Imam Ál-Matýrıdıdiń aqıdasy: máni men mańyzy

  Aqıda (senim tirekteri) ǵylymy – ıslam dininiń negizi. Sha­rı­ǵatymyz boıynsha, aqıda du­rys bolmasa, jasalǵan qulshylyq-ǵı­ba­dat­tar da Allanyń quzyrynda (naza­ryn­da) qabyl emes. Máselen, aqıdany aǵash­tyń dińgegi desek, ǵıbadattar sol da­raq­tyń butaqtary ispetti. Sondaı-aq irge­tassyz ǵımarat bolmaıtyny sekildi, aqı­da durys bolmasa, jasalǵan qulshy­lyq­tar da ornyna barmaıdy. Osy jaıly Orta Azııalyq kemeńger Allaıar: «Aqıda bilmegen shaıtanǵa erer, aqıdasyz myń jyl amal etse de, jel bolyp ushyp keter», – dep atalmysh ilimniń mańyzyn atap kórsetken. Aqıda musylmandardy durys emes túrli senimderden saqtaıdy, musylman­dar­dyń birligi men yntymaǵyn qamta­masyz etedi. Senim barlyq ılahı dinderdiń negizin qalaıdy, sebebi ol ýaqyttyń ótýi, óz­gerýi múmkin bolǵan úkimderge uqsamaı­dy. Senim – Adam (ǵ.s.) atadan bastalyp, qııamet kúnine deıin ózgermeıtin túsinik. Sondyqtan, «Áhli sýnna ýá-l jamaǵa» hanafılik, shafıǵılik, málıkılik, hanbalılik mázhabtardyń barlyǵynda da sún­nettik senim birdeı dep biledi. Sondyqtan bolar, Alla elshisi (s.ǵ.s.) jıyrma úsh jyldyq paıǵambarlyq ómi­riniń alǵashqy on úsh jylynda aqıdany túsindirgen. Osy rette aıta keter másele, hazreti Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambarymyzdyń kó­zi tirisinde el arasynda senim tirekteri jaıly kelispeýshilikter bolmaǵan. Sebebi, ol kezde sahabalar arasynda áldebir másele týa qalsa, Allanyń Elshisinen (s.ǵ.s.) surap, lezde durys jaýap alatyn. Biraq Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) dú­nıe­den ozǵan kezeńderde Islam dini qa­nat jaıyp, musylmandardyń sany kó­beı­ip qalǵan. Sol ýaqytta sharıǵat má­seleleri jóninde pikir qaıshylyqtary týyndaı bastady. Osy sátterdi paı­da­lanǵysy kelgen din dushpandary (majýsııler) musylmandardyń arasyna iritki salýǵa barynsha tyrysty. Sóıtip, musylmandar arasynda aqı­da turǵysynda túrli talas-tartys, daý-da­maılar etek aldy. Bul jaǵdaılar mu­syl­mandardyń ıman turǵysynan álsi­re­ýine soqtyryp jatty. Osyndaı bir qıyn ýaqytta «Áhli sýnna ýá-l jamaǵa» senimin qorǵap qalý maqsatynda, «kalam» (aqıda ǵylymynyń ekinshi ataýy) ómirge keldi. «Kalam» sóziniń sózdik maǵynasy sózbaıan, til, dıalekt degen uǵymdy, al, Kalamýllah sózi – Allanyń sózi, ıaǵnı Quran kárimdi bildiredi. Termındik ja­ǵy­nan kalam sózi – Quran kárim jáne hadısterden buryn aıtylyp ketken dá­lel­derdi de ańǵartatyn, fılosofııa joly­men naǵyz ıslam aqıdasyn dáleldeıtin, eshqandaı da kúmánǵa oryn qaldyr­maı­tyn senim jaıyndaǵy pán. Ýmaýıler dáýirinde (717-720) Ýmar ıbn Abd ál-Azız, Zaın ál-Abıddın, Hasan Basrı, ımam Aǵzam (oǵan Allanyń rahymy bolsyn) «kalam» ǵylymynyń alǵashqy negizin qalaýshylar edi. Imam Aǵzam (r.a.) alǵashqylardyń qatarynda aqıda ǵylymyndaǵy mańyzy zor «Ál-fıqh ál-akbar» («Úlken fıqh») atty kitabyn jaryqqa shyǵardy. Ol ýaqytta aqıda (kalam) ǵylymy fıqh ǵylymynan bólinbegen-di. Ol keıin jalǵan senimge súıengen toptar kóbeıgen soń, óz aldyna bólinip, Tápsir jáne Hadıs sııaqty negizgi ǵylymdar qataryna qosyldy. Bul ǵylymnyń negizin qalaýshylar ıslam áleminiń shoq juldyzdary samar­qan­­dyq ımam Ábý Mansýr ál-Matýrıdı jáne ıraktyq ımam Ábý-l Hasan ál-Ashǵarıler boldy. Aqıdamen qatar hadıs jáne fıqh ǵylymdarynyń órken­de­ýine úlken úles qosqan, Hanafı mazha­by­nyń fıqh máselelerine qanyqqan ǵa­lym Ábý Mansýr ál-Matýrıdı óz tálim­gerliginde «Ál-fıqh ál-akbar» («Úlken fıqh») kitabyna súıengen. Islam álemindegi aqıda máselesinde talas kúsheıgen zamanda ımam Matýrıdı musylmandar arasyna jik salǵaly tur­ǵan teris aǵymdarǵa qarsy óziniń ushqyr bilimdiligimen, aıat, hadısterden alynǵan dálelderge súıenip, óte mańyzdy máse­le­lerdi durys sheshe bildi. Musylman­dardy teris pıǵyldy aǵymdar jeteginen qorǵady. Osylaısha ıslam aqıdasyn bir júıege túsirgeni úshin ımam ál-Matý­rı­dı «Mýsahhıhý-l aqıdatı-l mýslımın» («Musylmandardyń aqıdalaryn túzetý­shi») jáne «Aǵlamý-l hýda» («Týra joldy bilýshi») degen ataqqa ıe boldy. Sondyqtan musylmandar senim má­se­lesinde aqıda ǵylymynyń negizin qala­ǵan osy eki uly ǵalym – ımam Ábý Mansýr ál-Matýrıdı men ımam Ábý-l Hasan Ashǵarıdiń mázhabtaryn ustanady. Qa­zirgi tańda dúnıejúzi musylmandarynyń úshten ekisi ımam ál-Matýrıdıdiń aqı­da­syna, al bir bóligi ımam Ashǵarı aqıda­sy­na súıenip, ǵıbadat jasaıdy. Allata­ǵa­la «Nısa» súresiniń 115-aıatynda: «Kim­de-kim týra jol (hıdaıat) anyq bol­ǵannan keıin Paıǵambarǵa (s.ǵ.s.) qarsy kelse, ári musylmandardan basqa bireýlerge erse, biz ony ózi júrip bara jatqan qısyq jolymen júrýine múmkindik beremiz, al aqyrette ony tozaqta azaptaımyz. Tozaq netken jaman jer», – delingen. Bul aıattyń mazmunyn kez kelgen aq­yl-oı, parasaty bar adam túsine alady. Sol úshin Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Iá, Alla meniń bilimimdi arttyrýyńmen birge, aqyl-parasat, túsinikti qosa ber», – dep duǵa jasap, ári úmbetterine solaı duǵa jasaýdy ósıet etken. О́ıtkeni, adam­zat balasynyń bilimi bolǵanymen, sol bilimdi túsinetin aqyl-parasaty, tú­si­nigi bolmasa, onda munan jaman nárse joq. Allataǵala «Baqara» súresiniń 269-aıa­tyn­da: «Alla ózi qalaǵan pendelerine danalyqty beredi (Paıǵambarlyqty nemese Quran ǵylymyn). Kimge sol danalyq berilgen bolsa, demek oǵan kóp jaqsylyq berilgeni. Bul úgit-nasıhattan tek aqyldy pendeler ǵıbrat alady», – delingen. Demek, aqyl-parasat, túsinik degenimiz – uly qasıet, sol arqyly adamzat balasy Quran, hadıs ǵylymdaryn meń­ge­rip, olardan durys úkim shyǵara bilip, árbir aıat jáne hadıstiń mańyzdylyǵyn, tereń maǵynasyn túsiný qabiletine ıe bola alady. Allataǵala óziniń uly nyǵ­meti bolǵan danalyqty barlyq pendelerine emes, tek qana ózi jaqsy kórgen, ózi qalaǵan pendelerine ǵana beredi. Ábý Mansýr Muhammed ıbn Muham­med – ıslam dininiń aqıda salasynda mol mura qaldyrǵan uly ımamdardyń biri. Ol musylman ǵulamalary arasynda «Alámýl Hýda (Hıdaıat týy), Imamý-l hýda (Hıdaıat kóshbasshysy), Imamý-l-mý­takallımın (Kalamshylar ımamy) syn­dy laqap attarymen keńinen tanylǵan. Ǵalymnyń t­ýylǵan jyly tý­ra­ly naqty málimet saqtal­maǵan. Degenmen onyń shamamen 852 jyldary dúnıge kelgendigi týraly boljam da bar. Imam ál-Matýrıdı Samanıdter áýleti bılik qurǵan, Islam ǵylymy ór­kendegen ke­zeńde Samar­qand ma­ńyndaǵy Matýrıd qa­la­shy­ǵynda ómir súrdi. Bul ól­ke Qa­rahan han­dy­ǵy kezinde Maýa­ran­nahr qa­ramaǵyna endi. Imamnyń ultyn da tarıh­shylar dóp basyp dál aıta al­maıdy. Bir derekter ony túrki tektes halyqtarǵa jatqyzsa, ek­inshi bir eńbekterde ol má­dı­nelik ataqty Ábý Aııýb Halıd ıbn Zaıd ıbn Kýlaıb ál-Ansarı áýletinen, ıaǵnı arabtardan shyq­qan dep tujy­rym­daıdy. Keı­bir otbasylardyń Mádı­nadan Samar­qandqa kelip qo­nys­tanǵany týraly maǵ­lu­mat osy pikirdi qýattaıdy. Imam­nyń esimi Kamal ad-Dın ál-Baıazı eńbe­ginde (1687 q.b.) «ál-Imam Ábý Mansýr Mu­ham­med ıbn Muhammed ıbn Mahmýd ál-Ma­týrıdı ál-Ánsarı» dep berilýi osydan. *   *   * Ábý Mansur ál-Matýrıdı fıqh­ty (zań ǵylymyn), ıaǵnı sha­rı­ǵat qaǵıdalaryn Samarqand­ta­ǵy Hanafı mázhabynyń fıqh ǵalym­da­rynan úırendi. Keıinirek ózi de osynda fıqh jáne kalam ilimderinen dáris berdi. Ál-Matýrıdıdiń kózqarastary alǵash­qy­da tek Maýarannahr elderine ǵana tara­dy. Ol kezeńde bul ólke fıqh pen hadıs ǵalymdarynyń naǵyz pikirtalas ala­ńy­na aınalǵan bolatyn. Pikirtalas kóbi­ne­se Hanafı jáne Shafıǵı mázhabtary ókil­deri arasynda órbidi. Pikirtalas­tar­dyń qyzyqty ótetini sonsha – nebir basynan qaıǵy arylmaǵan adamdar kelip, faqıhterdiń (musylman zańgerleriniń) sóz saıystaryn tyńdaǵanda, ǵajaıyp rýhanı nár alyp, dertterinen kádimgideı aıyǵyp ketetin. Sonymen birge Muǵta­zı­la aǵymynyń ókilderi men faqıh (zań­ger) hadısshiler udaıy kalam ilimindegi máseleler boıynsha ózara tartysatyn. Imam ál-Matýrıdı jastaıynan osyndaı aqyl men pikirtalasy mol ortada ósti. Ol fıqh máseleleri boıynsha Hanafı mázhabyn ustandy. Sonymen qatar kalam ilimindegi taqyryptar boıynsha da shyǵarmalar jazdy. Onyń kalam iliminde qoldanǵan ádisteriniń ımam Áshǵarıdiń túsindirý tásilderinen ózindik aıyrmashylyǵy bar edi. Desek te, onyń senim turǵysyndaǵy kóptegen pikirleri men oı-tujyrymdary Áshǵarı mázhabymen úılesetin. Hanafı mázhaby ǵulamalary ımam ál-Matý­rı­dı­diń kózqarastary ımam Aǵzam Ábý Ha­nı­fanyń senimdik pikirlerimen ushtasa­ty­nyn aıtady. Imam Aǵzam adamzat tarı­hynda sharıǵat jáne pátýa máseleleri boı­ynsha úkim berýde zańǵar tulǵa sana­lady. Ol aqıda (senimdik) máseleleri boı­ynsha ǵalymdarmen pikir saıysý maq­satymen Basra qalasyna jıyrma eki ret sapar shekken ımam Aǵzamnyń ómirin zertteýshiler onyń aqıda máselelerimen shuǵyldanýy fıqh salasyna birjola bet-burýynan buryn bolǵandyǵyn aıtady. Onyń senim turǵysyndaǵy shyǵarma­la­ry sol dáýirdegi keıbir Islamdy kúı­ret­pek bolǵan toptarǵa qarsy baǵyttaldy. Iаǵnı, ol sol kezeńde týyndaǵan senimdik máselelerge ornyqty jaýap berip, Is­lam­ǵa qarsy uıymdastyrylǵan shabý­yl­darǵa toıtarys berip otyratyn. Imam Aǵzam senim negizderi boıynsha traktattar jazdy. Bul traktattardaǵy maǵ­lumattardyń ımam Ábý Hanıfaǵa qatysty ekendigi daýsyz. Imam Aǵzam­nyń senim negizderi turǵysynda jazǵan tómendegideı shyǵarmalary mura bolyp qaldy: 1. «Ál-Fıqhý-l ákbar» – «Úlken fıqh»; 2. «Ál-Fıqhý-l ábsat» – «Keńeı­til­gen fıqh»; 3. «Rısalatý Ábı Hanıfa ıla Osman ál-Ýattı» – «Ábý Hanıfanyń Osman ál-Ýattıge haty; 4. «Ýasııatý Ábı Hanıfa lı-tılmızıhı Isýf ıbn Halıd ás-Samtı» – Ábý Hanıfanyń shákirti Iýsýp ıbn Halıd as-Samtıge ósıeti; 5. «Kıtabý-l ılmı; barran ýa bahran, shar­qan ýa ǵarban, býǵdan ýa qýrban» – «Qu­r­lyq­taǵy, teńizdegi, shyǵystaǵy, batys­ta­ǵy, al­ystaǵy, jaqyndaǵy ǵylymdar kitaby». Bul traktattardaǵy senimdik kóz­qa­ras­tardan ımam Aǵzamnyń oı-pikirleri ekeni anyq ańǵarylady. Atalǵan tý­yn­dy­larda Allataǵalanyń sıpattary, ıman aqıqattary, Allany aqylmen nemese na­qylmen (aıat jáne hadıster) taný kerektigi, jaqsylyq pen jamandyqtyń jara­ty­lýy, taǵdyr jáne ózge de senim máse­leleri qarastyrylǵan. Sol dáýirdegi Iraq sharıǵat ǵalymdarynyń kóshbas­shy­sy bolǵan ımam Aǵzamnyń bul shy­ǵar­malardaǵy kózqarastaryn ımam ál-Ma­týrıdıdiń senimdik turǵydaǵy kózqa­rastarymen salystyryp kórer bolsaq, birizdilik pen birtektilikti ańǵarý qıyn emes. Osy sebepten de, zertteýshiler eki ǵulamany bir-birinen ajyratpaıdy. Imam Ábý Hanıfa «Aqıdanyń» negizderin aıtyp ketse, ımam ál-Matýrıdı sol negizderdi keńinen tarqatyp, egjeı-tegjeıine deıin túsindirgen. Imam ál-Matýrıdı óz shyǵarma­la­ryn­da ımam Aǵzamnyń kitaptaryn qol­dan­ǵandyǵy anyqtaldy. Imam ál-Ma­tý­rıdı ol kitaptardy ustazdary Ábý Na­syr Ahmad ıbn Abbas ál-Báıadı, Ahmad ıbn Isqaq ál-Júrjanı jáne Nasyr ıbn Iahııa ál-Balhılerdiń kómegimen úıren­gendigi, al olardyń Ábý Súleıman Musa ál-Júrjanıden dáris alǵandyǵy, ál-Júr­janı bolsa, bul ilimdi ustazy Mu­hammed ıbn ash-Shaıbanıden alǵandyǵy kóptegen tarıhı shyǵarmalarda aıtylǵan. Hanafı mazhabynyń úlken ǵalymda­ry­nyń biri Zahıd ál-Káýsarı «Isha­ra­tý-l Maram» atty tóltýmasynyń kirispesinde: «Maýarannahr ólkesi bıdǵat pen buzyqtyqtan uzaq, tynysh el edi. Sún­net­ti berik ustanyp, onyń úkimderin ur­paqtan urpaqqa mura etip qaldyryp otyrǵan. Endigi jerde ımam, ǵalym Ábý Mansýr ál-Matýrıdı shyǵyp, árbir má­selege jeke-jeke toqtalyp, olardyń ara-jigin ajyratyp, aıqyn dáleldermen shegelep, naqtylaý jumystaryn júrgiz­di. Ol úkimderdi sharıǵattan alatyn já­n­e óz kezeginde aqylmen oılaýdy da qoldanatyn», – deıdi. Osy shyǵarmanyń taǵy bir jerinde ımam ál-Matýrıdıdiń ımam Aǵzamnyń eńbekterin jeke-jeke qarastyryp, tú­sin­dirme jasaǵandyǵy da keltirilgen. Budan ımam ál-Matýrıdıdiń ımam Aǵzamnyń senimdik kózqarastaryn tereńdete zerttegendigin ańǵaramyz. Imam ál-Matýrıdıdiń aqıda ilimine qosqan eń úlken úlesi senim másele­le­rine sharıǵat negizderin buzbaı, aqyl men qısyn arqyly dálel keltirýge bolatyndyǵyn kórsetýi. Imam ál-Matýrıdı senim negizderine baılanysty birqatar eńbekter qaldyr­dy. Olardyń qatarynda myna týyndy­lar­dy atap kórsetýge bolady: 1. «Kıtabý taýılı Quran» – «Qurannyń astarly hám aýys­paly maǵynalaryn jorý kita­by»; 2. «Kıtabý mahazı-sh sharaıǵ» – «Sharıǵattyń qaınar kózderi kitaby»; 3. «Kıtabý-l jadal» – «Pikirtartystar ki­ta­by»; 4. «Kı­tabý-l ýsýl fı ýsýlı-d-dın» – «Din negizderi kitaby»; 5. «Kı­ta­bý-l maqalat fı-l kalam» – «Aqıdaǵa qa­tysty maqalalar kitaby»; 6. «Kıtabý-t taýhıd» – «Taýhıd kitaby»; 7. «Raddý aýaılı-l adılla lı-l Kaǵbı» – «Qaǵ­bı­diń alǵashqy dálelderine jaýap»; 8. «Rad­dý tahzıbı-l jadal lı-l Kaǵbı» – «Qaǵbıdiń pikirtartysyna toıtarys»; 9. «Kıtabý raddı ýsýlı-l hamsa» – «Bes negizge jaýap kitaby»; 10. «Raddý kıtabı-l Imama» – «Imamdyq kitabyna jaýap»; 11. «Ar-Rad ala-l Karamıt» – «Karamııa aǵymyna jaýap». Sondaı-aq ımam ál-Matýrıdıdiń ımam Aǵzamnyń «ál-Fıqhý-l akbar» atty shy­ǵar­masyna túsindirme jazǵany da aıtylady. *   *   * Imam ál-Matýrıdı men ımam Áshǵarı bir dáýirde ómir sú­­­­rip, bir baǵytta eńbek etken. Biraq ımam Áshǵarı ıslamdy ishten iritpek bolǵan dushpandarmen birge kún keshti. Ol ómir súrgen Basra qalasy Muǵ­ta­zı­la mázhabynyń otany edi. Muǵtazıla máz­habynyń ókilderi men fıkh-hadıs ǵula­malary arasyndaǵy qaqtyǵystyń maı­dany osy Irak óńiri bolatyn. Al ál-Matýrıdı ómir súrgen Maýarannahr ól­kesi súnnıttik ǵalymdar men Muǵtazıla mázhabynyń ókilderi arasyndaǵy pikirtalastan birshama uzaq bolatyn. Degenmen Maımýn, Mýǵtasym, Ýasıq sekildi halıfalardyń dáýirinde Muǵ­ta­zı­lıttik senimniń memlekettik ıdeo­lo­gııa­ǵa aınalýyna baılanysty, olardyń pikirleri halıfattyń barlyq óńirlerine tarap jatty. Maýarannahr ólkesinde Muǵta­zı­la mázhaby basym kúshke ıe bol­maǵanmen, olardyń pikirlerin ýaǵyz­daý­shy­lar birli-jarym bolsa da bar edi. Imam ál-Matýrıdı Muǵtazıla mázhabynyń ondaı ókild­e­ri­men pikir talas júrgizgendigi belgili. Imam Áshǵarı men ımam ál-Matýrıdıdiń pikirtalas maıdandary bir bol­ǵan­dyq­tan, olardyń ortaq usta­nym­dary ǵana emes, sharı­ǵat­ty túsindirý tásilderi de bir-birine uqsaıtyn. Desek te, eki ımamnyń pikirtalastaǵy keıbir ádistemelik erekshelikteri men ustanym­daǵy aıyrmashy­lyqtary boldy. Biraq zert­teý­shilerdiń kópshiligi ımam ál-Ma­týrıdı men ımam Áshǵarı pikirlerinde aıta qalarlyq óz­geshelik bolmaǵandyǵyn bildiredi. Mysaly, Sheıh Mu­ham­med Ab­dýh ımam Áshǵarı men ımam ál-Matý­rı­dıdiń ara­syndaǵy erekshelikter úl­ken qarama-qaıshylyq týǵyz­baı­tynyn aıtqan. Biraq eki ımamnyń kalam ilimine qatysty kózqaras­ta­ryna keler bolsaq, olardyń pikirlerinde azdy-kópti aıyr­ma­shylyq ba­ryn baıqaımyz. Eki ımam da Quran Ká­rimdi zertteý barysynda aqyl men qı­syn­ǵa meılinshe arqa súıe­gen. Olardyń biri ekinshisine qa­ra­ǵanda aqylǵa kóp arqa súıedi. Imam Áshǵarı Alla­ta­ǵala­ny Quran, hadıs arqyly tanýǵa kóbirek mán berse, ımam ál-Matýrıdı ımam Aǵ­zam­nyń jo­lyn ustanyp, Alla­ny aqyl­men tanýǵa kóbi­rek beıimdilik tanytty. Áshǵarılik pen Matýrı­dı­liktiń ara­syn­daǵy eń basty ózgeshelikter mynalar: • Imam ál-Matýrıdı Alla pendesi­ne kúshi jetpeıtin nár­se­ni júktemeıdi jáne ony kú­shi jetpeıtin iske jaýapty qyl­­maıdy. Sebebi, Quranda: «Alla kisige shamasy kelmeıtindi júk­temeıdi...» deıdi. («Baqara» súresi, 286-aıat). Al Imam Áshǵarı pikirinshe, Alla qalasa, pendege kúshi jetpeıtin nárseni buıyryp, oǵan jaýapty etýi múmkin. • Imam ál-Matýrıdı adamnyń aqy­ly­men Allanyń bar jáne bir ekenin bilýi paryz dese, ımam Áshǵarı paryz emes dedi. Ál-Matýrıdı boıynsha dinı úgit-nasıhat bolsyn-bolmasyn adam Allany aqylymen taýyp, senýi kerek. Mysaly, taý basynda ómir súrgen adam bizdiń senimimiz boıynsha Allanyń bar ekendigin aqylymen taýyp, oǵan senýi kerek. Biraq oǵan dindi eshkim úıretpegendikten mun­daı jaǵdaıda ondaı pende dinı mindetterden jaýapqa tartylmaıdy. Áshǵa­rı­ler boıynsha dinı úgit-nasıhat jasalma­ǵan jerdegi adamdar Allany aqylymen taý­yp, oǵan ıman keltirýge mindetti emes. • Imam ál-Matýrıdı «ıman kemimeıdi de artpaıdy da» dese, ımam Áshǵarı «ımannyń kemýi de, kemeldenýi de múm­kin» dedi. • Imam ál-Matýrıdı qazir múmin bolǵan adamdy musylman deımiz, biraq ta óler aldynda kápir bolsa, kúpirlikke kirgen bolyp tabylady dese, ımam Áshǵarı kúpirlikpen ólgen adam ómir boıy kápir bolǵan bolyp sanalady deıdi. О́miriniń sońynda múmin bolyp ólgen adamǵa da osylaı (ómir boıy múmin bolǵan) deımiz dedi. • Imam ál-Matýrıdı: «Inshalla mú­mınmin» deýge bolmaıdy (bulaı deý ózi­niń ımanyna shúbá keltirýshilik) dese, ımam Áshǵarı bulaı dep aıtýǵa bolady dep uqty. (Osy sebepten de Matýrıdııa mázhabyndaǵylar: «diniń ne?» dep su­ra­ǵandarǵa, «Ál-hamdýlıllah, musylman­myn» dep jaýap beredi. Al, Ashǵarııa mázhabyndaǵylar: «Inshalla musylman­myn» dep jaýap beredi. • Imam ál-Matýrıdı «ıman men Islam» bir dese, ımam Áshǵarı «ekeýi eki basqa nárse, Islam senimmen boıusyný bolsa, ıman senimin amalmen dáleldeý» dep bildi. • Áshǵarıler jan alqymǵa kelgende jasalǵan táýbe qabyl emes dese, Matýrıdıler mundaı táýbeniń qabyl ekendigin bildiredi. Biraq jan alqymǵa kelgendegi ımannyń jaramsyzdyǵyn aıtady. • Áshǵarıler boıynsha bir nárseniń jaqsy nemese jaman ekenin aqyl bile almaıdy. Bulardyń jaqsy nemese jaman ekendigi Allanyń ámiri men ty­ı­ymdary nátıjesinde anyqtalady. • Matýrıdıler boıynsha jaqsy men jamandy aqylmen bilýge jol ashyq. Alla bir nárseniń jaqsy bolǵandyǵy úshin ámir etip, jaman bolǵan nársege tyıym salǵan. • Áshǵarıler boıynsha Allanyń ja­sa­ǵandarynan sebep izdestirilmeıdi jáne bir hıkmetpen baılanysy da joq. О́ıt­ke­ni, Alla jasaǵandarynan jaýapty emes. • Matýrıdıler boıynsha Allanyń jasaǵan nárseleriniń bir hıkmeti bar jáne sebepke súıenedi. О́ıtkeni, Alla­nyń árbir isinde bir hıkmet bar. Ol bárin biledi jáne Hakım. • Imam Áshǵarı Allataǵala adam­dar­ǵa dindi túsindirýshi paıǵambarlar jiberý ýájip emes dese, ımam ál-Matýrıdı paıǵambarlardyń jiberilýi Allanyń hıkmet sıpatynyń qajetterinen dedi. Negizinen eki ǵulama da óz pikirlerine Quran Kárim jáne aqyl men qısyn turǵysynan naqty dálelder keltire alǵan. Osylardyń keıbirine toqtalyp ótsek, Imam ál-Matýrıdıdiń pikirinshe, paıǵambardyń er adam bolýy mindetti. Imam ál-Matýrıdı óz pikirine Quran Kárimnen mynandaı dálel keltirdi: 1. «(Muhammed s.a.s.) senen buryn da ýahı etip tek er adamdardy ǵana elshi jiberdik. Eger bilmeseńder, bilim ıelerinen surańdar» («Nahyl» súresi, 43-aıat). 2. «Senen buryn da kentterdiń hal­qynan ózderine ýahı etip, er adamdardy ǵana jiberdik» («Iýsýf» súresi, 109-aıat). 3. «Senen buryn da ózderine ýahı etip, er adamdardy ǵana jibergen edik» («Ánbııa» súresi, 7-aıat). Sondaı-aq ǵa­lym­nyń pikirinshe, halıf, ákim, ámirshi, qolbasy jáne qazynyń da áıel zatynan taǵaıyndalǵany durys emes. Sebebi, áıel zatynyń náziktigi bul mindetti kóte­re almaıdy. Biraq áıel adam fátýa bere alady dedi. Al ımam Áshǵarıdiń kóz­qa­rasy boıynsha, paıǵambar áıel zatynan da kelýi múmkin. Onyń dáleli retinde Qu­ran Kárimniń myna aıattaryn usyna­dy: «Biz Musanyń anasyna ýahı ettik» («Taha» súresi, 38-aıat), «Musanyń ana­sy­na: «Ony emiz de, oǵan bir nárse bolady dep qoryqsań, onda ony darııaǵa salyp jiber. Qoryqpa da kúıinbe! Rasynda ony saǵan qaıtaramyz da ony paıǵambarlardan qylamyz» dep ýahı ettik» («Qasas» súresi, 7-aıat). Bul oıdyń ıeleri osy aıattardyń áıel zatyna da Alladan ýahı túsetinin bildiretindigin, al ýahıdiń kelýi paıǵambarlyq belgileriniń biri ekendigin aıtqan. Sondaı-aq ımam Áshǵarı ustanymy áıel adam fátýa bere beretindigin, ákim jáne din ýaǵyzshysy da bola alatyndyǵyn alǵa tartqan. Sebebi, jaqsylyqqa shaqyryp, jamandyq­tan tyıý olardyń da paryzy. Imam Áshǵarı osy pikiriniń negizinde Quranda attary atalǵan Márııam, Ásııa, Sara, Hajar, Habba jáne Musanyń ana­syn paıǵambar bolýy yqtımal dep paı­ym­dady. Imam ál-Matýrıdıdiń Áshǵarı se­nimindegilerdiń joǵarydaǵy dálel­deri­ne keliskisi kelmedi. Imam ál-Ma­tý­rıdı «...Musanyń anasyna ýahı túsir­dik» aıatyn paıǵambarlarǵa beriletin ýahı emes, Márııam anamyzǵa túsken ıláhı aıan dep uqqan jón ekendigin bildirdi. Munda Alla bir paıǵambardy ómirge ákelý úshin onyń anasyna perishte jiberip otyr. Sol sekildi «Musanyń (a.s.) anasyna ýahı jiberdik» degen aıatta da Musa paıǵambardyń (a.s.) anasyna bir perishte jibergen bolýy múmkin dep oı túıedi. Imam Áshǵarı da ál-Matýrıdıdiń bul pikirine qarsy mynadaı ýáj aıtty: «Marııam anamyzǵa Jábireıil perishte jiberilgen, bul perishte tek paıǵam­bar­lar­ǵa ýahı túsirýshi ekendigi belgili. Olaı bolsa, Marııam anamyz – paıǵambar». Eki ımamnyń arasynda pikir tarty­syn týdyrǵan máselelerdiń taǵy biri Allanyń zaty men sıpatymen astasyp jatty. Imam ál-Matýrıdı Allanyń za­ty men sıpaty bir dep bildi. Al Imam Ásh­ǵarı olardy eki basqa nárse dep uq­ty. Eki ımam da kún men kúnniń shapaǵyn mysal retinde keltiredi. Imam ál-Ma­tý­rıdı Allanyń zaty kúnniń ózi bolsa, Allanyń sıpattary kúnniń shapaǵy. Kún­niń shapaǵy kúnnen shyǵady. Kún bol­masa shapaq bolmaıdy. Demek ekeýi bir nárse dep túsindi. Al ımam Áshǵarı Allanyń zaty kún bola qoısyn. Alla­nyń sıpattary kúnniń shapaǵy dep alalyq. Biraq shapaq dál kúnniń ózi sekildi emes. Kún de dál shapaq sekildi emes. Demek Allanyń zaty men sıpaty bir emes dep bildi. Sondyqtan áshǵa­rıt­ter Allanyń qudiret, qalaý, ilim, haı (máń­gi tiri), estý, kórý, kalam (sóıleý) sekildi sıpattary bar, biraq Allanyń bul sıpattary zatynan múlde basqa dep sendi. Al matýrıdıtter Allanyń bundaı sı­pattary bar, biraq Allanyń bul sı­pat­taryn Onyń zatynan bólip qaras­tyr­ma­ǵan jón degen ustanymda boldy. Imam ál-Matýrıdıdiń taǵy bir ózge­den erekshe pikiri – qııamet kúni Alla­ta­ǵalanyń dıdary kórine me, kórinbeı me degen másele. Shyndyǵynda, Quran Ká­rim­de: «Qııamet kúni keıbir júzder jar­qy­rap, Rabbylaryna qaraıdy» («Qııa­met» súresi, 22-aıat) dep buıyrylyp, aqy­ret kúni keıbir júzderdiń Oǵan qa­raı­­tyn­dyǵy aıtylǵan. Imam ál-Matý­rı­dı Quranda baıandalǵanyndaı, qııamet kúni Allanyń dıdary kórinedi dep sendi. Imam ál-Matýrıdı Allanyń kórinýi, bul qııamet kúnine tán erekshe jaǵdaı. Aqyrette Alla kórinse, onda Ol zattan jáne mekennen turady dep oılaý – bul dúnıelik kózqaras. Al qııamet kúngi jaǵ­daı­dyń qalaı bolatyndyǵy bizge beımá­lim. Sondyqtan Quranda qııamet kúni Allanyń kórinetindigi týraly anyq aı­tylsa, biz buǵan senýge tıistimiz degen ustanymda boldy. Ári bizge bilinbeıtin nárseler jaıynda pikir aıtpaý týraly Quran Kárimniń: «О́ziń bilmegen nárse­niń sońyna túspe. Rasynda, qulaq, kóz jáne júrek – barlyǵy da suralady» («Isra» súresi, 36-aıat) degen aıatyn negizge aldy. Imam ál-Matýrıdıdiń pikirleri úl­ken kúná jasaǵan adamnyń aqyrettegi jaǵ­daıy qalaı bolady degen másele tó­ńireginde de shoǵyrlandy. Islam ǵula­ma­larynyń kópshiligi Allaǵa ıman keltirgen adamnyń máńgilik tozaqta qalmaı­tyn­dyǵyna sengen. Al harıjıtter úl­ken-kishi kúná istegen adamdy múmındik sanattan shyǵaryp, kápirler qataryna qosqan. Imam ál-Matýrıdı bul jónindegi oı­yn bylaısha sabaqtaıdy: «Kúnáhar mu­syl­mandardyń aqyrettegi jaǵdaıyn Alla­ǵa qaldyrǵanymyz jón. Eger Alla qalasa rahym etip, kúnáhar pendesin keshiredi. Qalasa kúnásine qaraı azap­taı­dy. Biraq О́zine ıman keltirgen adamdy tozaqta máńgi azaptamaıtyny anyq. Osy­laı oılaǵanda adam «úmit» pen «qor­qy­nysh» arasynda kún keshedi. Sebebi, Alla kishkentaı bir kúná úshin rahym etpeı, pendesin azaptaýy nemese úlken kúná jasaǵan pendesin keshirýi múmkin. Alla Quran Kárimde: «Alla ózine ortaq qos­qandy jarylqamaıdy da, budan ózge kúná jasaýshylardy keshiredi. Kimde-kim Allaǵa serik qossa, rasynda, úlken kúná jasaǵan bolady» («Nısa» súresi, 48-aıat) dep О́zine serik qosýshylardy ǵana keshirmeıtinin aıtqan. Hıjra jyl sanaýymen III-IV ǵasyr­larda ıslamı oıdy mazalaǵan osyndaı má­seleler jaıynda ımam ál-Matý­rı­dı­diń jalpy kózqarastary osylar. Ábsattar qajy DERBISÁLI, bas múftı, sheıh, Qazaqstan musyl­­­­man­dary dinı basqarmasy jáne Orta Azııa múftıler keńesiniń tóraǵasy.