2006

Táýelsizdik tuǵyry berik Qaı jyldy bolsyn araılap keler erteńi­mizge, arshyndap óser órkenimizge degen úlken úmit, bekem senimmen qarsy alý halqymyzdyń qashannan bergi qasterli salty. Jańa ǵasyrdyń altynshy jylyn da sondaı úkili úmitpen aı­qara qushaq jaıyp qarsy alǵanbyz. Onyń ústi­ne bul baısyn eldiń baǵa jetpes qundy­ly­ǵy – Táýelsizdigimizdiń on bes jyldyǵy toılanatyn jyl edi. Ádettegideı el-jurtyn jańa jylmen quttyqtap, kóńil toǵaıtar kól-kósir tabysta­ry­myzǵa az-kem sholý jasaı kelip, Elbasymyz: «Alda budan da asqaraly asýlar tur. Biz álemniń eń damyǵan elý eliniń qataryna kirýimiz shart. Bul úshin bolashaqqa qaraı batyl qaryshtap, alǵa qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizýimiz qajet» dep jáne bir jańa mejeni belgilep bergendeı boldy. Elimizdiń bas basylymynyń jylashar sa­nyn­da sóz alǵan abyz aǵamyz Báıken Áshimov­tiń oı-tolǵamy osyndaı jańa meje, sony óriske bet alǵan halqyna aqjarma kóńilden shyq­qan aq batasy ispetti edi. «Bul dúnıede árbir el óziniń táýelsizdigi men bostandyǵyn eń basty baılyǵy dep esepteıdi, – dep jazǵan-dy el aǵasy bolǵan aqylman aqsaqalymyz. – Ha­lyq úshin qaı zamanda da otanynyń azattyǵy­nan qymbat eshteńe bol­ma­ǵan. Bul baǵa jetpes baqytqa, Alla jar bo­lyp, bizdiń týǵan elimiz – Qazaqstan da kenelip, táýelsiz el retinde álem qoǵamdastyǵy qatary­nan oryn aldy. Adamdar­dyń jaqsy ómir súrýiniń eń basty kepildigine qol jetkizdik. 2006 jyldyń bir ereksheligi – táýelsiz el retinde damyp kele jatqanymyzǵa on bes jyl tolýy bolsa, sol basymyzǵa qonǵan baqyttyń qadir-qasıetin bilip, onyń asyl baǵasy men ómirsheń ólshemin árdaıym este ustaýǵa tıispiz». Iá, táýelsizdik týraly, onyń on bes jyldyǵy tóńi­reginde tolǵansaq, tarıhı shyndyqqa júgin­beı áste óte almaımyz. Aqıqatyn ashyp aıtsaq, 1991 jyldyń jeltoqsanyna deıin álem karta­syn­da Qazaq eli degen derbes, shekarasy dáıek­tel­gen, egemen memleket aıshyqtaı jazylǵan emes. Keńes Odaǵy atalatyn alyp ımperııanyń qu­ramyndaǵy on bes respýblıkanyń qatardaǵy biri bolyp keldik. Bar bıligimiz ortalyqqa shyr­ma­lyp, sonyń aýzyna ǵana qarap otyratynbyz. Al atalmysh jylǵy 16 jeltoqsanda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń táýelsizdigi týraly Konstıtýsııalyq Zań Eýrazııa qurlyǵynyń júrek tusyndaǵy baǵzy zamanynda Uly dala atanǵan ulan-ǵaıyr ólkede jańa jas memlekettiń dúnıege kelgenin aıdaı álem­ge pash etti. Ejelden erkindik ańsaǵan qaharman halyqtyń óz táýelsiz­digin jarııalaýy sol saǵatta-aq álemniń ár­alýan elderinen qoshemet-qoldaý taýyp, dúnıeniń tórt buryshyna taraldy. Jasyratyny joq, táýelsizdigin jarııalap, kók baıraǵyn kókke kótergen jas memleketimizge kúle qarap, kúdiktengenderdiń tabylǵany, tipti, onda­ı­lar­dyń óz ishimizden shyqqany da anyq. Táýel­siz­dikti top etip tóbeden ózi túskendeı kórip, jurttyń eń sońynda qalyp osyny jarııa­ǵa jar salyp, dyrdýlatpasa da jaraıtyn edi ǵoı degender boldy. Ras, Qazaqstan óz táýelsizdigin odaq quramyndaǵy respýblıkalardyń bárinen keıin, eń sońynda jarııalady. О́z basym, osynyń ózi kesh jarııalansa da, des jarııalanǵandaı kóremin. Qazaq eli odaqtas respýblıkalardy bas-basyna enshi berip, óz aldyna otaý shyǵaryp, túp qazyqta qarashańyraq ıesi bo­lyp qalǵan kenje ul bop ilikkendeı álem naza­ryna. Sóıtip, ol túrik qaǵanatynyń ǵana emes, keńes qaǵanatynyń da qarashańyraǵy bolyp qalǵandaı seziledi maǵan. Nesi bar, ata-baba dástúrine ejelden adal qazaq­qa jarasatyn qasıet qoı bul. Shyntýaıtqa kelsek, táýelsizdikti kesh jarııa­laýy­myzdyń túp-tórkini tereńde bolatyn. Aýma­ly-tókpeli almaǵaıyp kezeńde qapy qalmas úshin sol tustaǵy zamannyń aǵymyna, qoǵamnyń jaǵ­daıy­na, halyqtyń túsinik-deńgeıine, eldiń jal­py múmkindigine qaraı qapy qaldyrmas jol tabý kerek boldy. Ataqtap zań júzinde jarııalanbady demese, táýelsizdikti onsyz da alyp qoıǵanbyz. Sonda da saıası keńistiktegi yqtımal qaýip-qaterdiń basqa da boljaýy qıyn, kúrmeýi kúrdeli máselelerdi oı eleginen ótkizip, asyǵystyqqa barmaı sabyr saqtaýǵa týra keldi. Elimizde ózge jurttyń kóp ekenin, burynnan da baılanysymyz tyǵyz orys eliniń ańysyn ańdaý kerek ekenin eskerip, Elbasymyz da opyq jegizer asyǵys qadam­ǵa barǵan joq. Onsyz da keıbireýlerdiń elimizdiń teristik óńirine kóz alartyp, qısynsyz qańqý sózdermen shı júgirtip jatqanynda táýelsizdi­gimiz­di jarysa jarııalap, qaıqaıyp shyǵa kelsek, jaǵdaıymyz basqasha bolyp ketýi de yqtımal edi ǵoı. Sondyqtan, arzan uranǵa ermeı, jalǵan sezimge erik bermeı, áliptiń artyn baǵyp, bárin de aqylǵa jeńgizip, elimiz durys tańdaý jasady. Igiliktiń erte-keshi joq eken. Táýelsizdigin óz­ge­ler­den kesh jarııalasa da, Qazaqstan toqsa­nyn­shy jyldardyń basyndaǵy daǵdarysty oıda­ǵy­daı eńserip, ekonomıkalyq-áleýmettik damý­dyń negizgi kórsetkishteri men halyqtyń turmys deńgeıi jóni­nen Táýelsiz Memleketter Dostas­ty­ǵynda kósh basyna shyqty. Halyqaralyq qoǵam­das­tyqtyń tolyqqandy ári qurmetti múshesi boldy. Elimiz táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap damý baǵytyndaǵy aıqyn ustanymdy qabyl­dap, ony memleket pen qoǵamnyń kúsh-jigerin biriktirip ósý maqsattarymyzǵa qol jetkizýge ju­myl­dyrdy. Bul rette ol árqaısysy bes jyldan turatyn úsh kezeńdi bastan ótkizdi. Birinshi kezeń­de keńestik júıeni buzyp, memlekettiń negizderin qurýmen shuǵyldandy; ekinshisinde – ekonomıka men saıası júıeniń qurylymdyq tereń ózgeris­terin iske asyrdy; úshinshisi – ekonomıkalyq dáýir­leý kezeńi boldy. Sóıtip, osy on bes jylda qo­ǵamymyzdy keń aýqymda jańartý jumystary júrgizildi. Ekonomıkany damytý deńgeıi jóni­nen Qazaqstan álemniń barynsha damyp kele jatqan elderiniń alǵashqy ondyǵyna kirdi. Azat, erkin elimizdiń búgingi bıiginen ótkenge oı kózin jibersek, osy kúndi ańsaǵan batyr baba­larymyzdyń asqaq armany aldynda, almaǵaıyp zamanda azattyq úshin alysqan atpal azamat­tary­myzdyń ósıet-amanaty aldynda, bostandyq jo­lyn­da jan qıyp qurban bolǵan esil erlerimizdiń óshpes rýhy aldynda bas ıip, taǵzym etpeske áste bolmaıdy. О́ıtkeni, ótkenimizdi qurmettemeı, er­teńimizdi eńseli etý qıyn. Táýelsizdik tuǵyrynyń berik bolýy da osyǵan baılanysty. Álbette, táýel­sizdik degenimiz, tańdaıǵa baldaı tatıtyn tát­ti sóz ǵana emes, moıynǵa aýyr júk artatyn mártebeli min­det te. Ony oıdaǵydaı oryndap, táýel­sizdikti baıan­dy etý barshamyzǵa ortaq bo­rysh. Asty da, ústi de tunǵan qazyna qazaq jeri­niń baılyǵy onyń túp­kilikti turǵyndaryna da, taǵdyr qosyp qoıan-qoltyq ómir súrip jatqan ózge ult ókilderine de kámil jetedi. Tek sony shashpaı-tókpeı, uqypty ustap, únemdep jumsap, týǵan halqymyzdyń, týa­shaq urpaǵymyzdyń kádesine asyra bileıik. Endigi meje – elýlikke ený Urpaqqa jol ashqan keń baıtaq jerim bar, Birligi jarasqan táýelsiz elim bar. Qańtar aıynyń jetinshi juldyzynda Qazaq­stan Prezıdenti Konstıtýsııalyq Zańmen bekitken Memlekettik ánuranymyzdyń jańa mátininde osyndaı áserli joldar bar. Ánurannyń áýeni maıtalman sazger, marqum Shámshi Qaldaıaqovtiki de, kezinde jalyndy da da­ryndy aqyn Jumeken Náji­medenov jazǵan sózin Elba­sy­myzdyń ózi óńdep shırata, shyraılandyra túsken. Zańda ánurandy tyńdaýdyń jańa tártibi engizildi. Iаǵnı, oń qolyńdy júrek tusyna qoıyp, tyńdaýyń shart. Osy tártipti 11 qań­tarda Astananyń Aqorda­syn­da ót­ken qaıtadan saı­lanǵan Mem­leket basshysyn ulyqtaý sal­tanatyna qatys­qan jurtshy­lyq alǵash ret ári qaltqy­syz oryndady. Sol salta­nat­qa jet­pisten astam alys-jaqyn elderdiń ókilderi qatysty. Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdentiniń laýazy­myna qaıta­dan resmı kirisýine oraı sóz sóılegen Nursultan Nazarbaev: halyqtyń maǵan saılaýda kórsetken qol­daýyn men elimizde búgin tańda berik ornyqqan saıası turaqtylyq, ultara­lyq kelisim jáne ekonomıkalyq qarqyndy órleý saıa­satyn qýattaý dep qabyldadym. Sondyqtan Qa­zaq­stan halqyna adal qyzmet etý aldaǵy ýaqytta da men úshin eń mártebeli ári qasıetti borysh bolyp qala bermek, – dedi tolqı turyp. Shynynda da, jalpaq jurttyń aldynda taǵ­dyryń tarazyǵa túser saılaý sııaqty uly sy­naqtyń orny bólek qoı. Onyń ústine ol Elbasyn belgileıtin Prezıdent saılaýy bolsa jaýapkershilik degen múldem tóten, et júrekti tolqyn attyryp, lúpil qaqtyrmaı qoıa ma! Elin on bes jyl basqaryp, talaı synnan súrinbeı ótken Nursultan Ábishuly da osyndaı syndy taıaýda bastan keshirgeni tolqı sóılegeninen-aq kórinip turdy. «Alaıda, súıer ulyń bolsa sen súı, sú­ıi­nerge jarar ol» dep uly Abaı aıtqan­daı, súısi­ner isi shash-etekten keletin súıer ulyna halqy taǵy da qaltqysyz senim artyp, jeltoqsannyń tór­tinshi juldyzynda Elbasy etip qaıta saıla­ǵan-dy. Bul, elim dep eńirep týǵan erge halqynyń sheksiz súıispenshiligi men shúbásiz seniminiń aıǵaǵy ekeninde daý joq. «Qyzmetime qaıta kiriserde men ózimdi otan­shyl, abzal, paryzyna adal, qazaqstan­dyq­tardyń qoldaǵanyna jáne aldaǵy ýaqytta da olardyń janymnan tabylatynyna erekshe qýanamyn, – dedi Elbasy tebirenisin jasyrmaı. – Sondyqtan erteń asqaraly bıikterge kóterilýge kúsh-qýaty­myz­dyń jetetinine nyq senimdimin... Alǵan asý­larymyz az emes, al aldaǵy maqsattarymyz odan da bıik. Eń bastysy – biz tatýlyq pen birlikke negizdelgen táýelsiz memleket ornattyq. Ortaq maqsat jolynda yntymaq-birligi jarasqan birtutas ult bolyp qalyptastyq. Álemdik órke­nıettiń eń asqaq talaptaryna jaýap beretin jańa qoǵam qurdyq. Jyl saıyn el baılyǵyn eselegen ekonomıkalyq damý­dyń qazaqstandyq úlgisin jasaqtadyq. Munyń bári barsha qazaqstan­dyq­tar­dyń qajyrly eńbegi men bereke-birliginiń arqasy. Endeshe, aldaǵy ýaqytta da árqashan birge, árdaıym alda bo­laıyq. Sonda biz ata-baba amanatyn aqtap, bola­shaq urpaq aldynda júzimiz jarqyn bolady». Sol saltanattan keıin araǵa bir apta ǵana sa­lyp, Elbasy Parlament palatalarynyń birles­ken otyrysyna qatysyp, Qazaqstandy taıaýdaǵy on jyldyń baǵdarynda dúnıe júzindegi básekege barynsha qabiletti 50 eldiń qataryna engizýdiń strategııasyn jáne ony júzege asyrýdyń alty basymdyǵy týraly baǵdarlamalyq sóz sóıledi. Basty basymdyq retinde Qazaqstan ekonomı­ka­syn jańartý jáne oǵan serpindi sıpat berý qajet ekenin, olardyń ózara baılanysty mindetter sheshýdi kózdeıtinin atap kórsetti. Báseke túbi – bereke ekenin ómir tájirıbe­sinen túıgen dana halyqtyń tól perzenti Nursul­tan Nazarbaevtyń kópten kóńilinde júrgen kó­keıkesti muraty – Qazaqstandy álemniń básekege qabi­letti eń damyǵan 50 eldiń qataryna qosý ekeni burynnan belgili. Ony jyl bastalǵannan bergi sózderinde qadap-qadap aıtyp júrgen. Al el halqyna dástúrli Joldaýynda álemdegi barynsha damyǵan eń bedeldi elderdiń tobyna qosýdyń naqty strategııasyn belgilep, oǵan jetýdiń jeti múmkin­digin ashyp, jeti basymdyǵyn aıqyndap berdi. Memleket basshysynyń jyldaǵy dástúrli Jol­daýyn jurttyń úlken úmitpen asyǵa kútetini anyq. О́ıtkeni, onda elimizdiń búgingi jetistikteri men tú­ıin­di máseleleri saralanyp, alda turǵan basym ba­ǵy­t­tary aıqyndalady. Bul joly elimiz­diń jyl ishinde ǵana emes, taıaý bolashaq­taǵy baǵyt-baǵdary nus­qalyp, aýqymdy máseleler kún tártibine qoıyl­dy. Eń bastysy, Qazaq­standy dú­nıe­ júzindegi eń damyǵan 50 eldiń qataryna engizý júkteldi. Osy­naý mereıli mejege jetý jolynda Elbasy­nyń ózi usyn­ǵan ózekti basym­dyq­tardy ataı ketken de artyq bolmas. Birinshi basymdyq: Qazaqstannyń álem­dik eko­nomıkaǵa kirigýi. Bul, eldiń ekonomı­kalyq damýynyń sapalyq serpilisine negiz bolmaq. Ekinshi: Qazaqstan ekonomıkasyn tur­laýly túrde órge bastyrý úshin ony jedel damytyp árta­rap­tan­dyrý. Basqasha aıt­qanda, onyń ár­túrli sala­laryn, ózara baı­la­nysta ushtas­ty­ra otyryp, joǵary dá­­re­jede damyǵan san-salaly, kóp qyr­ly óndi­riske aınal­dyrý. Úshinshisi: ha­lyqtyń ne­ǵurlym áljýaz top­taryn qor­ǵaıtyn, ekono­mı­kanyń da­mýy­na qol­daý kórsetetin osy zamanǵy áleý­mettik saıasatty júzege asyrý. Tórtin­shi: osy za­man­ǵy bilim berýdi óristetý, kadrlardyń biliktiligi men olardy qaıta daıarlaýdy udaıy arttyrý jáne el halqynyń mádenıetin odan ári órken­detý. Besinshi: demokra­tııa­ny odan ári damytý jáne saıası júıeni ja­ńartý. Altynshy: osy ke­zeń­niń ártúrli qaýip-qa­ter­lerinen alańsyz eterlikteı ulttyq qaýip­­sizdik strategııasyn is­e asyrý. Jetinshi: Qazaq­stan­nyń ómir­lik jáne óńir­lik múdde­lerin álemdik damý tur­ǵy­synan qapysyz qamta­masyz etip otyratyn syrtqy saıası baǵytty júzege asyrý. Mereıli mejeniń qaje­ti­nen týyn­daǵan basty-basty jeti basymdyq, mine, osylar. Jalpy, jobanyń maqsaty – qazirgi áleýmettik qarqyn men deńgeı turǵysynan memlekettik saıa­sat­tyń strategııalyq baǵyt-baǵdaryn anyq­tap, aı­shyqtaı túsý, qoǵamdy ekonomıkalyq saıası áleý­mettik, mádenı-ekologııalyq jaǵynan órken­de­tý, adamı bolmysy men sanasyn qatar jań­ǵyr­tý. Jo­ba­nyń túpki mindeti – qoǵam men memleketti jańa ­satyǵa, tyń sapaǵa kóterip, ulttyq túleýine jaǵdaı jasaý, ár salada kásibı, ulttyq azamattyq belsendilikti art­tyrý jáne olardy áleýmettik, mádenı baǵdar­lama­larǵa baǵyndyrý. Bárinen buryn halyq­tyń ál-aýqatyn jaqsartyp, azamattardyń qabilet-qarymyn, parasat-paıy­myn ushtap, áleý­mettik aýqymy basym basty mejeni básekelestik jolymen tyńǵylyqty sheshý shart. Elbasynyń belgilep bergen elýlikke ený stra­tegııasyna zer salsaq, onyń oı­daǵydaı jú­ze­ge asýy halyqtyń áleýmettik jaǵ­daıyn jaq­sartý­men qatar júretinin aıqyn kóremiz. Son­dyqtan da, táýel­sizdigimizdiń on bes asýy aı­shyq­taı atalyp ótetin jyly «El mejesi – elýlikke ený» ulttyq uranǵa aınaldy. Erteńin nurly, bolashaǵyn jarqyn etýdi murat tutqan jasampaz halqymyz «Qazaqstan – tek qana alǵa!» dep eńbek kórigin qyzdyra tústi.   Tatýlyq shekara talǵamaıdy Qazaqstannyń kúni keshege deıin terezesi teń dá­re­jede kórmek túgil, derbes shendese almaı­tyn, ataq-dańqynan at úrketin Amerıka Qurama Shtat­ta­ry, Reseı, Qytaı sııaqty alyp ta alpaýyt mem­le­ket­termen búginde strategııalyq áriptes bo­lyp, yq­pal­dy yntymaqtastyǵyn óristetýi, sóz joq, syrt­qy saıa­satymyzdyń súbeli jetistigi. Tórtkúl dú­nıe­niń eń bedeldi elderimen rııasyz qarym-qatynas jasap, aralas-quralas bolý ońaı sharýa emes. Ol jáne ózdi­ginen qolǵa túse qoı­maı­dy. Elimizdiń ekonomıka­lyq jaǵynan úrdis órleýi, saıası turaqtylyǵy, shybyn­syz jazdaı tynysh­tyǵy hám ultaralyq kelisimi osyn­daı sa­lı­qaly saıasat júrgizýge múmkindik berip otyr­­ǵany beseneden belgili. Onyń ústine tatý kór­shi­likti qadir­lep, týys­tyq­ty bárinen joǵary qoıa­tyn qazaq jurty­nyń kelim-ketimge qushaǵy qa­shan­da ashyq qoı. Qazir qazaq jerinde dúnıe­ júzi­niń eń aıtýly saıa­satkerleriniń alqaly jıyn­daryn ótkizý dástúrge aınaldy. Onyń ishinde álemdik jáne dás­túrli dinder ókilderiniń basqo­sý­laryn ótkizý eleýli oqıǵalardyń biri bol­ǵany aıtpaı-aq túsinikti. Osy oqıǵalardyń basy-qa­synda uıymdastyrýshy uıyt­qy­sy bolyp qa­shan­da Elbasymyz Nursultan Nazar­baevtyń ózi jú­redi. Arnasyn kemitpeı, arasyn sýyt­paı ótip jata­tyn sondaı halyqaralyq kezdesýler men jıyndar­dyń mazmun-sıpatyna úńilsek, qazaq eli­ne degen, onyń ozyq oıly kóshbasshysyna degen se­nim men jas memleketimizge degen qurmetti ańǵaramyz. «Qazaqstan shekarasynyń uzyna boıynda tatý kórshilik pen turaqtylyq beldeýin ornyqtyrý jónindegi ózimizdiń halyqaralyq mindettemelerimiz paryqty paıymdaýymyzǵa negizdeledi. Biz Reseımen, Qytaımen, Amerıka Qurama Shtattary­men strategııalyq seriktestik tuǵyrynan taımaı­tyn bolamyz», – dep Prezıdent laýazymyna kirisý rásiminde Elbasymyz taǵy da shegelep aıtqan. – Eýropa Odaǵymen jáne musylman elderimen yntymaqtastyqty ulǵaıta berý bizdiń syrtqy saıasatymyzdyń basty basymdyqtarynyń biri. Biz Ortalyq Azııadaǵy ózimizdiń eń jaqyn kórshi­lerimizben aramyzdaǵy qatynastarǵa aıryqsha mán beremiz. О́ńirdiń qaýipsizdigi bizdiń memleketter yqpaldastyǵy deńgeıinde sapalyq turǵydan ilgerileýimizdi talap etedi». Árıne, halyqaralyq qarym-qatynastardy úı­den attap shyqpaı, shańyraqqa shyrt túkirip ja­typ qalyptastyrý múmkin emes. Osy oraıda «Bar­masań, kel­meseń jat bolasyń, almasań, ber­me­seń sart bola­syń» degen qazaq naqylynyń jany da bar sııaqty. Dalanyń dana dıplo­matııa­syn sana­sy­na sińirgen sarabdal saıasatker Nur­sul­tan Ábish­uly­nyń erekshe jaqsy qasıeti – alys-jaqyn shetelderge resmı saparlarmen jıi shyǵyp, kún tár­ti­bindegi kókeıkesti keleli máse­le­lerdi keńinen keńesip, qolma-qol sheship otyra­ty­ny. Tek atal­mysh jyly ǵana ol Amerıka Qu­ra­ma Shtattary, Reseı, Qytaı, Ulybrıtanııa, Bel­gııa, Malaızııa, О́zbek­stan jáne basqa da irgeli elderde bolyp, olar­­dyń basshylarymen júzbe-júz kezdesip, aýyz­ba-aýyz sóılesip, kún tártibindegi keleli másele­ler­di qolma-qol sheship qaıtty. Ondaı oljaly saparlardyń bárin birdeı ejiktemeı, qyr­kúıek aıynda Amerıka Qurama Shtattaryna jasaǵan resmı saparyna az-kem toqtalsaq ta jetip jatyr. ...Seısenbiniń sársenbige qaraǵan keshinde Qa­zaq­stan Prezıdentiniń ushaǵy Amerıkanyń Portsmýd qalasyna kelip qonyp, Elbasymyzdyń Qura­ma Shtat­tar­daǵy resmı sapary bastalǵanyn pash etedi. Munda Amerıka prezıdenti Djorj Býshtyń áke­si, eldiń burynǵy basshysy turatyn. О́z eliniń sal­tymen saparyn úlkenge sálem berýden basta­ǵaly kelgen Nursultan Nazarbaevty kezinde Qa­zaq­stan­nyń táýelsizdigin alǵashqylardyń biri bolyp qut­tyqtaǵan seksen eki jastaǵy qart saıasatker ózi­niń ata qonysy, qarashańyraǵy «Ýokers poıntte» qushaq jaıa qarsy alyp, erekshe qurmet kórsetedi. Joǵary dıplomatııalyq deńgeıde árbir sóz­diń, ár baǵanyń, tipti ısharattyń da erekshe máni bo­latynyn eskersek, osy bir jyly shyraıly ashyq-jarqyn júzdesý budan keıingi barlyq kezdesýlerge erekshe jaǵdaı týǵyzyp, sapardyń maz­munyn ba­ıy­typ, mańyzyn arttyra tústi. AQSh-tyń vıse-prezıdenti Dık Cheını, amerıkan úkimetiniń asa bedeldi músheleri: Energetıka, Saýda, Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrleri Bodman, Gýtperess, Iohanıs respýblıka ekonomıkasynyń ashyqtyǵy men yryq­tylyǵy jáne qaryshtap qarqyndy damýy Qazaq­stan­nyń Búkilálemdik saýda uıymyna kirýine qol­daý kór­se­tý­ge múmkindik beretinin málimdedi. Asa iri tran­sulttyq kompa­nııa­lardyń basshylary Qa­zaq­stan­daǵy ekono­mı­kalyq reformalardyń nátı­je­lerin, onyń udaıy ósýi men ártaraptan­dy­ry­lýyn joǵary baǵalady. Ári oǵan salynatyn ınves­tısııalardy budan buryn da arttyra túsetindigin bildirdi. «Sapardyń eń shyrqaý shyńy – Nursultan Nazarbaev pen Djordj Býshtyń kezdesýi amerıkan qat­ta­masynyń shekteýlerinen asyp túsip, óte ystyq yqy­lasty jaǵdaıda ótti. Kezdesý bary­synda talqy­lan­ǵan barlyq máseleler boıyn­sha berik ýaǵdalas­tyqqa qol jetkizdi», – dep jazdy sapar­dy qory­tyn­dylaı kelip, sol tustaǵy Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary ári baspasóz hatshysy bolǵan Muhtar Qul-Muham­med. – Prezıdent Býsh Nursultan Nazarbaevty Qazaq­stan Prezıdenti retinde ǵana emes, sondaı-aq Eýrazııa óńirlik ıntegrasııa­synyń lıderi jáne Ortalyq Azııadaǵy senimdi strategııalyq áriptesi retinde de qabyldady. Bul jaǵdaı eki el prezı­dentteriniń birlesken málim­de­mesinen de aıqyn kórinis tapty». «Qazaqstan budan buryn birde-bir eldiń qo­ly­nan kelmegen nárseni jasaı aldy, – dep jazdy «Vashıngton post» gazeti. – Ol Qytaımen, Reseımen jáne AQSh-pen birdeı deńgeıdegi jyly da terezesi teń qarym-qatynasty saqtaı bildi. Vashıngtonmen baı­lanystar qasań qatynastardyń sheńberinen shyǵyp ketti». Amerıka astanasynyń qaq tórinde Qazaq­stan­nyń táýelsizdik monýmenti boı kóterýi de osynyń arqasy bolsa kerek. Sóıtip, Qazaqstan Barysy azýy alty qarys Batyspen básekege ázir ekenin tanytty. Sol sııaqty Elbasynyń túbi bir túrki el­deriniń basshylarymen jahandyq damýdyń jańa kindigi – Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymy­nyń múshelerimen kezdesýi de óte sátti boldy. Saıyp kelgende, tatý qarym-qatynas ornatý úshin jerdiń shalǵaılyǵy, joldyń alystyǵy, tipti, muhıttyń ózi de bóget bolmaıdy eken.   О́leńmen uǵysyp, ónermen týysqan elder Eleń etkizer jańalyqtardyń jarshysy syndy Elbasymyzdyń bastamasy boıynsha 2006 jyl Qazaqstandaǵy – Pýshkın, Reseıdegi Abaı jyly dep jarııalanǵan edi. Bul bastamany ejelden aýy­ly aralas, qoıy qoralas, tarıhy tamyr­las, taǵ­dy­ry sabaqtas eki eldiń de halyqtary qyzý qoldap, qýana qarsy alǵan-dy. О́ıtkeni, adam­zat aqyl-oıy alyptarynyń qatarynan oıyp turyp oryn alǵan osynaý eki tulǵa qashannan qudaıy kórshi eki halyqtyń arasyndaǵy rııasyz tatýlyq pen rýhanı baılanystyń baǵa jetpes dánekeri ispetti bolatyn. «Qazaqstan men Reseı nemese Reseı men Qa­zaq­stan – birde arbanyń, birde delbeniń omyrtqa ju­ly­nyndaı bop ketetini bar. Tirshiliktiń taý­syl­mas ne­bir qııamet syndarynda osylaısha úzeń­­­giles bo­lyp sapar shegip keledi. Sonyń máń­gi­lik taýsylyp bit­peıtin kez-kelgen jáıtteriniń bári de, barshasy da, nege ekenin qaıdam, qudi­ret­ti jumbaq. Osynaý eki esim­niń – Abaı men Pýsh­kın nemese Pýshkın men Abaı degen eki sózdiń, eki uǵymnyń ishi-tysyna kól-kó­sir qalpy­men sy­ıyp ta ketedi, árqashan jarasym taýyp ta tura­dy. Onyń ústine osyndaı alyp bol­mys­­tary­men kól-kósir qalpynda nur shashyp tura­tynyn jáne birinsiz-birin elestete almaıty­ny­myz­dy qaı­tersiń!», – dep ómirden erte ótken daryn­dy syn­shy Saılaýbek Jumabekov barshanyń ortaq oıyn bildirgen edi. Aıtsa aıtqandaı, osynaý eki uly esim qazaq úshin bir qoldyń salasyndaı, darııanyń eki jaǵa­syndaı egiz uǵym bolyp ketkeni qashan. Sonaý on toǵyzynshy ǵasyrdyń otyzynshy jyldary­nyń basynda sharýalar kóterilisiniń kósemi Emelıan Pýgachev týraly derekter jınap, Jaıyq jaǵa­sy­nyń topyraǵyna tabany tıgennen bastap A.S.Pýsh­kın qyr halqynyń janashyr jaqyn dosy bolyp ketken. Kóshpendi eldiń ádet-ǵuryp, án-jyryn zert­­teı júrip «Qozy Kórpesh - Baıan Sulý» das­tany­­nyń oqıǵasyn tuńǵysh ret qaǵaz betine túsir­gen. Al sekseninshi jyldardyń aıaǵynda uly Abaı­dyń qudiretimen orystyń sol danasy sú­ıikti Tatıa­na­syn jetektep, qazaq qyryna kelip, sahara aspa­nyn­da jyr bolyp tógilip, án bolyp tamyljydy. Sodan bastap Pýshkın qazaqtyń óz topyra­ǵyn­da týǵan tól perzentindeı bolyp aldy. Onyń shyǵar­ma­laryn ana tilimizge aýdarý úzilmes úr­dis­ke aınal­dy. Oǵan Abaı bastap aýdarǵan ulyq týyndysy «Evgenıı Onegınniń» sol ǵasyrdyń ózinde-aq óz tilimizde sóıletýge onǵa tarta qazaq aqy­nynyń talap qylǵany aıǵaq. Kezinde Pýsh­kın­niń tamasha týyndylaryn qazaq oqyr­man­darynyń júregine jetkizýge Maǵjan Jumabaev, Ilııas Jansúgirov, Qýandyq Shańǵytbaev tárizdi jyr dúldúlderi atsalysty. Sol dástúrdi ataýly jyly Kákimbek Salyqov, Farıza Ońǵar­synova, Israıyl Saparbaev sekildi sańlaq aqyn­dary­myz jalǵastyrdy. Áıtkenmen, orystyń uly aqynyn qazaq uǵymyna óz deńgeıinde jetkizý úshin qa­zaqy jyrshyldyǵymyz jetkenimen, Abaıdaı suń­ǵyla syrshyldyǵymyz jetpeı jatqan sııaqty. Sondaı-aq, qazaq halqynyń ar-ojdanyna aı­nal­ǵan tereń oıshyl, kemel aqyn ıesi Abaı da orys qaýymyna bar bolmys-bitimimen óz bıiginen tanyl­dy dep aıta almaımyz. Qansha ret aýda­ryl­sa da qazaq ǵulamasynyń oıly-muńly, sazdy-syr­ly jyr­larynyń orys oqyrmandaryna sul­basy jetkenimen, ári men nári, máni tolyq jetti dep aıtý qıyn. Danyshpan aqynnyń ár sózi ósıet, ár demi ula­ǵat uly shyǵarmalaryn nasıhattaıtyn orta­lyq bolady dep mereke dúrmegimen Máskeýde uıym­dastyrylǵan Abaı ınstıtýtynyń qamqor­lyq­tyń joqtyǵynan qarjysyz qalyp, jabylý­dyń az-aq aldynda turǵany da qynjyltpaı qoımaıdy. Bir jaqsysy, orys astanasynyń naq orta­syn­da qazaq kemeńgeri Abaıǵa eskertkish qoıyldy. Eskertkishtiń ashylý saltanatyna eki eldiń de bas­shy­lary N.Nazarbaev pen V.Pýtın qatysty. Eskertkishtiń ashylýynda sóz alǵan Reseı Prezıdenti Abaıdy eki halyq mádenıetiniń jaqyn­dasýy­na qyzmet etken uly tulǵa dep baǵalady. Aqıqaty da sol. Abaı atamyz: orystyń ǵylymy dúnıeniń kilti, onyń tilin bilseń, kókirek kóziń ashylady, –  dep orys halqynyń óneri men bilimin úırenip, onymen dos bolyp ótýge úndep ótti emes pe. Reseı men Qazaqstan eki halyqtyń arasynda ejelden kele jatqan qylaýsyz dostyq, tatý kórshilik, qaltqysyz syılastyq dástúrin damyta beretinine senim kámil. Uly aqyndar jyly basqa da mereıtoılarǵa ken de bolǵan joq. Jyr alyby Jambyldyń 160 jyl­dy­ǵy, qazaq ádebıeti men mádenıetiniń maı­tal­man­dary Ábý Sársenbaev pen Ahmet Ju­banov­tyń, aıaý­ly aqyn apamyz Márııam Hakim­janova­nyń júz jas­qa tolǵan mereıli múshelderi arnaıy atap ótildi. Túıin Asyly, qazaq degen jumbaq jurt. Jaıshylyqta jer qozǵalsa qozǵalmaıtyn jaıbaraqat, qoı aýzynan shóp almaıtyn momyn halyq namysyna tıip, qonysyna qol salsa, arystandaı aıbattanyp qarsylasyna jolbarystaı atylady. Bir ǵajaby, attyń jalynda, atannyń qomyn­da, aıaq astynan týǵan sol attanysynyń salmaǵy zildi, saldary zárli bolady. Atap aıtsaq, maıdannyń qara jumysyna jigit jiberýge qarsylyqtan bastalǵan qazaq dalasynyń qıyr-qıyryn keńinen qamtyǵan on altynshy jylǵy ult-azattyq qozǵalysy aqpan, qazan tóńkeris­terine ulasyp, aqyry patshalyq qurylystyń kúıreýimen tyndy. Al muz ústine ot jaǵyp, keńestik temir tártiptiń qursaýyn talqandaýǵa attanǵan jastarymyzdyń seksen altynyń jeltoqsandaǵy sherýi barsha qurlyqtyń altydan bir bóligin shoıyn sheńgelinde ustap turǵan Keńester Odaǵyn ydyratýdyń alǵysharty, alǵashqy dabyly bolǵan syndy. Bylaısha alǵanda, bizdiń qazaq keńes ókimetiniń týýyna da, qurýyna da sebepshi bolǵan sekildi. Tek birine – toqsan, ekinshisine jıyrma jyl tolǵan osy oqıǵalardyń óz deńgeıinde atalyp ótpeı júrgeni ókinishti-aq. Jalpy, qazaq halqy óz bostandyǵy men táýelsizdigi jolynda tynbaı kúresip, patsha otar­shyl­dy­ǵy men keńestik júıeniń ozbyrlyǵyna qarsy eki júzden astam kóterilis jasaǵan ǵoı. Demek, bizdiń bú­gin­gi táýelsizdigimizdiń bastaý kózinde talaı urpaqtardyń qan men teri bar. Ony qaster tutyp, tuǵyryn bıiktete túsýge talaptanatynymyz da sodan. Sarbas AQTAEV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.