Túlegen, túrlengen Tarbaǵataı

Boı túzegen qos aýyl О́tken jyldyń kóktemindegi Tar­ba­ǵataı aýdanynyń birneshe eldi mekenindegi tasqyn sý apatynan bes júzge tarta turǵyn úı, áleýmettik ǵıma­rat­tar­dyń qıraǵanynan jurtshylyq habardar. Syn sátte Elbasy qolǵabys jasap, qyrýar qarjy bólgizdi. Aınalasy tórt-bes aıda aýdannyń Kókjyra jáne Jántekeı aýyldarynda jańadan tórt júzden astam turǵyn úı, otbasylyq emhana, mektepter salyndy. Aqsýatqa jaqyndaǵan kezde aldyńyzdan Kók­jy­ra aýyly kórinedi. Qatar-qatar sap tú­zegen, tóbesi kók shatyrmen kómkeril­gen turǵyn úıler kórer kózge ádemi-aq. Al «Shyǵys joly» saqınasyna jaqy­ny­raq Jántekeı aýylyndaǵy eki júz­den astam turǵyn úı qyzyl shatyrǵa malynyp tur. Osy eki boıaýda bir uq­sastyq bar kórindi bizge. Kók boıaý baı­raǵymyzdyń, al qyzyl jeńistiń sım­voly sııaqty. Tarbaǵataı aýdanynyń ákimi Erlan Tekeshov osy óńirdiń týmasy. Buǵan deıin oblystyq qurylys basqarmasyn, Shemonaıha aýdany ákiminiń orynba­sa­ry, basqa da jaýapty qyzmetterde ysylǵan isker azamat bizdi birden Ekpin aýylyndaǵy mal soıý sehyna bastady. Osy aýyldyń azamattary qurylysty aıaqtaǵan, endi jaqyn arada aýdannyń barlyq maly osy jerde soıylyp, saýda oryndaryna jóneltiledi eken. Jántekeı men Kókjyra aýylda­ryn­daǵy jańa turǵyn úıler Altaıdyń aq­shunaq aıazynda syr bergen joq, tur­ǵyndar úıimiz sýyq degen renishti bildirmedi. Oblys ákimi Berdibek Saparbaev qurylysqa qatysqan mekeme bas­shy­laryna qatań eskertý jasap, eger úıler sýyq bolsa, kemshilikti ózderi túzeıtini jaıly nusqaý bergen. О́ńir basshysy eki aýylǵa jiti nazar aýdaryp, qurylys ba­ry­syn qatań baqylaýǵa aldy. Oblys áki­miniń orynbasary Serik Táýkebaev­qa jáne basqa da azamattarǵa tarba­ǵa­taı­lyq­tardyń yqylasy erekshe, alǵy­sy shek­siz, – dedi aýdan ákimi Erlan Tekeshov.   Aqsýatta jańalyq kóp Aýdan ortalyǵy Aqsýatqa keldik. Elimizdiń shyǵysyndaǵy bir túkpirde jatqan Aqsýatqa reń kiripti. Ortalyq kóshelerge asfalt tóselgen. Tipti tuı­yq kóshelerge tas tóselip, ústinen greıder júrip, tegistele bastaǵan. Jańa ákimniń joldardy jóndeýge degen yntasy jergilikti turǵyndar tarapy­nan rızashylyq týǵyzǵan sekildi. Ol ol ma, ústimizdegi jyldyń «Jol kartasy» aımaqtyq jobasy aıasynda aýdanda birshama ister tyndyrylǵan. Jetiaral aýylyna kireberis jerdegi on shaqy­rym jol aǵymdaǵy jóndeýden ótip, oǵan 19 adam jumysqa tartylǵan. «Qa­ra­ǵandy – Aıagóz – Boǵas – Kindikti» jergilikti mańyzy bar avtomobıl jo­lyn­daǵy Boǵas ózeni arqyly ótetin kópirdi sý tasqyny saldarynan keıin qalpyna keltirý jumysy da aıaqta­lyp­ty. Sonymen birge, Quıǵan aýyldyq okrýgine qarasty Jalańash aýylynyń sý qubyry jelileri men sýmen qam­ta­masyz etý júıeleri, Jańatalap aýy­lyn­daǵy sý uńǵymasyn burǵylaý, sý asty qorynyń esepteý jáne bekitý jumystary da támam­da­lypty. «Tarba­ǵataı joldary» kommý­nal­dyq sharýa­shylyq jolaýshylar kó­ligi jáne avtomobıl joldary kásip­orny únemdelgen qarjy esebinen Aq­sýat jáne Aqjar aýyldaryndaǵy kó­she­lerge qıyrshyq tas tósep, tegistegen.   Sherimbaı sý qoımasy – Bıyl Tarbaǵataıda jaýyn-shashyn sırek, qýańshylyq bolyp tur. Aýdan­nyń negizgi baǵyty aýyl sharýashylyǵy ekenin eskersek, mal ósirýmen birge eginshilikpen de shuǵyldanýdamyz. Qan­dysý sý qoımasynyń baılyǵyn birneshe sharýa qojalyqtary men qury­lym­dar paıdalanyp otyr. Sý tapshylyǵy problemasyn sheshý úshin Sherimbaı sý qoımasynyń qurylysyn bastaǵan edik. Onyń quny 76 mıllıon teńge, qoı­ma­daǵy sý qory jarty mıllıon tekshe metrden asady. Qazirdiń ózinde Sherim­baıdyń sýyn birneshe qojalyqtar paı­dalanyp, kartop, kókónis, egin ósirip jatyr. Demek, Sherimbaı gıdrostansa­synyń qýatyn keleshekte arttyra berý­diń tıimdi jaqtary kóp, – dep aýdan ákimi sý qoımasynyń janynda biraz jaılardan habardar etti.   «Madııardyń»  qarbyzy til úıiredi О́ńir basshysy Berdibek Saparbaev­tyń bos jatqan jerlerdi paıdalaný jónindegi tapsyrmasy da nazardan tys qalmapty. Aýdan ákimi bıyl birneshe sharýa qojalyqtaryna kókónis salýǵa jer bólipti. Sonyń biri – Túsip Jetibaev basqaratyn «Madııar» sharýa qo­ja­lyǵy. Alpystan assa da qýatty Tú­sekeń uly Jandáýlet, kúıeý balasy Baqytbek Kámeljanov, qyzy Baǵdat­pen, quda balasy Jasulan Sovetuly jáne nemeresi Medetpen birge bıyl Taıjúzgenniń boıynan bes gektar jerge qaýyn-qarbyz, qyryqqabat, qııar, qy­zanaq, sarymsaq egipti. On toǵy­zynshy shilde kúni qarbyz pisken. Jazy keshigip jetetin óńir úshin bul jańalyq. – Qaýyn-qarbyz, kókónis ósirý qıyn sharýa. On besinshi naýryzdan bastap kókónisti jylyjaıda ósire bastadyq. Sodan keıin alqapqa egip, túnge qaraı aýa raıy sýyta bastaǵan kezde betin arnaıy sellofan qaǵazben jabý kerek, áıtpese úsitip alasyz. Pisken ónimderdi saýdalaý qıyn emes, qazirdiń ózinde osy óńirdiń, kórshi Zaısannyń saýda oryndarynyń ókilderi kelip, kókónisti ala bastady. Tipti oblys ortalyǵynan da tapsyrys berip jatqandar bar,– dep Túsip Jetibaev aǵynan jaryldy. Qazirgi kúni aýdanda 2807 sharýashy­lyq qurylymy, bir óndiristik kooperatıv, 1876 sharýa qojalyǵy, 867 jeke ká­sipker, 55 zańdy tulǵa, úsh asyl tu­qymdy qoı sharýashylyǵy, tórt aýyl­dyq kooperatıvi bar. Sońǵy jyldary aýyl sharýashylyǵy ónimi turaqty damyp keledi. О́tken jyly 3 mıllıard 621,7 mıllıon teńgeniń ónimi shyǵa­ry­lyp­ty, bul tıisti kezeńmen salys­tyr­ǵanda 21,3 paıyz artyq. Aýdanda bul kúnderi 444 myń qoı-eshki, 123 myń iri qara, 22 myń jylqy, 26 bas túıe bar. Memleketke et, sút tapsyrý jospary da oryndalǵan.   Halyq oıyndarynda top jardy Kúrdeli qurylys – basty nazarda. Aqsýat, Aqjar aýyldarynda balabaq­sha, eki aýylda 30 kommýnaldyq turǵyn úı salynbaq. Kindikti aýylyndaǵy Mu­ratbaev atyndaǵy 130 oryndyq, Baı­to­ǵas aýylyndaǵy 80 oryndyq, Tana myr­za aýylyndaǵy 80 oryndyq mektep qurylystarynyń qujattary memlekettik saraptamadan ótýde. Basqa da qury­lys alańdary aýdannyń ajaryn asha túspek. Endi Aqsýattaǵy ortalyq sta­dı­onnyń qurylysyn kóreıik, – dep aýdan ákimi Erlan Tekeshov bizdi qu­ry­lysy júrip jatqan alańǵa ertip keldi. Aqsýattaǵy stadıon jurtshylyq kóp jınalatyn jer bolmaq. Ákimshilik ǵı­ma­raty boı kóterip keledi. Fýtbol ala­ńy kóz tartady. Budan keıin Aq­jar­daǵy B.Saıhanov atyndaǵy sport keshenine keldik. Bul jerde sporttyń toǵyz túri boıynsha úıirmeler bar eken. Aǵaıyndy Saıhanovtar kezinde Odaq­ty dúrki­ret­ken. Amal bar ma, mamyr aıynda ekstra klasty tóreshi, Shym­kent­tegi balalar men sport mektebiniń dırektory, júz­degen sport sheberin ázir­legen Túsiphan Saıhanov kólik apa­tynan kóz jumdy. Aýdannyń qurmetti azamatyn este saq­taý oıda bar, deıdi aqjarlyqtar. Sóz reti kelgende aıta ketý kerek, Tarba­ǵa­taı aýdany bıyl da aýyl-selo sport­shylarynyń halyq oı­yn­darynda top jardy. Munda, ásirese, ulttyq sport túrleri erekshe damyǵan. Ataqty bapker, «Tulpar» kommýnaldyq sharýashy­lyq kásipornynyń jetekshisi Serjan Omar­bekovtiń júırik attardy baptaı­tyn keshenine kelgenimizde, aýyzdyq­ta­rymen aly­syp turǵan sáıgúlikterdi kórdik. – «Maraltory» – Naýryzdaǵy ja­rysta birinshi oryndy aldy. Al myna turǵan «Erkejıren» oblystyq halyq oıyndarynda on shaqyrymda aldyna eshkimdi túsirmedi. «Samarhan», «Aq­qaı­yń» tulparlary da asyl tuqymdy. Aldaǵy ýaqytta da júırik attardy baptaı beremiz,– deıdi S.Omarbekov. Aýdan ákimi Erlan Tekeshov júırik attardy kórgende shydaı almaı, jor­ǵa­ǵa qarǵyp minip, shaba jóneldi. Sóıt­sek, Erlan inimiz júırik attardy ustap, baptaıdy eken. Ákimi sportqa áýes bol­ǵan jerde, tabystyń da bolatyny sondyqtan bolar, dep oı túıdik. Q.Bilálov atyndaǵy gımnazııanyń dırektory Murathan Saǵatbekov bıyl bilim uıasynyń túlekteri 108,3 ball jı­naǵanyn tilge tıek etti. Bul aýdan­daǵy úzdik kórsetkish. Onyń ishinde 6 oqýshy «Altyn belgige» ıe bolypty. Al eki oqýshy úzdik attestatqa qol jetkizgen. Atalǵan oqýshylardyń barlyǵy joǵary oqý ornynan shaqyrtý alypty. Jansaıa Jánibekova, Aıbek Moldajanov, Áset Jumaǵazy, Aqerke Keńes­be­kova byltyr «Altyn belgige» ıe bo­lyp, joǵary oqý ornyna túsip ketse, bıyl Botagóz Elebekova, Jibek Jáni­bekova, Erkejan Serǵazına jáne taǵy basqalar stýdent atanbaq. Aqjar aýyldyq okrýginiń ákimi Asqar Boǵyrbaev turǵyndardyń eńsesi kóterilip, shaǵyn jáne orta kásip­kerliktiń damyp kele jatqanyn habardar etti. Bir Aqjarda elýden astam saýda núktesi bar eken. Bıýdjetke olar qyrýar qarjy túsirip otyr.   Indýstrııa ıgiligi Tuǵyl kenti – balyqshylar aýyly. Kent ákimi Tur­synbek Zakarııanov kúrdeli jó­ndeý júrgizilip jatqan ba­la­baq­sha men balyq­shy­lardyń má­de­nıet úıine jol bastady. «Jol kar­tasy» boıynsha eki ǵı­­maratta jı­yr­ma­dan astam adam eńbek etýde. Qos ǵımarat ta­myz­da iske qosyl­maq. Ba­lyq­shy­lar de­­mekshi, «Sanjar» jáne «Qa­lı­bek» atty eki kásiporyn basshyla­ry­men júz­desken kezde olar súbe sehtary qurylysyna qarjy bólip, aldaǵy ýa­qytta eýrotalapqa saı ónim shyǵaryp, aqsha tabatyndaryn aıtty. Elbasy­nyń aýylda da ındýstrııa ıgiligin jaratý jónindegi tapsyrmasy orynda­lýda. «San­jardyń» jetekshisi B.Ah­metálıev standart alý úshin birqatar talaptardy júzege asyrý qajettigine toqtalyp, qazir ózderinde 45 adamnyń eńbek etetinin tilge tıek etti. Qýatty muzdat­qysh­ta elý tonnadaı kókserke, shortan, sh­a­baq saqtaýly tur. Súbe se­hy iske qo­sylysymen olardy óń­deımiz, deıdi osynda eńbek etetin jumys­shylar. Al «Qalıbek» qojaly­ǵynyń ókili Jáni­bek Shótekbaev jylyna 100 tonnaǵa deıin balyq aýlap, bıýdjetke qomaqty qarjy túsi­re­tinderin aıta kelip, aýdan basshy­laryna kómekteri úshin alǵysyn bildirdi. Qazirdiń ózinde Lıtva, Latvııa, Germanııa sııaqty Eýropa elderinen balyq ónimderine tap­syrys túse bas­tapty. Mine, munyń ózi muhıt, teńiz ba­lyǵyna qaraǵanda sýy taza ózen-kól­derdegi balyqtyń sapaly bolat­y­nyn ańǵartsa kerek. Osy oraıda aıta ketý kerek, balyqshylar myna bir prob­­le­maǵa toqtala ketti. Zaısan kó­linde shaıan qaptap ketken. Olar kól balyǵyn qurtyp jatyr. Aldaǵy ýa­qyt­ta memleket balyq ósirýge qol­ǵa­bys jasasa degendi aıtady.   Bir aýyldy turǵyzǵan azamat Sáti túsip aýdandyq máslıhattyń depýtaty, sý tasqyny kezinde júzdegen turǵyn úılerdi sapaly etip salyp bergen, elge syıly Qaırat Nábıev degen azamatty jolyqtyrdyq. Qaırat qazir de jerlesteriniń yqylasyna bólenip, Kindikti aýylynda quny 297 mıllıon teńgeniń káriz júıesin salyp jatyr eken. Jáne bir aýylda 94 mıllıon teńgeniń qurylysyn júrgizýde. – «Týǵan el – altyn besigim!» degendeı, jıyrma jylǵa jýyq osy óńirde eńbek etip kelemin. Qazir el eńsesi kó­terilip qaldy. Tarbaǵataıda da kópte­gen ońdy ister bolyp jatyr. Kósheler jón­delip, úıler salynýda. Jumys or­yndary ashylýda. Túlegen, túrlengen Tarbaǵataı óńiriniń jurt­shy­lyǵy el Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵyna tolaıym tartýlarmen kelmek, – deıdi Qaırat Nábıev. Ońdasyn ELÝBAI, Shyǵys Qazaqstan oblysy, Tarbaǵataı aýdany. Sýretterde:  «Ma­dııar» qojalyǵynyń qarbyz­da­ry til úıiredi.