Qara teńizge tóte baǵyt

On jyl buryn el men eldi jalǵaǵan «Teńiz – Novorossıısk» qubyryn keńeıtý jobasy bastaldy El tá­ýel­sizdi­giniń eko­nomıkany órkendetýge tikeleı jemisi kóp. Sonyń biri táýel­siz­dik alǵannan keıin ile-shala, ıaǵnı 1992 jyly negizi qalanǵan jobalardyń biri–Qara teńiz jaǵalaýyna tóteleı tartylǵan jańa munaı qubyry. Jylyoı aýdanyndaǵy “Teńiz” kenishinen Novorossıısk aılaǵyna deıin sozylǵan 1500 shaqyrymnan asatyn qubyr qurylysyn júrgizý úshin Kaspıı qubyr konsorsıýmy quryldy. Osy maqsatta Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Fede­rasııasy jáne Oman sultandyǵy arasynda kelisim jasaldy. Muny munaıshylar Elba­synyń tól jobasy dep ataıdy. Bul — shyndyq. О́ıtkeni, Nursultan Nazarbaevtyń ıdeıasymen, tabandylyǵymen iske asyryl­ǵan naq osy joba arqyly “Teńiz” kenishiniń “qara altynyn” álemdik rynokqa tóteleı shyǵarýǵa dáliz ashyldy. Degenmen, bel-be­lesti qýalap, el men eldi bir-birine jalǵaǵan tóte qubyrdyń deni Reseı jerimen ótet­in­dikten, kórshi el basshylaryn kelissózge kóndirgen Elbasy Nursultan Nazarbaev Aty­raý oblysyna saparynyń birinde bul joba týraly bylaı dep edi: – Atyraý — qarqyndy órkendep, ósip kele jatqan aımaqtardyń biri. Áli de qar­qyndy damý úderisi jalǵasa beredi. Oblys ekonomıkasyn kóterý, munaı kenishterin ıgerý úshin “Shevron” kompanııasyn elge ınvestısııa salýǵa ákeldik. Sebebi, jerimizdegi mol munaıdy ıgerýge ózimizdiń tehno­logııa­myz bolmady. Osy ınvestordy ákelmesek, jerdiń astyndaǵy mol baılyq jata berýi múmkin edi. Sondyqtan shetel ınvestısııa­syn kóptep tarttyq. Munaıdy óndirgennen keıin ony shetel rynogyna satý joldaryn izdeý kerek boldy. Sol sebepten, Qara te­ńizge tikeleı munaı qubyryn tartý jobasyn qolǵa aldyq. Árıne, bul ońaı joba bol­mady. Alty jyl boıy Reseı basshylarymen kelissózder júrgizdik. Rasynda da solaı. Reseıdiń sol kezdegi Prezıdenti Borıs Elsınmen alty jyl boıy aıanbaı kelissóz júrgizgen Elbasynyń tabandylyǵy óz jemisin berdi. Bastapqyda tórt kezeńge bólinip júrgiziletini baǵdar­lan­ǵan jobanyń 4 mıllıard AQSh dol­laryna baǵalanǵan jalpy qunynan Reseıdiń Astrahan oblysy men Qalmaq Res­pýb­lıkasy, Stavropol, Krasnodar aımaqtary bıýdjetterine túsetin salyq mólsheri kó­ńilge qonymdy bolatynyn áýelgide baǵ­darlaı almaǵan kórshi el basshylary, endi, bul jobanyń ózderine tıimdi bolǵanyna kóz jetkizip otyr. Qubyrdyń qazaqstandyq bóliginde 45 mıllıon dollardyń jańǵyrtý jumystary jasaldy. Birneshe jerde qubyr boıymen syrǵyǵan munaıdyń qysymyn anyqtaıtyn qondyrǵylar ornatyldy. Qazir “Teńiz” kenishinen bastaý alyp, Reseıdiń joǵaryda aıtylǵan birneshe óńirleri aýma­ǵymen Qara teńiz jaǵalaýyna mańdaı tiregen qubyr boıymen munaı tasymal­danǵaly 10 jyldan asty. Tıimdi tustary joq emes. Eń bastysy, qazaq munaıynyń shetel rynogyna jetý jolynyń uzaqtyǵy edáýir qysqardy. Muny shetel rynogyna baǵyt alǵan «qara altyn» jolyna kese-kóldeneń tartylatyn, sapasyna keri áser etetin kedergilerdiń azaıýy turǵysynan aıtyp otyrmyz. Joba boıynsha bul qubyrmen 40 jyl boıyna úzdiksiz ónim tasymaldaýǵa mol múmkindik bolatynyna boljam jasalǵan. О́ıtkeni, Qazaqstanda taıaý jyldary óndi­riletin munaı kólemi kúrt kóbeımek. Ási­rese, “Teńizshevroıldyń” ekinshi býyny ata­latyn joba iske qosylǵannan keıin “Teńizdiń” berer ónimi eselenip shyǵa keldi. Buǵan qosa osy qubyrmen Qarashyǵanaq gaz kondensaty kenishiniń shıki munaıy da úzdiksiz tasymaldana bastady. Onyń ústine, Atyraý oblysynyń Astrahanmen shekara­daǵy “Qurmanǵazy”, “Hvalynskoe” “Imashev” kenishterinen ónim alynǵanda ony tasy­maldaýdaǵy basty baǵyt retinde osy qubyr aldymen tańdalatyny daý týdyr­maıdy. Sebebi, osy kenishterge eń jaqyn aralyqpen ótetin birden-bir qubyr bul. Demek, atalǵan kenishterdi ıgeretin kásip­oryndarǵa ekonomıkalyq tıimdilik jaǵynan ońtaılysy Qara teńiz baǵytyndaǵy qubyr bolmaq. Sonymen qatar, keleshekte Kaspıı­diń qazaqstandyq sektorynan alynatyn «qara altyndy» da osy baǵytpen tasymal­daý nusqasy tańdalyp otyr. Kaspıı qubyrly ótkizgishimen «Qaz­Mu­naıGaz», «Teńizshevroıl» sekildi iri kompanııalarmen birge, ózge kásiporyndar munaı tasymaldaýdyń tıimdiligine kóz jetkizdi. Konsorsıýmnyń bas dırektory Nıkolaı Pla­tonovtyń pikirinshe, osy qubyrmen 2001 jyldan bergi 10 jyldyq kezeńde 260 mıllıon tonna munaı tasymaldanypty. Sonyń ishinde Qazaqstannyń úlesi jyl saıyn qo­maqtylana túskeni daýsyz. Máselen, byltyr Qazaqstannan 34 mıllıon 923 myń tonna «qara altyn» atalǵan qubyrmen shetel ry­nogyna jol tartty. Konsorsıým basshylary qubyrdyń mehanıkalyq qýaty 2012 jyldan bastap tasymaldanatyn munaı kólemin kezeń-kezeńimen ulǵaıtýǵa múmkindigi baryn aıtady. Osy maqsatta konsorsıýmǵa tıesili qubyrdyń ónim ótkizgishtik qýatyn ulǵaıtý jobasy qolǵa alynyp otyr. Bul týraly konsorsıýmnyń aksıonerleri byltyrǵy 15 jeltoqsanda ortaq kelisim jasady. Aksıonerlerdiń osy kelisimi aıasynda keńeıtý jobasynyń qurylysyn 3 kezeńmen júrgizý jóninde uıǵarym bolǵan. Qubyrdy keńeıtý jobasynyń alǵashqy kezeńi ótken aptada Atyraý munaı aıdaý stan­sasynda bastaý aldy. Soǵan oraılastyryla ótkizilgen sharada Munaı jáne gaz mınıstri Saýat Myńbaev atalǵan qubyrdyń Qazaq­standa óndirilgen munaıdy shetel rynogyna tóteleı shyǵaratyn birden-bir baǵyt bol­ǵanyna nazar aýdardy. Mınıstrdiń pikirinshe, bul – táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynda iske asyrylǵan alǵashqy halyqaralyq mańyzdy jobalardyń biri. Munyń oıdaǵydaı júzege asýyna Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev eren eńbek sińirdi. Osy­laısha, Qazaqstan-Reseı elderiniń ıntegra­sııalyq baılanysy tereńdeı túsýine oń yqpa­lyn tıgizdi. Osy jobanyń Qazaqstandaǵy bóligin iske asyrý barysynda Atyraý obly­synyń ekonomıkasyna 1 mıllıard AQSh dol­lary kólemindegi qarajat ınvestısııa retinde quıylady. Qubyr qurylysyna 2000-nan asa adam jumysqa tartylsa, joba aıaqtalǵannan keıin 100-den astam turaqty jumys orny ashylady. Reseıdiń Energetıka mınıstri Sergeı Shmatko da bul joba eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń, senimdi áriptestiktiń jemisi boldy dep esepteıdi. Konsorsıýmnyń bas dırektory Nıkolaı Platonovtyń málim etkenindeı, 5,4 mıllıard AQSh dollaryna baǵalanǵan keńeıtý joba­synyń birinshi kezeńinde 5 munaı aıdaý stan­sasy jańǵyrtylyp, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy 88 kılometr qubyr úlken dıametrlik túrimen aýystyrylady. Qara teńiz jaǵalaýyndaǵy aılaqta munaı saqtaıtyn 100 myń tekshe­metr­lik úsh qazan ornatylmaq eken. Bul qu­byr­men tasymaldanatyn munaıdyń meha­nıkalyq qýatyn jylyna 35 mıllıon tonnaǵa jetkizýge múmkindik beredi dep tolyq senimmen aıtady bas dırektor. Al ekinshi kezeń barysynda jańadan 5 munaı aıdaý stansasyn turǵyzý arqyly 2013 jyly qubyrmen 48 mıllıon tonnaǵa deıin «qara altyndy» tasymaldaý múmkindigi bolatynyna shek keltirmeıdi. Úshinshi kezeńge josparlanǵan taǵy da 5 munaı aıdaý stansasy, oǵan qosa ónimdi saqtaýǵa arnalǵan 100 myń tekshemetrlik úsh qazandy iske qosý jobasy 2015 jyly tolyq aıaqtalmaq. Sol kezde Kaspıı qubyr konsor­sıýmy jylyna 67 mıllıon tonna «qara altyndy» Qara teńiz jaǵalaýyna senimdi tasymaldaı alady. Aıtqandaı, qubyr boıyn­da iske qosylatyn 10 munaı aıdaý stansa­synyń ekeýi Qazaqstan aýmaǵynda, ıaǵnı Aty­raý oblysynda salynbaq. Atyraý oblysy ákiminiń birinshi oryn­basary Bolat Dáýkenovtiń málim etýinshe, munaıly óńirdiń keń qanat jaıa órkendeýine serpin bergen jobalardyń qataryndaǵy Kaspıı qubyr konsorsıýmynda da qazaqstandyq úlesti arttyrýǵa basa kóńil bólinýde. Bul –jergilikti mamandardyń qosymsha maman­dyq­ty meńgerýi, jumysqa ornalasýy. Jergilikti qazynaǵa túser salyq molaıyp, ekono­mıkanyń órkendeı berýine yqpaly tıedi. «Táýelsiz elimizdiń memlekettiligin nyǵaıtý úshin bul jobanyń mańyzy aıryqsha» degen Bolat Dáýkenovtiń pikirinshe, sonymen birge óńirde Elbasynyń tikeleı uıytqy bolýymen otyn-energetıka salasyndaǵy strategııalyq mańyzy basym Kaspıı qaırańyn ıgerý, TShO-nyń úshinshi býyn zaýyty, gaz-hımııa kesheni sekildi iri jobalar iske asyrylýda. Al «QazMunaıGaz» UK basqarýshy dırektory Nurtas Shmanov konsorsıým qubyryn keńeı­tý jobasy týraly bylaı dedi: – Qara teńiz baǵytyndaǵy tóte qubyrdy keńeıtý jobasy Qazaqstan-Reseı arasyndaǵy memleketaralyq qatynastardyń odan ári tabysty damýy úshin, sondaı-aq, búkil álem­degi ener­getı­ka­lyq qaýipsizdikti ny­ǵaı­tý tur­ǵy­syn­da basym ba­ǵytqa ıe. Sol sebepten biz­diń otandyq «Qaz­Mu­naıGaz» kom­pa­nııa­sy qubyr jelisin keńeıtýge baı­­lanysty kelis­sóz­derge belsene at­salysty. Jalpy, bul qubyrdyń el men eldiń arasyndaǵy ekonomıkalyq, iskerlik baıla­nys­tardyń býynyn bekite túsýge, ınte­grasııalyq yntymaqtastyqty jandandyra berýge yqpaly óte zor. Ony kons­sor­sıýmnyń aksıonerleri de joqqa shyǵar­maıdy. Máselen, «Shevron» kompanııasynyń vıse-prezıdenti Ien MakDonaldtyń aı­týynsha, atalǵan joba Qazaqstannyń álem­degi ekonomıkalyq qýatty elder qataryn­daǵy bedelin kótere túsedi. О́ıtkeni, Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen qolǵa alynǵan bul jobany iske asyrýshy Kaspıı qubyr konsorsıýmy óz qyzmetinde ónerkásiptik jáne ekologııalyq qaýipsizdikke basa nazar aýdarady. Sońǵy 10 jyldyń ishinde Qara teńiz aılaǵynda sý betine bir de bir munaı tógilý oqıǵasyna jol berilmegen. Qubyr boıynda bir de bir apat bolmaǵan. Sol sebepten konsorsıým jumy­sy halyqaralyq ICO:14001 jáne OHSAS:18001 standarttary boıynsha ser­tı­fı­kat­talǵany jobanyń mańyzdylyǵyn aıshyqtaı túsedi. «Keńeıtý jobasy bo­ıynsha qurylys-montaj jumystary júr­gizilgende óndiristik jaraqattanýdy azaı­týdyń «Incidents and injuries Free» álemdik jetekshi tájirıbesi qoldanylady. Mundaı tásil Kaspıı qubyr konsorsıýmyna iri qurylys júrgizý barysynda jaraqattaný kórsetkishin nólge jetkizý múmkindigin beredi», deıdi bas dırektor Nıkolaı Platonov. Bas dırektordyń pikirine súıensek, keńeıtý jobasy aıaqtalǵanda konsorsıým­nyń qubyrymen tasymaldanatyn munaı kólemi Bosfor jáne Dardanell buǵazda­rynyń esepti ótkizý múmkindigine saı bolmaq. Sondyqtan bul joba Býrgo-Aleksandrýpolıs jobasyna nemese kómir­sý­tek­terin Qara teńiz basseıninen jet­kizý­diń ózgeshe balamaly ıdeıalaryna sáıkes­tendi­ril­meıdi. Tasymaldaý júıe­siniń to­lyq­taı júktelýiniń basty kepili –Qa­zaqstandaǵy ken oryndarynan óndiri­letin munaı kó­leminiń artýy. Konsorsıým basshylyǵy osyǵan úmit artatynyn joq­qa shyǵarmaıdy. О́ıtkeni, Qazaqstanda taıaýdaǵy jyldarda munaı óndirý kólemi birneshe eselene túspek. Máselen, «Teńiz­shevroıl» –kon­sorsıýmnyń eń iri munaı jóneltýshisiniń biri. Bul sheteldik ınvestormen birlesken kásiporyn byltyr 2009 jylmen salystyr­ǵanda munaı óndirýdi 15 paıyzǵa kóbeıtip, táýligine 550 myń barrelge deıin jetkizgen. Kásiporynnyń keleshekte bul kórsetkishti odan ári ulǵaıtý jospary da bar. Sonymen birge, konsorsıým Kaspıı teńiziniń qazaq­standyq qaırańynan munaı óndirý basta­lysymen qosymsha tasymaldanatyn ónim ulǵaıa­-­tynyna nazar aýdaryp otyr. Keńeıtý jobasyna baılanysty qurylys jumystaryn Qazaqstan aýmaǵynda otandyq kompanııalar iske asyrmaq. Reseıde de solaı. Osyǵan oraı bas menedjer Meıram Ahmet­janovtyń aıtýynsha, qazaqstandyq jáne reseılik kásiporyndarǵa, taýar óndirýshilerge birdeı basymdyq beriledi. Árıne, sheteldik kompanııa usynǵan jabdyqtama sapasy joǵary bolǵanda nemese qajet jabdyqtar Qazaqstanda, ne Reseıde óndirilmeıtin bolsa, mysaly, teńizge shyǵarylatyn aılaq qondyrǵysyna qatysty tapsyrys sharty sheteldik kompanııamen jasaldy. Osy saıasat qurylys jumystaryna da qatysty qoldany­lady. Konsorsıým qubyrdyń bastapqy qury­lysy kezinde Qazaqstan men Reseıde tájirıbeli kompanııalar bolmaýyna baıla­nysty sheteldik oryndaýshylardy tartýǵa májbúr bolǵan. Qazir otandyq kásiporyn­dardyń áleýeti artty. Qazaqstanda da, Reseıde de mundaı mańyzdy nysandardyń qurylysyn sapaly júrgizetin kompanııalar jetkilikti. Mine, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryn­daǵy tabysymyzdyń birinen sanalatyn “Teńiz-Novorossıısk” munaı qubyrynyń ma­ńyzy osylaısha arta túsýde. Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy.