynyń 14 memleketinde jáne dúnıe júziniń 25 elinde 4,5 mln. qazaq ómir súredi, degen málimet aı­tady. Alaıda bul oıyna negiz bolǵan derekterdi kór­setpegen. Al 2000 jy­ly jarııalanǵan M.Asyl­bekov pen V.Kozınanyń «Qa­zaqtar» degen eńbeginde shetelderdegi qandas­tary­myz­dyń sany 3.211.208 adam dep kórsetilgen. Bul málimet QR Syrtqy ister mınıstrligi konsýldyq qyz­­met departamenti bas­qar­­masy­nyń bastyǵy B.Se­ıit­battalovtyń 2000 jylǵy 20 sáýirdegi «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan maqalasyna súıenip berilgen. Saılaý Batyr­shauly 2004 jyldyń basynda shetelderdegi qazaqtar sany 5,2 mln. adamnan asyp túsedi, – degen boljam aıtady. Osy pikir shyndyqqa jaqynyraq, – dep sanaımyz. Sebebi, qazaq­tardyń Dúnıe­júzilik qaýymdastyǵy jınaǵan («Egemen Qazaqstanǵa» bergen) málimetteri boıynsha, 40 shetelderdegi qazaqtardyń sany 5 mln. 600 myńnan astam dep kórsetilgen. Onyń ishinde, jaqyn shetelderde – 3 mln. 137 myń; alys shetelderde 2 mln. 529 myń 800. Qazaqtar kóp shoǵyrlanǵan memleketter Qytaı – 2.260 myń; О́zbekstan – 1.750 myń; Reseı – 1.100 myń; Monǵolııa – 150 myń; qalǵandary: Túr­kııa – 15 myń; AQSh – 14 myń; Tájikstan – 10 myń; Iran – 10 myń; Germanııa – 9 myń jáne t.s.s. 2000-2005 jyldar aralyǵynda shetelderdegi qazaqtar­dyń sany 3,2 mln.-nan 5,6 mln.-ǵa deıin ósýin eki sebeppen túsindirýge bolar edi. Birinshiden, alǵashqy kórsetilgen málimet to­lyq bolmaı, 1,5 – 2mln.-daı qazaq esepten tys qalyp qoıýy múmkin. Ekinshiden, osy 5-6 jyl ishinde edáýir tabıǵı ósim nátıjesinde qazaq­tar sany tez ósken de shyǵar dep oılaımyz. Respýblıka halqynyń, onyń ishinde qazaqtardyń aýmaqtyq, ıaǵnı aımaqtarǵa, aýyl men qalalarǵa ornalasýynda dástúrge aınalyp, qalyptasqan erekshelikter bar. Qazaqstan halqynyń jartysyna jýyǵy – 45-46%-y Ońtústik aımaqta (Almaty qalasy, Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaq­stan jáne Qyzylorda oblystary) ornalas­qan bolsa, respýblıka qazaqtarynyń da jartysyna jýyǵy, ıaǵnı 49,8%-y osy aı­maqtarda turady. Olardyń úlesi Qyzyl­orda oblysynda 95,8%, Ońtústik Qazaqstan oblysynda 70,1%, Jambyl oblysynda – 69,0%, Almaty oblysynda – 64,2% jáne Almaty qalasynda – 50,1%. Bul jaǵdaıdyń tarıhı qalyptasýy: birinshiden, aımaqtyń Reseıge baǵynýy basqalardan 130 jyldaı kesh bolǵandyǵynan; ekinshiden, aımaq turǵyndary sany men quramyna syrttan kelgen kóshi-qonnyń aýqymy men áseri álsiz bolǵandyǵynan; úshinshiden, jergilikti ult ókilderiniń, ásirese qazaq, ózbek, uıǵyr jáne basqa túrki tildes etnostardyń tabıǵı ósimi kelimsekterden basym ekendiginen jáne basqa tıimdi jaǵdaılardyń áseri kúshti boldy. Soltústik aımaqta (Aqmola, Qostanaı, Pavlodar jáne Soltústik Qazaq­stan oblystary jáne Astana qalasy) respýblıka halqynyń 23,0%-y ornalasqan. Alaıda munda  qazaqtardyń sany da, úlesi de, táýelsizdik jaǵdaıynda edáýir óskenimen, áli de basymdylyqqa jete qoıǵan joq. Respýblıka boıynsha aımaqtaǵy qazaqtardyń úlesi bar bolǵany 16,9% bolsa, qazaqtar Aqmola men Pavlodar oblystarynda olar­daǵy turǵyndardyń jartysyna da jetpeıdi (tıisinshe 44,6% jáne 45,7%), al Qostanaı men Soltústik Qazaqstan oblystarynda onan da tómen (tıisinshe 35,6% jáne 33,7%, ıaǵnı osy oblystardaǵy turǵyndardyń úshten biri ǵana). Tek Astanada ǵana qazaq­tardyń úlesi 63,4%-ǵa jetti. Qazaqtardyń Ońtústik aımaqtan keıingi kóp shoǵyrlanǵan jeri – Batys Qazaqstan. Munda qazaqtardyń 19,1%-y, ıaǵnı besten birine jýyǵy meken etedi. Atyraý oblysyndaǵy turǵyndardyń ishinde qazaqtar 91,3%, Mańǵystaý obly­synda – 86,1%, Aqtóbe oblysynda – 77,9%, Batys Qazaqstan oblysynda – 70,9%. Res­pýblıkanyń qalǵan eki aımaǵynda qazaq­tardyń úlesi edáýir ósip keledi, 2009 jylǵy málimetter boıynsha, Shyǵys Qazaqstanda jartydan asyp tústi – 53,9%, al Ortalyq Qazaqstanda (Qaraǵandy oblysy ) – 44,1%-ǵa jetti. Osy baǵyttaǵy damý ári qaraı jalǵasa berse, bolashaqta osy úsh aımaq­tarda da qazaqtardyń úlesi basym bolmaq. Táýelsizdik jaǵdaıynda qala men aýyl turǵyndarynyń ózara salmaǵy ózgeriske ushyrady. Qala turǵyndarynyń úlesi 1989-2009 jyldar arasynda az da bolsa tómendegenimen (3,3%), olar burynǵysha respýblıka halqynyń jartysynan kóbi (53,4%) bolyp otyr. Al aýyl turǵyndary 43,3% -dan 46,0% -ǵa jetti. Bul kórsetkish halyqtyń ýrbandandyrý prosesiniń baıaýlaı bastaǵanyn baıqatady. Qazaqstanda eń kúshti ýrbandalǵan Qaraǵandy (qala turǵyn­dary 77,0%), Pavlodar (67,9%) jáne Aqtóbe oblystary (61,1%) bolsa, aýyl turǵyndary Almaty (76,0%), Soltústik Qazaqstan (61,5%), Qyzylorda (60,8%) jáne Jambyl (60,5%) oblystarynda kóbirek bolyp otyr. Degenmen, táýelsizdik jyldary qazaqtar­dyń qalaǵa bet burǵanyn atap aıtqan jón. Qazir eki qazaqtyń bireýi – qala turǵyny. Qazaqtar Qyzylorda men Atyraý oblysta­ryndaǵy qala turǵyndarynyń ishinde tıisinshe 91,3% jáne 82,3%, al Mańǵystaý obly­synda – 72,9%, Aqtóbe oblysynda – 62,2%, Ońtústik Qazaqstan oblysynda 61,6%, Jambyl oblysynda – 54,5%. Biraq basqa aımaq­tarda qazaqtar qala turǵyndary ishinde áli de az. Qostanaı oblysynda bar bolǵany 20,2%, Aqmola oblysynda – 28,5%, Pavlodar oblysynda -30,0%, Qaraǵandy oblysynda – 30,7%, Shyǵys Qazaqstan obly­synda – 33,1%. Batys Qazaqstan oblysynda da kóp emes – 39,6%. Elimizdiń eń úlken eki qala­synda qazaqtar úlesi edáýir ósip keledi: Qazir Astana turǵyndarynyń (639,3 myń) 63,4%(405,3 myńy) qazaqtar. Qazaqtar shoǵyrlanǵan Ońtústik jáne Batys aımaq qalalarynda olardyń úlesi óse tústi. Qyzylordada 90,4%, Atyraýda – 82,9%, Aq­tóbede – 68,2% , Aqtaýda – 64,4%, Tal­dyqorǵanda – 64,2%, Tarazda – 59,1% ; jáne Shym­kentte – 48,4% boldy. Sonymen birge Semeıde 42,6%, Kókshetaýda 50,9% Jezqaz­ǵan­da – 62,1%, Qaraǵandyda – 46,2%, Balqashta -58,8% ǵa jetti. Degenmen, slavıan halyqta­rynyń ókilderi men basqa orys tildi etnostar kóptep ornalasqan aımaq qalala­rynda jaǵdaı asa ózgere qoıǵan joq. Turǵyndardyń jastyq quramy da tabıǵı ósimge úlken áser etetini belgili. Ádette halyq­tyń jastyq quramy osy ósimge baıla­nysty úsh túrge bólinedi. Birinshisi – progressıvtik – turǵyndar arasynda bala­lar­dyń úlesi kóp bolsa, tabıǵı ósimniń kóptiginen halyq sany ósedi, ekinshisi – qa­lyptasqan (stasıonarlyq) túri – balalar men eresek jastaǵylar arasy birqalypty; bul jaǵ­daıda turǵyndar azaımaıdy da, kóbeımeıdi de. Úshinshisi – regressıvtik túri – 60 jas já­ne onan úlkenderdiń úlesi 12% jáne odan joǵary bolsa, turǵyndar sany azaıa túsedi. Qazirgi jaǵdaıda Qazaqstan halqynyń 60 jastan asqandary 10,3%, onyń ishinde erleri – 7,8%, áıelderi – 12,3%. Degenmen, 1990 jyldarmen salystyrǵanda ( 9%) 60 jas­taǵylar men odan úlkenderdiń úlesi 1,3%-ǵa ósken, ıaǵnı halyqtyń «qartaıa» bastaǵany baıqalady. Bul keleńsiz jaǵdaıǵa orys, ýkraın, belorýstardyń osy jastaǵy­lary kóp bolǵany áser etedi. Degenmen, qazaqtardyń áleýmettik-de­mografııalyq damýynda áli de keleńsiz jaǵdaılar kezdesetinin de aıtqan jón. Tabıǵı ósim jaǵynan qazaqtar basqa túrki-musylman etnostarynan áli de edáýir keıin qalyp keledi. О́zbek, uıǵyr, ázirbaıjan, túrik, kúrd jáne basqa ult ókilderiniń tabıǵı ósimi qazaqtardan edáýir basym kelip, sany ósip, quramy kúsheıýde. Qazaqtardyń basym kópshiligi aımaqtardyń aýyldy mekenderinde turatynyn eskersek, olardyń áleýmettik jaǵdaıy óz deńgeıinde emes ekendigin baıqaımyz. Qazaqtardyń bilim deńgeıi de ózge ult ókilderinen áli de tómen. 1999 jylǵy málimet boıynsha, 44 etnostyń ishinde qazaqtar joǵarǵy bilim deńgeıi boıynsha – segizinshi orynda, aıaqtalmaǵan joǵarǵy bilim deńgeıi boıynsha – 19 – orynda, arnaıy or­ta bilim boıynsha 28 – orynda, jalpy orta bilim boıynsha – 11 – orynda, negizinde or­ta bilim boıynsha – 37 – orynda, al bas­taýysh bilim boıynsha – 35 – orynda. Qala turǵyndary, ónerkásip, qurylys jáne transport salalarynda qazaqtar úlesi áli de tómen, óz deńgeıinde emes. Ásirese, kásibı jumysshy mamandar, ınjener-tehnıkter arasynda ulttyq kadrlardy kóptep tárbıeleý problemasy kún tártibinde turǵan ózekti másele. «Kósh júre túzeledi» degen ata-baba­larymyzdan qalǵan sóz bar. Táýelsizdigimiz nyǵaıa túsip, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daıy­myz jaqsarǵan saıyn, halqymyz­dyń, onyń uıytqysy – qazaqtardyń sany ósip, qura­my kúsheıe túsetini barshamyzǵa anyq jáne bolashaqtyń kepili. Bul úshin respýblıkada ǵylymǵa negizdelgen áleýmettik-demografııa­lyq jáne kóshi-qon saıasaty júrgizilýge tıis. Málikaıdar ASYLBEKOV, akademık, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, Jámıla ASYLBEKOVA, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń doktory.