Qazaqtyń qazaqtan basqa janashyry joq

Alaı-dúleıi kóp ótken ǵasyrdyń ba­synda Mustafa Shoqaı: «Biz – qul bolyp tura almaımyz. Biz – ult azattyǵymyzdy alamyz!» dep jar salǵan eken. Azatty­ǵy­myz­dy aldyq. Mamyr aıynda ótken Dú­nıe­júzi qazaqtarynyń IV qurylta­ıynda Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Biz ǵasyr­lar boıy zamana daýylymen jóńkile kó­ship, ǵasyrlar toǵysynda týǵan eldiń tóri­ne birjola taban tiredik. Men bir aıtqan sózimde: «Kúıinsin jaýyń, súıinsin dosyń, Jıylsyn qaýym, quıylsyn kóshiń» dep edim» dedi tebirenip turyp. Shynynda, dos súıinip, dushpan kúıinetin bıikke kóteril­dik. Ekonomıkamyz eńse tiktedi. Alla jar bolyp, álem aldyndaǵy abyroıymyz as­qaq­tady. Iá, irgeles eldermen qatar tu­ryp, ıyq tirestiretin kúnge jettik. Táýba, qazir ózge memleketter óz aldyna, biz óz aldymyzǵa ómir súrip jatyrmyz. Beldi bekem býyp, bereke, birlikke uıýdyń arqa­synda balań jastan óttik. Jigeri jalyn, keýdesin ot kernegen jigittik jasqa qol arttyq. «Qazaq – joqshy, joǵyn izdegen qý­ǵynshy, qýǵynshy qandaı bolsa, mal qaıtpaqshy» dep Ahmet Baıtursynuly aıt­qan­daı, jo­ǵy­myzdy túgendep, bary­myz­dy be­kemdep jatyrmyz. Qazaqtyń qazirgi aqıyq aqyn­dary­nyń biri Serik Aqsuńqaruly meńze­gen­deı, qazaqtyq qalypty, ulttyq saltty, meıirim-shapaǵatty tý etip, «Jylaǵandy – jubat. Jyǵylǵandy – deme. Adasqandy – izde. Aırylysqandy – tabystyr. Sazdy qu­rap – jer et. Azdy qurap – el et» degen qaǵıdany alǵa ustap kelemiz. Munyń negizgi arqaýynda: qazaqqa tán ary úshin ba­ryn salatyn, baq pen taǵy ketse de na­my­syn qorlatpaıtyn, ult urany, urpaq tu­raǵy, ár nárseniń bar suraǵy dep obal men saýapty alǵa ozdyryp, aqyldyń kenine, sózdiń jó­ni­ne den qoıatyn ulttyq rýh jatqany ras. Iá, qazaqtyń basynan oıran-topyr ómir az ótken joq. Qazir de maıda jel kúnde esip tur deı almasaq kerek. Álemdi alaqanynda ustaǵysy keletin ákki saıasat, aýmaly-tókpeli ekonomıka quıyndaı aýyq-aýyq úıire beredi. Buǵan tótep beretin aqyl men aıla ǵana. Qara­dúrsindik qapy qaldyrady. Osy turǵy­dan kelgende, Qazaq eliniń búgingi baǵyt-baǵ­da­ry adastyrmaıdy degen berik baılamdamyz. Joǵaryda aıtqan qazaq quryltaıynda Qazaq eliniń basshysy Nursultan Nazarbaev: «Quryltaı – toılaý úshin emes, oılasý úshin shaqyrylǵan jıyn ekenin barshalaryńyz bilesizder» dedi. Bul shyndyq edi. Sol alqaly jıynda atqarǵan isimiz ben alda turǵan mindetterimiz azdy-kópti sara­lan­dy. Memleket basshysy quryltaıǵa kelgen jastardyń kóp ekenine súısine otyryp, «Ekinshiden, shetelden kelgen quryltaı qonaqtarynyń basym kópshiligi – 60 paıyzy jastar eken. Jastar – bizdiń bolashaǵymyz. Biz álemdegi barsha qazaq jastarynyń sapa­ly bilim alýyna tıisti jaǵdaı jasaýy­myz qajet. Qazaqstanda biz ony júzege asyra­myz. Osyǵan baılanysty Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qandastarymyzǵa bólinetin granttyq kvotany naqtylap, jastarmen júıeli jumys júrgizýdi tapsyramyn. Qazir bilektiń emes, biliktiń ozatyn zama­ny» dep,  ózge de mindetterdi alǵa tartsa, alystaǵy aǵaıyndar da atajurtyna óz úlesterin qosý máselesin qozǵaǵan bolatyn. Quryltaıǵa kelgen qandastarymyzdy elordadaǵy beldi de bedeldi mınıstrlikter qabyldap, ótinish-tilekterin tyńdady. Sondaı mándi máseleler kóterilgen oty­rys Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde bol­ǵan edi. Sol jerde Qazaq eli Otanym dep kelgen azamattar oılaryn búkpesiz or­taǵa saldy. Olardyń basty kótergen máse­leleri: shetelde turatyn qandastar­dyń tilden aıyryla bastaǵanyn, ásirese, otba­sy­na uıytqy bo­lyp otyrǵan úlkender azaıǵan saıyn jas­tardyń turǵan jerine «tastaı batyp, sýdaı sińip» bara jatqany janǵa batatynyn tilge tıek etip jatty. Sol sekildi shetelderge ózderiniń qarjy­sy­men baryp oqyp jatqan­dar­dyń proble­ma­sy da aldan shyǵatynyna Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tór­alqa Tóraǵa­sy­nyń birinshi orynbasary Tal­ǵat Mamashev naqty mysaldar keltirip, shet memleketterde ómir súrip jatqan baýyrlas­tar­dyń balasyna oqýlyq, aqparat qural­dar­darynyń jetpeıtinin aıtty. Sondaı-aq, ol atamekenine kelgen jastar úshin arnaıy kásiptik mektepter ashý jaıyn, ony shekaralas oblystarda júzege asyrýdyń tıimdiligin atap ótip, óziniń shetelge barǵan sapar­laryn­da júzdegen jastarmen dıdar­la­saty­nyn, olardyń joǵary bilim alǵan­nan keıin Otanyna oralǵan kezde jumys­pen qamta­ma­syz etý máselesi óz sheshimin taba bermeıtinine ókinish bildirdi. Sankt-Peterbýrgte úsh myń jastyń joǵary bilim alyp jatqanyn, olarmen oı bóliskende óz­derine Qazaq elinen suranystyń bola ber­­meıtinin, kerisinshe oqytyp jatqan mem­leket bizde qalyp, aza­mat­tyq alyp qyz­met isteseńder, barlyq jaǵ­daıdy jasaı­myz dep belsenip otyrǵan­daryn alǵa tartty. Mundaı kúrdeli másele­ler Pragada oqyp jatqan 300 stýdentpen tildeskende de al­dymnan shyqty. Sol sekildi atajurtyna kelip bilim alyp jatqan jastardyń quja­tyn resimdeý barysynda da qıyn túıinder az emes. Oqý oryndary bir anyqtama úshin talapkerlerge Astanaǵa, basqa jerlerge bar dep jatady. Al olar kelgen kezde oral­mandarmen naqty jumys isteıtin adamdardy tappaı, árkimniń esigin bir qa­ǵyp júredi, degen Talǵat Mamashev, shetten keletin qandastarymyzǵa qatysy bar mekemelerde belgili bir adam osy jumys­pen tııanaqty aınalyssa degen tilegin jet­kizdi. Al Túrkııada turatyn ǵalym Áb­dýa­qap Qara shetelde turatyn ǵalymdar men Qazaq elinde turatyn oqymysty­lar­dyń arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý máse­lesine toqtaldy. Bul quryltaıdyń Elbasy aıtqandaı, toılaý úshin emes, oılaý úshin ótkizilip otyrǵanyn, qazaqtyń úshten biri syrtta júrgenin, Túrkııada túrki dúnıesi­niń quryltaıy jıi ótkizi­letinin, oǵan myńnan asa adam qatysyp, birneshe seksııa boıynsha jumys istep, oqý-aǵartý, máde­nıet, ekonomı­ka, taǵy basqa salalar boıynsha pikir alma­syp, keıin alqaly jıyn materıaldary tom-tom kitap bolyp jaryq kóretinin aıtty. Sondaı-aq, ol bul kitaptarmen tıisti mekemeler tanysaty­nyn, sol boıynsha is-shara­lar­dy júzege asy­ratynyn, zertteý ortalyq­tary alda isteletin jumystyń jol-joral­ǵy­syn zerdege salyp daıyndaıtynyn, aldaǵy ýa­qyt­ta kóshi-qonmen aınalysatyn mınıstrlik nemese agenttik qurý qajettigin, syrttaǵy qazaqtardyń «Qazaqstanda qyz­met etý saıasatyn» jasaý kerektigin de atap ótti. Bul qandastardyń bir-birimen taby­sýyna úlken septigin tıgizer edi. Tipti, kóshi-qon baǵdarlamasymen kelgenderdiń ózi qujat jınaý, úı izdeý, tirkelý, taǵy bas­qa usaq-túıek jumystarmen kóp ýa­qytyn joǵalta­dy. Osyny boldyrmas úshin júıeli zertteýler júrgizip, kelgen qandastarymyzdyń kásibine, mamandyǵyna qaraı qaı aımaqqa ornalasýǵa bolady degen máseleler aldyn ala zerdelense, utylmas edik. Kelgen baýyr­lar ne zańdy, ne tildi bilmeı sabylyp júr­genine biz ǵana emes, osyndaǵy jurt ta kýá. Árıne, sheteldegi qazaqtyń bárin bir kúnniń ishinde kóshirip alý áste múmkin emes. Jy­ly­na bólinetin kvota – 20 myń. Qalaı desek te kvota sanyn kóbeıtpesek, qandastarymyz jyldar óte kele turǵan eline sińip ketpeı me degen kúdigin búkpesiz  jaıyp saldy. Al quryltaıda bilim máselesin, til má­selesin batyl qozǵaǵan reseılik Nur­ǵaı­sha Barınovamen pikirleskenimizde: ar­tymda senim artyp jibergen júzdegen qan­das­tarym bar. Olar maǵan arqa súıer Ota­ny­myzǵa barǵanda bizdiń jaltaqtaǵan jaıy­myzdy, ásirese, urpaq máselesin aıt degen edi. Men sony jetkizdim. Reseıde eki mektep bar deımiz. Aıtalyq, bizben kórshi aýylda Baıǵanov atyndaǵy mektepte 19 oqý­shy ǵana oqıdy. Aýylda 30-shaqty ot­basy turady. Endeshe, osy bilim uıasy­nyń bola­sha­ǵy myqty deı alamyz ba? Taǵy bir máse­le, qazaq tilinde mektep bitirgen oqýshy orys tilinde emtıhan tapsyrýy kerek. Qazaq­stanǵa kelse, testke kirýi tıis. Keleshekte eki memleket arasynda osy bilim isi boıynsha bir kelisim bolsa deımiz. Qazaq elindegi úlgiden ózgeler sabaq alyp, kórshi qaqysyn umytpa­sa jón bolar edi, dep oı túıdi. Sol sekildi Qytaı memleketinen kelgen aqsaqal Sultan Janbolatov, qytaı eńbekshi halyq, úsh myń jyl damymaǵan ekono­mıkasyn 30 jylda bıikke kóterdi. Sondaı órkendi elde tursaq ta, júrek qazaq dep soǵady. Biz jastardy qazaq topyraǵyna jibergende, birinshi – bilim alsyn, ekinshi – ornyqsyn, sóıtip, artynda qalǵan eldiń kelýine septigin tıgizsin deımiz. Shyny kerek, kósh máselesi baıaǵydaı emes, onyń boıyna qan júgirtý kerek. Ásirese, oqyǵandardy, ǵalymdardy atajurtyna birinshi kezekte shaqyrýdy  qolǵa alsaq eken. Ol jaqta oqy­ǵandardy qazir AQSh ózine tartyp ja­tyr. Ásirese, júrek-qan tamyrlary aýrýy ma­man­daryna qyzyǵýshylyǵy óte joǵary. Son­daı myqty dárigerlerdiń Qazaq eline kerek ekeni sózsiz, degen ol – ótken ǵasyrda oqý-aǵartý, bilim berý jaqsy damydy. Biz de sol tusta jetildik. Bul ǵasyr bastalǵan­nan keıin jańa saıasat aıasynda tek qana qytaı tilinde oqytý óristeýde, dep aımaq­tardaǵy qazaq mektepteriniń jaǵdaıyna alańdaýshy­lyǵyn bildirdi. KSRO zama­nyn­daǵydaı onda qos tilde oqytý bel alyp bara jatqanyn, ana tili men ádebıet qana qazaqsha júretinin, munyń arǵy jaǵy qaıda aparady. Til ózger­se, din ózgeredi. Birte-birte búkil bolmysyń ózgeredi. Baýyr­lar, aǵaıynnan aıyrylyp qalma­ńyz­dar. Buǵan aıryqsha mán beri­ńiz­der. Qos til degen qos qanat emes pe deıdi bi­reýler. Qos qanatsyz qus qalaı ushady deı­di jáne. Bul da jón. Biraq, qazaq taǵdy­ryn qaıda qoıamyz dep kókiregi qars aıyryldy. Sóıleýshilerdiń arasynda shetelge jiberilgen oqýlyqtar qolǵa tıe salysymen oqylmaıtynyn, memlekettiń ishki ıirimderine saı saraptaýdan ótkizilgen soń ǵana ruqsat etiletinin basa aıtyp jatty. Mysaly, Reseıge aparylǵan oqýlyq­tar­dyń birazy eki jyldan beri sondaı tek­serý­diń qorytyndysyn kútip jatqan kórinedi. О́zbekstannan kelgen professor Bákir Serikbaev bir zamandary ol elde 750 mekteptiń jumys istegenin, qazir 551-i ǵana qalǵanyn, kún kórý úshin baýyr­lary­myz­dyń ózbekshe oqýǵa bet burǵanyn, qyz­darymyzdyń qazaqtan góri jergilikti ultqa turmysqa shyǵýǵa beıim turatynyn, sol eldiń baǵdarlamasymen oqý bitirgen túlekter Qazaqstanǵa kelip synaq tapsyr­ǵanda qınalatynyn, О́zbekstan tarıhy qazaq tilinde oqytylatynyn aıtyp, Reseı memleketiniń shettegi qandastaryna erekshe nazar aýdaratyn tásilin bizde de júzege asyrsaq degen baılamyn aıtty. Osy arada Túrkistan qalasynda bolǵan ekinshi qu­ryl­taıda (2002 jyly) sóz alǵan M.Bá­kirov baýyrymyzdyń О́zbekstanda qazaq tilinde bilim beretin 586 (buryn 750) mekteptiń baryn aıtyp, «Keıbir qazaq ata-analary qazirdiń ózinde balalaryn latyn jazýyndaǵy ózbek mektepterine bere bas­taǵanyna kóz juma qaraýǵa bolmaıdy. О́zbek, qazaq mektepterinde orys tili shet tili retinde oqytylatyndyqtan О́zbek­stan­daǵy kırıllısa jazýy uzaq saqta­la­dy deý qıyn. Bul máseleni eki el birlese sheshpese, biz qolda bar mektepterimizden aıyrylyp qalýymyz sózsiz» degen janaıqaıy oıǵa oralyp otyr. Qansha aıqaılasa da baýyr­larymyz 9 jylda 35, 20 jylda 200-ge taıaý bilim ordasynan kóz jazyp qalypty. Osy dóńgelek ústeldi qorytqan tusta Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Ju­maǵulov, alys elde júrse de óz tilin umyt­paı, tarıhyna tereń mán berip, saltyn qadirlegen qandastaryna rızaly­ǵyn bildirip, bul biz úshin sabaq bolar úlgi dep, sheteldegi baýyrlardyń balasyn oqytý máselesin, qazir qaıta qaralyp jatqan «Bilim týraly» zańda dáıekteýdiń esh artyqtyǵy joqtyǵyn jetkizip, osy salaǵa jaýapty qyzmetkerlerge tıimdi joldy qarastyrýdy tapsyrdy. Ol sony­men qatar, shetelden keletin talapker­ler­diń bárin joǵary oqý oryndaryna oqytý kerek pe degen oıdy talqyǵa tastap, ár úmitkerdiń qarym-qabiletine qaraı sheshim qabyldaý qajettigin, kásiptik bilimge beıimdeýdi qolǵa alýdy qozǵady. Pikir bil­dirýshilerdiń shekaraly oblystardan kásip­tik mektep ashý týraly oılary qup­taýǵa turatynyn, oǵan múmkindiktiń jete­tinin, pármen berýge bolatynyn aıtyp, oqýǵa kelgen jastardy bir qujat úshin ári-beri sandaltýǵa tyıym salynatynyn, ony jergilikti jerde sheshýge tapsyrma túsiretinin alǵa tartty. Joǵaryda Prezıdenttiń osy quryl­taı­ǵa jastardyń kóp kelgeni jónindegi pikirin mysalǵa keltirdik. Memleket basshy­sy 1996 jyldyń jeltoqsan aıynda «Shetelde turatyn otandastardy qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamasy týraly» Jar­lyq shyǵarǵany belgili. Sol Jarlyqtyń negizinde Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty «Daryn» ortalyǵy 8 jyldan beri «Qazaqstan – ata jurtym, qasıetim – ana tilim» degen taqyrypta qazaq tili men ádebıetinen halyqaralyq olımpıada ót­kizip keledi. Olımpıadanyń negizgi maq­sa­ty: jaqyn jáne alys shetelderde turatyn qazaqtardyń balalaryn atajurtyna sha­qyryp, ana tilimen tabystyryp, babalar­dyń kindik qany tamǵan baıtaq dalamen qaýyshtyrý. Osy ıgilikti qadamnyń nátı­je­sinde álemniń biraz elinde tarydaı sha­shyrap júrgen baýyrlardyń mektepte oqı­tyn ul-qyzy atamekenine kelip, qa­sıetti tilinen nár alýda. Osy istiń basy-qasynda júrgendikten biraz nárselerge qanyqpyz. Eń bastysy, júzdegen talapty jastar elimizdiń joǵary oqý oryndary men kásiptik mektepterine túsip, oqýlaryn bitirgennen keıin atajurtynda qalyp, eńbek etip jatyr. Aldy otaý quryp, urpaq ósirýde, ult demografııasyna óz úlesterin qosýda. Alǵashqy jyldary 5-6 balaǵa memleket esebinen oqýǵa arnaıy grant taǵaıyndalsa, keıin ol eki esege kóbeıdi. Bir qýanarlyǵy, sol shetten kelgen aǵa­ıyn­dardyń balalary joǵary oqý oryn­daryn jaqsy bitirip, úmitti aqtaýmen keledi. Sońǵy jyldary keıbir azamattar zań talaby osylaı dep, olarǵa berilip kele jatqan grantty san qubyltýmen júr. Aıtar ýájderi testke kirý kerek deıdi. Al sheteldiń standarty men baǵdarlamalary aıasynda bilim alyp, ózge eldiń árpinde saýat ashqan jastar bul talapqa qalaı jaýap beredi? Odan da olardan emtıhan alýdyń ózge jolyn qarastyrsaq degen ýájǵa qulaq aspaıtyn, meniń aıtqanym ǵana sóz deıtin qyńyr qandastarymyzdyń qatal­dy­ǵyna az kezdesip júrgemiz joq. Áıt­ken­men, táýelsiz eldiń erteńi, ulttyń bola­shaǵy degen azamattar ondaı keri ket­ken­derdiń isin ońǵa baǵyttap, qamqor­lyq­taryn kórsetip keledi. Bıyl da ana tilimiz ben ádebıetke arnalǵan olımpıada Al­maty­da ótip, onǵa taıaý bala júldeger atan­dy. Elbasynyń quryltaıdaǵy sózinen keıin biraz jurttyń júıkesin juqartqan bul másele óz sheshimin tabar degen oıda­myz. Osyndaı tynymsyz tirliktiń asta­ryn­da jastardy Otanyna tartý, ıaǵnı Sherhan Murtaza aǵamyzdyń sózimen aıtsaq, botasyn ákelip, atasyna al endi kelmeı gór degen oıdan týǵan ıdeıa tóbe kórsetedi. Jáne bir basa aıtarymyz, jas­tardy elge tartý isi sońǵy eki quryl­taı­dan buryn qolǵa alynǵanyn jurt naza­ryna, ásirese, budan habary az laýazym ıeleriniń esine sala ketý edi. Biz osy quryltaıǵa kelgen biraz qan­das­tarymyzben oı bóliskende olardyń aǵynan jarylyp aıtqany az bolmady. My­saly, irgeles óz aǵamyz delinetin О́z­bek­stannan kelgen Á.Gapparov otanǵa oralý­daǵy kederginiń az emestigin sóz etse, máskeýlik Á.Islam: «Nurly kósh» baǵdar­la­masy 80 paıyz iske asyrylsa utylmas edik, deı kelip, Máskeýde 15 myń, Reseıde 1 mıllıonǵa jýyq qazaq­tyń bar ekenin, biraq onda qazaq elindegideı tilge mán berile bermeıtinin jetkizse, qyrǵyzdan kelgen baýyrymyz E.Bólekbaev tilimiz – qyrǵyz, orys tiline beıim, sebebi mektep, aq­parat kózi joq, dep qynjyldy. Ulybrı­tanııadan kelgen S.Kesıdje otanyna kelsek degenderdiń arasynda jastardyń az emestigin, biraq olardyń aldynan azdy-kópti keder­gilerdiń qarsy shyǵyp jata­tynyn, ásirese, vıza alý ońaıǵa soq­paı­tynyn, sońǵy jyl­dary úsh jas azamattyń Almatyǵa ora­lyp, kompıýter, jańa tehnologııa salasynda ju­mys istep júrgenin maqtanyshpen aıtqan edi. Danııalyq qan­dasymyz N.Arman bolsa, Qazaq eline bet burǵanda ózderin birinshi kezekte qazaq tili emes, orys tilin bilmeýleri qınaı­tynyn aı­typ, ásirese, Astana men Almatyda al­dyń­nan antalap shyǵatyn orys tili qıyndyq keltirmegende, osydan 10 jyl bu­ryn atamekenderine kelip, ornyǵyp ala­tynyn eske salyp, zamandas qandas­tary­nyń óz topyra­ǵyn­da júrip, ana tilinen maqurym qalǵan­daryna ókinishin bildirdi. Irannan kelgen R.Aqynaı bul quryltaıda ańsap jetken qazaqtarmen emin-erkin júrem be degen nıeti­niń oryndalmaı, uıym­dastyrýshy­lar­dyń jeteginde qalǵa­nyn alǵa tartty. Quryltaıǵa kelgen azamattardyń qaı-qaısysymen de oı bólisken tusta olar jy­lyna bólinetin 20 myń kvotamen qala bersek, bir jylda 100 myń adam otanyna orala­dy. Bul azdyq etedi, kvotamen qosa El­basy aıt­qan óz betimen kelgenderge múm­kindik ja­saý­dyń naqty joldaryn usynsa eken degen tilekterin qaıtalaýmen boldy. Eger mun­daı jaǵdaı bolmasa, birte-birte Túrkııadaǵy qan­dastarymyz – túriktenip, Germanııadaǵy baýyr­larymyz – nemistenip, Fransııadaǵy otan­dastary­myz – fransýz­da­nyp, Qytaı­daǵy kindiktesterimiz – qytaı­lanyp ketýi ǵa­jap emes degen olar, qazir jas­tar men Qa­zaq eliniń arasyna altyn kó­pir bolyp otyr­ǵan úlkender ǵoı, dedi. Olar ketkennen keıingi jerde «balapan basyna, turymtaı tusy­na» kete me dep qaýiptenedi. El, jer degende ózekterin úzip berýge ázir qany da, ja­ny da taza azamattar shetelderde júrgen baýyrlar arasynda bilikti maman­dar­dyń az emestigin, ózgelerdiń ornyna solardy tarta bilsek Prezıdent alǵa qoıǵan ın­dýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq baǵdarlama­ǵa olardyń da óz úles­terin qosatynyna senimdi ekenderin bildiredi. Tek uıym­das­tyrý jaǵy kemshin bolyp otyrǵanyn, ony jetildirý joldaryn usyna­dy. Qazir sózimiz jara­syp, nıetimiz ortaq bolyp otyrǵan kórshimiz Qytaı memleketiniń shette júrgen 50 mıllıon adamy atajurty­nyń altyn qorynyń bir bóligine aınalǵanyn estip te, kórip te júrmiz ǵoı. Jasyratyny joq, sonaý jyldardaǵy aǵyl-tegil kóshi-qonnyń saıabyrsyp qalǵa­ny qalaı, qazaqqa qazaqtan basqa kimniń jany ashıdy, biz alysta júrsek te arqa­myz­dy qasıetti de kıeli sanalatyn ataqo­nys­qa tireımiz, deıdi olar jarysa sóz alyp. Endigi jerde alys-jaqyn shetelderdegi qandastar úmit artyp otyrǵan jáıt – Prezıdenttiń el damýynyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq jospary men «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń 2007-2015 jyl­darǵa arnalǵan kóshi-qon saıasaty týraly» Jarlyǵy jáne «Nurly kósh» baǵdarla­masy eken. Shyny kerek, sol aǵyl-tegil kóshti saýdaǵa salyp jibergenderdiń qatarynda jeti basty jemqorlardyń bolǵanyn zańgerler ashyp berdi. Endigi jerde jańa baǵdarlama aıasynda ondaı alaıaqtyqqa jol bermeı, tazalyq oryn alsa, ulttyq múd­de jeńiske jeter edi. Bul iste shetten kelgen qandastardy sińirip jiberýdiń dań­ǵyl joly bizde ornyqpaı, aýys-túıis­pen qojyrap otyr. Muny bir izge túsire alma­saq, jaqsy bastamany quldyrata bererimiz haq. Kelgen aǵaıyndardy iri sheneýnikterdi bylaı qoıyp, kishi sheneýnikter qaq­palap baǵýda. Shirkin, sondaı keýdemsoq, ulttyq rýhy ólgen, sanasyn qalta qamy ǵana bılegenderdiń moınyna Atatúriktiń: «Men úshin eń uly qorǵanys uıasy, eń uly kómek kózi – ultymnyń keýdesi. Son­dyq­tan da men ultymnyń keýdesin eshkimge bastyrmaý úshin barymdy salamyn. Ultqa qojalyq jasaýǵa, qoqańdaýǵa bolmaıdy! Ultqa  tek qyzmet etý kerek. Ultqa qyz­met etken adam ǵana ultqa bas ıe bola alady» degen sózin salaqtatyp ilip qoısa ǵoı. Osy arada myna bir úırener úlgi oıǵa oralyp otyr. О́tken ǵasyrdyń basynda Stolypın qazaq jerine kelimsekterdi ákel­gende arnaıy anyqtama kitapsha shy­ǵa­ryp, qarashekpenderdiń qaltasyna sa­lyp beredi eken. Ol kitapshada qaı jerge baratynyn, kimnen kómek alatynyn, nendeı jumyspen aınalysatynyn taıǵa tań­ba basqandaı kórsetilip otyrǵan. Búgingi­deı alyp tehnıkalar bolmasa da arnaıy jol-jobanyń arqasynda kelimsekter shu­raı­ly jerimizdi ıemdenip ketti. Mysaly, 1907 jyly 400 myń qarashekpendi Ja­ıyqtyń sol jaǵasyna kelipti. Olardy aıǵaı-shýsyz sińirip jiberipti. Keıin ol mıllıondardy qurady. Qazaq taý-tasqa, qum-shólge yǵysty. Qunarly jerine qazir de jete almaı júrgender barshylyq. Quryltaıda qarymdy qalamger Sma­ǵul Elýbaı janaıqaıyn aıtty. «Búkil qa­zaq­ty bir tulǵa desek, sol tulǵanyń keýdesi – Qazaqstanda, aıaq-qoly syrtta. Iаǵnı, etek-jeńimiz jınalmaı jatyr. Biz bolsaq, bir bolǵymyz keledi! Bútin bolǵymyz keledi. Sol bútindiktiń joqtyǵy, jerimizdiń kópti­gi, Alashtyń azdyǵy janǵa batady. Shıqan­daı batady...», dep keıbir kedergilerden uly kóshtiń sırep bara jatqanyn, joǵaryda biz aıtqan úlkender azaıǵannan keıin jastar­dyń ózgelermen mıdaı arala­syp ketetinin, «atameken» «Qazaq­stan» degen uǵymdardyń olar úshin burynǵydaı júrek tebirentpeıtinin  alǵa tartyp, «... Endi bir 15 jylda sheteldegi 5 mıllıon qazaq urpaǵynan biz, sóı­tip, birjola aıyrylyp qalý aldynda tur­myz! О́tken ǵasyrda biz ishtegi osynsha ha­lyq­tan... ólideı aıyrylsaq... bul ǵasyrda biz bun­daı jaıbasarlyqpen syrttaǵy sonsha halyqtan tirideı... aıyrylyp qalýymyz múm­kin... Jańa zaman alǵa tartqan osynaý jańa apattan qazaqty qutqarýdy abyz tarıh... sizder men bizderdiń peshenemizge ja­zypty. Ol paryzdy oryndaı alsaq, er bola­myz. El bolamyz. Alash tarıhy aldyn­da júzimiz jarqyn bolady!» dep edi. Bul da boztorǵaı shyndyq. Iá, keń jerdi urpaqpen toltyra alma­saq utylamyz. Sebebi, ataqty demograf Maqash Tátimovtiń qazir ár ata-ana eki balalyq deńgeıden 2,7, ıaǵnı ár otbasynda 3 balalyq deńgeıge bet alǵanymyzdy aıtady. Osy qarqyn kóbeıse, nur ústine nur. Eger kemise – qasiret. Keıde urpaq ósirý isinde sapa kerek dep jatady. San bolmaǵan jerde sapa qaıdan shyqsyn. Áıeldi alǵa ozdyrýdy qolǵa alyp, endi ózge jurttarǵa sony telip jatqan AQSh pen Eýropadaǵy ósim olardyń ózin qazir alańdatyp otyr. О́ıtkeni, ol qurlyqtar­daǵy áıelder at basyndaı altyn berseń de urpaq ósirýge qulshyna qoımaıdy. Nege? Erkekten kem emespiz, artyq bolmasaq degen psıhologııa oı-sanany múlde ózgertip jibergen. Olarǵa ult, urpaq emes, mansap, tynyshtyq kerek. Bizdiń psıhologııamyz da dál qazir qyryq qubylyp tur. Urpaq ósirý básekesi sóz júzinde bolǵanmen, shyn má­ninde er men áıel baılyq qýǵan perdeli báse­ke ústinde. Sol perdeni sypyryp  tastasaq, ásirese, is basyndamyz deıtinder, aýqattylar, laýazym ıeleriniń bıkeleri urpaq úshin bir erlik jasasa ǵoı. Osy jerde Shákárim qajynyń: «Eýropa bilimdi jurt osy kúnde, Shyqqan joq aıýandyq­tan o da múlde. Tereń oılap, sózimniń tú­bin bil de, Ishten jyla, jarqynym, syrt­tan kúl de» degen tórt jol óleńi eske túsedi. Sonymen, tórtinshi quryltaıda da kóp másele kóterildi. Bes jyldan keıin besinshi quryltaıǵa jınalady qazaqtar. Soǵan deıin Elbasy taıǵa tańba basqandaı etip, mindettegen jumysty múltiksiz oryndasaq, bıik minberden esep bergende kúmiljimes edik. О́zimiz de, alystan kelgen aǵaıyn da rıza bolyp, tarasar edi. Ol úshin osy salaǵa jaýap beretin bıligi men qarjysy eki qolynda teń turǵan, ulttyq rýhy myqty azamattar naqty iske kirisip, qazirshe toqyrap turǵan uly kóshke qoldaý kórsetse, qazaqtyń baıtaq dalasy malǵa da, janǵa da tolar edi. Burynǵy ketken esesi qaıtyp, búgingi tiktelgen eńsesi Alataýdyń shyńyndaı asqaq­tar edi. Tipti, osy jumysty quryltaıǵa kelgen delegattar aıtqan bir qolǵa berý máse­lesin sheshýdi qarastyrsaq ta jón bolatyn tárizdi. Sebebi, bireý bireýge siltegen jerde is tııanaqty atqarylmaıdy. Jurttyń tıtyǵyna tıip, júıkesin juqarta beredi. «Dúnıede, tarıhta er elden artyq el bar ma? Elin «el etken» degizip ótken uldarǵa ólim bar ma, sirá da?! Eldiń belin kóteretin er ul týǵan atalyq pen analyq qandaı ba­qytty!» degen uly jazýshy Muhtar Áýezov­tiń ataly sózimen oıymyzdy túıindesek deımiz. Osy sóz qazaqpyn degen ár azamat­tyń moınyna tumar bolyp taǵylsa, uly kósh jalǵasyn taýyp, qazaqtyń uly dala­sy­nyń ıesi uly qazaqtyń urpaǵy bolar edi. Súleımen MÁMET.