Dúbirge toly dúnıe

Suǵanaqtyq jýrnalısterge de jaraspaıdy

168 jyl boıy shyǵyp kele jatqan aǵylshynnyń taralymy úsh mıllıondaı «News of the World» gazetiniń jabylýynyń ózi nazar aýdararlyq oqıǵa. Al oǵan bul gazet qyzmetkerleriniń suǵa­naqtyǵy, bireýlerdiń telefonmen sóıleskenin tyńdap, elek­trondyq posh­talaryn ashqany sebep bolýy tek aǵylshyn­dardy ǵana emes, aqpa­rat quraldaryna qatysy bar álemdik jurt­shylyqty dúrliktirdi. Dúrliktir­gen­de,  buǵan aǵyl­shyn bılik oryn­darynyń, el po­lı­sııasynyń, birshama belgili qaı­rat­kerlerdiń qatysy bo­lyp otyr. Tala­ıyna taıaq tıdi. Má­sele Uly­brı­tanııa parlamentinde tal­qy­lan­dy. Afrıkaǵa bes kúndik issaparmen ketken aǵylshyn premer-mınıstri De­vıd Kemeron biraz elge josparlanǵan saparyn qysqartyp, jedel eline oraldy. London po­lısııasynyń basshysy Pol Stı­vensonnyń, onyń oryn­basary Djon Ieıtstiń ornynan túsýine soqtyrdy. Jalpy ketkender kóp, áli de ketýleri múmkin. Al aldymen jabylǵan «News of the World» gazeti, onyń qo­jaıyny týraly aıtqan jón bolar. Ákeli-balaly Rýpert jáne Djeıms Merdoktardyń birneshe qurlyqqa tamyr jaıǵan medıa­kon­sernin ádette «Merdok ımpe­rııasy» dep ataıdy. Olar búkil aǵylshyn bıligine, onyń qury­lym­­daryna yqpal etedi. Sol úshin olardyń tarapynan da qoldaý kóredi. Atalǵan gazet qanshama úlken bolǵanymen, Merdoktardyń ony qurbandyqqa shala salǵanynan murttary qısaıa qoımaıdy. Olar úshin eń aýyr jaza – olardyń qudiretti ımperııasy basqalardyń sózin tyńdady, elektrondyq posh­talaryn ashty degen aıyp. Bul máseleniń parlamentte qaralýyn Rýpert Merdok óz ómirindegi eń qorlyq kún dep málimdedi. Sóıtse de, bul qylmystan olar ózderiniń aqtyǵyn, bul olardyń sengen adam­darynyń isi bolǵanyn aıtýdan jalyqpaıdy. Merdoktardyń medıaım­pe­rııa­sy adam quqyn aıaq-asty etip, túrli áre­ketterge baryp jatsa, oǵan bılik oryn­dary jaǵdaı ja­sa­ǵan. О́z kezeginde olar­dyń qyz­metin de, qoǵamǵa yqpal etý pármenderin de paı­dalanǵan. Olar­dyń adam­dary mıdaı ara­lasyp, sol ar­qyly ózara bir-biriniń ju­mys­ta­ryna yqpal etip otyrǵan. Sodan da olardyń biri­niń qyl­mysy ekinshisine ortaq sa­nalady. Aıtalyq, búgin jaby­lyp otyrǵan daýly gazettiń bas redak­tory Endı Koýlson qazirgi premer-mınıstrdiń kómekshisi bolǵan. Al sol Koýlson basqalar­dyń sózin tyńda dep nusqaý bergen reporter Shon Hoardyń kenetten qaıtys bolýy úlken shý týdyrdy. Muny jurt kýágerdiń kózin joıý dep qabyldady. Qoǵamda «saryjaǵal baspa­sóz» degen uǵym bar. On­daı­larǵa ádepti aıaq-asty etetin, bireýlerge saty­latyn, bireýlerdi satyp ala­tyn, «qajetti» aqparat alý úshin ur­lyqqa da baratyn, uıat-aıattan jur­daı suǵanaq basylym­dardy, olar­dyń qyz­metkerlerin jatqy­zady. Ondaı aqparat qural­daryna jaqyn bolý – úlken aıyp. Merdok me­dıaımperııa­syna sondaı aıyp taǵylyp, al aǵylshyn úki­me­tiniń olarmen baılanysy bar­lyǵy úlken shý týǵyzǵany da sodan. Brıtanııa aqparat keńis­ti­ginde týǵan daý-damaı aqparat quralda­ryna, jalpy jýrnalıst qa­ýymdaryna jaýapkershilikti, olar­­dyń bılik qurylymymen baı­lanysynda ádeptilik talap­ta­ryn kúsheıtetin bolar.   Izdeýdegi sońǵy áskerı qylmysker ustaldy Burynǵy Iýgoslavııanyń kúıreýi kezindegi soǵysta jasaǵan áskerı qylmysyna baılanysty halyqaralyq sottan qashyp júr­gen basshylardyń sońǵysy – burynǵy Serbskaıa Kraına respýb­lıkasynyń prezdıenti bolǵan Goran Hadjıch qolǵa tústi. Sirá osymen bir­ge kópten beri sóz bolyp kele jat­qan jáne álem­dik aýqymda ár­túrli baǵalanyp júr­gen jaǵdaıǵa núkte qoıylatyn shy­ǵar. Burynǵy Iýgo­slavııa jó­nin­degi halyq­aralyq trıbýnal (BIýHT) sheshimimen 1990 jyl­dar­dyń basynda Iýgoslavııa oda­ǵyna kirgen biraz respýb­lıkalardyń táýelsizdik alýy­na qarsylyq kórsetip, olardyń jerleriniń birazyn óz qara­maǵynda alyp qalýǵa tyrysqan Serbııanyń ultshyl basshylary jazalanatyn bolǵan. Olardyń birazy birden ustalyp, birazy bas saýǵalap qashyp júrgen. Sońǵy bir jyl áletinde qash­qyndardyń bári qolǵa tústi. Aldymen Bosnııa jáne Gersegovınada qurylǵan Serb respýb­lıkasy deıtinge prezıdent bol­ǵan Radovan Karadjıch, sodan keıin onyń armııasyna qolbas­shylyq etken general Ratko Mladıch ustalsa, endi Horvatııa jerinde Serbskaıa Kraına degendi qurǵan Goran Hadjıch te qu­ryqtaldy. Osydan jıyrma jyldaı buryn­ǵy oqıǵaǵa halyqaralyq qaýymdastyqtyń munshalyqty mán berýiniń basty sebebi – onyń tarıhı taǵylymy. Bir ha­lyqtyń óz múddesin ekinshi ha­lyqtyń múd­desinen joǵary qoıýyna, osyǵan oraı olardy qyryp-joıyp, jerinen alasta­ýyna jol berilmeýi tıis. Sondaı soraqy qylmysqa barǵan, basqa etnosty qyryp-joıý sııaq­ty fashıstik ıdeıany tikeleı júzege asyrǵan Serbııa basshy­ly­ǵyn jazalaý barynsha ádi­letti sheshim edi. Soǵan oraı Serbııanyń bu­ryn­ǵy prezıdenti Slobodan Mı­loshevıch tutqyndalyp, ha­lyq­aralyq trı­býnalǵa jóneltildi. Ol úkim shyǵa­ry­lyp úlgerilmeı, sol sot túrmesinde qaı­tys boldy. Al bul eldegi fashıstik ıdeıa­nyń uran­shysy bolǵan Serbııa ra­dıkaldyq partııa­sy­nyń kósemi Sheshel sot túrmesinde úkimin kútip jatyr. Endi basty qylmyskerler tú­gel­dengen­nen keıin oǵan da úkim shyǵa­rylatyn bolar. Osy jerde ha­lyqaralyq qaýym­dastyqtyń, onyń uıǵary­my­men qu­rylǵan burynǵy Iýgoslavııa jó­nin­degi halyq­aralyq trıbýnaldyń serbııalyq áskerı qylmyskerlerdi jazalaý jónindegi qadamdaryn qupta­ǵandar da, unatpaǵandar da bol­dy. Quptaıtyny jónine joǵa­ryda toqtaldyq, al unatpaı­tyndardyń maqsat-múddesin tú­sin­­dirý qıyn. Unatpaıtyndar de­gende, olar eń aldymen Más­keý. Sonaý Iýgoslavııanyń kúı­reýiniń basynda-aq ol Ser­bııanyń óktem saıasatyn ba­ryn­sha qoldap baq-ty. Serbterdiń musylmandarǵa qarsy soǵysy kezinde oǵan orys eriktileriniń qatys­qany, ony resmı Máskeýdiń qol­daǵany da belgili. Ne úshin? Pravoslavıelik serbterge qany burǵany ma? Joq, serb fashısterin Batys­tyń aıyptaǵa­nyna qarsylyq pa? Dóp basyp aıtý qıyn. Biraq BIýHT-nyń jumysyn aıyptaý, oǵan qalaı da kiná taǵý reseılik aqparat quraldarynyń paryz isindeı kórinedi. Tipti Batystyń aıtqanyna kónip, ózińniń qaı­rat­­kerlerińdi ustap beresińder dep, Serbııanyń búgingi bas­shylaryna kiná da artady. Qanǵa tartý aıyp emes qoı. Sóıtse de odan joǵaryraq tura­tyn, ádildik, parasattylyq degen uǵym bar. Mamadııar JAQYP.