Kóp syr búkken kóne qorym

Tórtúı aýylyna qarasty Qa­ra­jar eldi mekenindegi qorymda arheologııalyq qazba júrgizý aıaqtaldy. Oqyrman qaýymnyń esinde bolar, ótken jyly arheologtar qazba jumystary kezinde jas áıeldiń súıegi men altyn jippen shilterlep tigilgen jastyqsha tapqan bolatyn. Eń aldymen, biz Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııalyq ǵyly­mı-zertteý ınstıtýty men PMPI-dyń stýdentteri jáne Ekibas­tuz­daǵy tarıhı-ólketaný mura­jaıy­nyń qyzmetkerlerinen tu­ra­tyn ekspedısııanyń jetekshisi Tımýr Nurlanulyna jolyq­qan­byz. Ol bizdi qorymǵa bastap kel­di. Bizdiń kózimiz birden  kó­lemi 25 sm. bolatyn kúıdirilgen qyzyl kirpishterge tústi. О́zimiz kúnde kórip júrgen kirpishterge múlde uqsamaıdy. – Bul kirpishterdiń quıyl­ǵanyna 500 jyldan astam ýaqyt boldy. Baıqadyńyzdar ma, áli sol qalpy. Bir jeri kertilmegen. Al myna jerde kirpishti daıyn­daıtyn seh jumys istegen, – dedi Tımýr Nurlanuly edáýir jerdi alyp jatqan shuńqyrdy kórsetip. Shuńqyrdan ári asqanda kók, kúlgin tústi kúmbezdiń synyq­taryn kezdestirdik. – Biz turǵan jer HIV-HV ǵa­syrlarda Saryarqanyń orta­ly­ǵy bolǵan. Sol ýaqytta bul jerdi Altyn Ordanyń handary meken etti degen boljam bar, – dedi ol, myna kúmbezdiń sy­nyqtary kóne dáýirde handarǵa mazar turǵyzylǵanyn aıǵaqtaı­dy. Monǵol-tatar shapqynshy­ly­ǵy kezinde handardyń ordasy men mazarlary talan-tarajǵa túsken. Mashına jazyq daladaǵy jolsyz jermen baıaý qozǵalyp keledi. Múlgigen tynyshtyq. Úp etken jel joq. – Jaıqalyp ósip turǵan kók shópke nazar aýdaryńyzdarshy, – dedi ol taǵy da, – sary jolaqty baıqadyńyzdar ma? Sol sátte biz tómen qarap, jasyl shóptiń bo­ıyndaǵy kózge kóriner-kórin­bes sary jolaqty kórdik. – Bul sary jolaq Jaman­kólden bastaý alady. Buǵan qarap kóne dáýirde adamdardyń kólden aryq qazǵanyn dáleldeý qıyn emes. Kanaldyń uzyndyǵy 3 km. bolsa, tereńdigi jarty metrge, keı jeri  2 metrge deıin jetedi. Sondaı-aq, Jamankóldiń tusynan temir dóńgelektiń synyǵy tabyl­dy. Temir synyǵyn jan-jaqty zerttegen ǵalymdar HIV-HV ǵasyrlarda adamdar eginshilikpen aınalysqan degen uıǵarymǵa kelip otyr. Demek, adamdar dre­naj­dyq kanal arqyly egiske sý jiberýdi bilgen, – dedi Tımýr Smaǵulov dáleldi dáıekterdi alǵa tartyp. Biz mingen mashına keri bury­lyp, mazarǵa jaqyn mańdaǵy qazylǵan qabirdiń tusyna toqta­dy. Qabir muqııat ári satylap qazylypty. Jarty metr tereń­dik­te jerlengen adamnyń qańqasy jatyr. Máıittiń joǵary jaǵyna jylqynyń basy qoıylypty. – Bul qımaq-qypshaq dáýirin­degi hannyń kútýshisiniń máıiti, – dep túsinik berdi bizge Ekibas­tuzdaǵy tarıhı-ólketaný mura­jaıy­nyń qyzmetkeri Talǵat degen azamat. – Jylqynyń basyn qo­sa jerleý qypshaq dástúrine jaqyn. Jalpy, qazaq jylqyny kıe tutqan. Jylqynyń basyna qarap, biz myna súıekti er adam ba dep topshylap otyrmyz. – Tisteriniń bári ornynda. Soǵan qaraǵanda, 30-35 jastaǵy er adam bolýy múmkin. Bir anyq jáıt, jerlengen adam han men tóreniń urpaǵy emes. О́ıtkeni, han men tóreler keseneniń ishinde jerlengen.   Árıne, bul ázirge boljam ǵana. Qazir kesimdi sóz aıtý qıyn,– dedi arheologtar. – Bul jerde eki kesene orna­lasqan. Biz birinshi keseneni zerttep, qabirlerdi jaýyp tasta­dyq. Qazirgi tańda ekinshi kesenege zertteý júrgizip jatyrmyz. Biz­diń biletinimiz, munda úsh-tórt adam jerlengen. Ázirge handar men tóreler jerlendi degen tu­jy­rymǵa kelip otyrmyz. Buǵan deıin ǵalymdar Ulytaý óńirine zertteý jumystaryn júrgizip keldi. Al Ertis ózeniniń jaǵa­laýyn  zertteýge eshkim asyǵa qoı­ma­dy. HIV ǵasyrdyń orta sheninde bul jerde eginshilik, mal, ba­lyq sharýashylyǵy jaqsy da­myǵan. Biz sol dáýirde tabyl­ǵan maldyń, balyqtardyń súıegin negizge alyp otyrmyz. Qazir ǵalym­dar Tasmola qorymyn, О́leńti jazbalaryn zertteýmen aınaly­sýda. Aıtpaqshy, osydan birer jyl buryn tabylǵan áıel adam­nyń basyndaǵy jastyǵyn qal­py­na keltirgenbiz. Jastyqta arab árpimen jazylǵan jazý bar. Biraq onda ne jazylǵany bizge beımálim. Ǵalymdar arab árpi­men jazylǵan áıeldiń esimi bolýy múmkin degen pikir aıtyp otyr. Al myna kesenelerge kelsek, bıiktigi 20-25 metrge, eni 10 metrge deıin jetken. Munara­nyń syrty kókshil tústi dekoratıvti plıtamen qaptalǵan. Qu­ra­my Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń plıtasy­na  keledi. Munaranyń plıta­sy­nyń quramynda baǵaly me­taldar – mys, myrysh, qorǵasyn bar. Metaldar sapaly qorytyl­ǵandyq­tan, uzaq saqtalǵan. Sheberhanada kúnine 1000 kirpish quıǵan. Kirpish quıa­tyn qalyp ta ózgeshe. Munaranyń qasbeti, oıýlary úl­ken talǵam­pazdyqpen jasal­ǵan, – dedi Tımýr Nur­lanuly. – Myna qyzyqty qarańyz­dar, – dedi bir kezde Tımýr Nur­lanuly qolyndaǵy kúmisti kór­setip. – Bul kúmis teńge. Orta ǵasyrlarda saýdada júrgen teń­ge taza kúmisten soǵylǵan eken.   Kúmis teńgeniń kólemi, túsi ózi­mizdiń 20 teńgelikke keledi. Tımýr Smaǵulovtyń aıtýyn­sha, ǵasyrlar qoınaýyn­daǵy syr­dy búgip jatqan qorym­dar­dy zertteý áli uzaqqa sozylmaq. Biz qorymda kúnimen júrip, arheologtardyń jankeshti eńbe­gine kýá boldyq. Jalpy, Tasmola qorymyn, О́leńti jazbasyn, Qarajardaǵy kesenelerdi zertteý jumystary «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylyp jatyr. Negizinde, bul jerdi arnaıy qorshaýmen qor­shap, belgi ornatyp, tarıhı qun­dylyǵyn tanytatyn ýaqyt jetti. Keleshekte jergilikti ákimdik tarıhı oryndarǵa baratyn joldyń jóndeýden ótkizilýine  atsalyssa jón bolar edi. Darııa ERTAIQYZY. Pavlodar oblysy.