1809-1865 jyldar arasynda Qazaqstannyń batysynda Aral, shyǵysynda Jetisý óńirlerine deıingi aralyqty Qoqan handyǵy bılegen edi. Alǵashynda, qoqandyq Lashker beklerbegi 1817-1818 jj. Syr boıynda Aqmeshit, Qos, Shym jáne Kúmis qorǵandardy turǵyzyp, sol óńirdegi halyqty uzaq ýaqyt (1816-1840) basqarǵanda, salyqty sharıǵatqa sáıkes jylyna bir ret qana jınap kelgen edi. Keıinnen, ıaǵnı 1848-1852 jj. Qoqannyń Hýdoıar hany men tashkenttik Nýrmýhammed kýshbegi bekitken burynǵy zekettiń (kóp mal basynyń nemese az mal qunynyń qyryqtan bir bóliginiń) ornyna jylyna ár otbasynan 6 qoı, 24 qap aǵash kómirin, 4 teń sekseýil jáne 1000 baý pishen jınaý bastaldy. Onyń ústine ár úıden bir adam ár aı saıyn bir aptaǵa qoqandyqtardyń (qorǵan salý, jer óńdeý, mal baǵý, qora tazartý sııaqty) jumystaryn tegin isteýge mindetteldi. Salyq tóleı almaǵandardyń mal-múlkin, qyzdaryn tartyp alý, otbasy múshelerin Qoqanǵa quldyqqa aıdap áketý bastaldy. Qoqandyqtardan buryn Syrdyń tómengi jaǵyndaǵy elden Hıýa handyǵy salyq alatyn. Qoqandyqtar kelgennen keıin bul eki handyqtyń árqaısysy qazaqtardan jeke-jeke salyq alyp, kónbegen aýyldardyń mal-múlkin shaýyp, tonaıtyn boldy.
Mundaı zorlyqqa shydamaǵan Janqoja, Buqarbaı, Toǵanas sııaqty batyrlar bastaǵan qazaqtar birneshe ret kóteriliske shyqty. Alaıda Hıýa jáne Qoqan handyqtarynyń ezgisinen qutylý 1740 jyly Orta júz hany Ábilmámbet pen sultan Abylaıdyń orys patshalyǵyna bergen antynan bastalǵan edi. Sony betke ustap qazaqtar olardyń shapqynshylyǵynan keıin orys ákimshiligine shaǵymdana bastaıdy. Mysaly, 1850 jyly Qazaly mańyndaǵy shekti rýynyń 22 428 bas malyn, 400 myńnan asa kúmis rýbl turatyn múlkin tartyp alyp ketken Aqmeshittiń Iаkýpbegi basqarǵan qoqandyqtardy Aral (Raıym) bekinisinen shyqqan orys áskeri Qosqorǵanǵa deıin qýyp kelip, tonaǵandaryn qaıyrýdy talap etti. Talap oryndalmaǵasyn orys áskeri qorǵandy shaýyp, onyń basshysy myrza Raıym Alımovty tutqynǵa alady. 1852 jylǵy naýryzda da Iаkýpbek basqarǵan Qoqan jáne Hıýa handyqtarynyń birikken 1700 nókeri Syr eteginiń oń jaǵyndaǵy júzge tarta aýyldyń 53 myńdaı malyn aıdap áketken bolsa, bul joly da qazaqtardan shaǵym túskesin, orys áskeri kúsh qoldanyp, maldy qaıtaryp, ıelerine tabys etedi. Sol jyldyń shilde-tamyz aılarynda orys polkovnıgi Blaramberg 400 áskermen Shymqorǵandy alyp, qamalyn buzyp, al qoqandyqtar tastap qashqan Qos jáne Kúmis qorǵandaryn órteıdi. Biraq Aqmeshittiń ózin ala almaı, keri qaıtady. Orystardyń áreketine shamdanǵan Qoqan hany Nýrmýhammed kýshbegi V.A. Perovskııge: “Bizdiń qazaqtarmen qarym-qatynastarymyzǵa aralaspańdar, áıtpese biz senderdi barlyq musylman elderinen qýyp shyǵamyz” dep ses kórsetedi. Al 1853 jyldyń maýsym aıynyń basynda general-adıýtant V.A. Perovskıı basqarǵan 2850 ásker (onyń ishinde 500 qazaq bar) Aqmeshitti alýǵa bara jatqanda, Qos jáne Shym qorǵandardyń ótken jylǵy kúıregen qalpynda bos turǵandaryn kóredi. Qoqan jáne Hıýa handyqtarynyń Syr qazaqtaryna shapqynshylyqtary orys áskeriniń Aqmeshitti alýymen aıaqtaldy.
Qujattardy salystyryp qaraǵanda, biz sóz etpek bolyp otyrǵan Túlkibaı Jańataev erligi sol jyldyń sáýiriniń ortasynda bolǵan sııaqty. Ol týraly derekti general-maıor Ladyjenskııdiń Orynbor general-gýbernatoryna jazǵan raportynan kóremiz. Biraq ol derekkózde qoqandyqtardyń Túlkibaıdy óltirgeni jazylsa da, ony ne úshin jáne qalaı óltirgeni jazylmaǵan.
Túlkibaı batyr ýaqıǵasy oryn alǵan kezde, qoqandyqtardyń Aqmeshittiń batys jaǵyndaǵy atalmysh eki qorǵany bos qalyp, tek Nııazbek basqarǵan Kúmisqorǵan ǵana jóndelgen edi. Al osy Nııazbek bolsa, sol kezdegi Syrdyń 172 aýylyndaǵy 32 rýly eldiń 251 300 otbasynyń basym kópshiligin burynǵysha ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustamaq boldy. Túlkibaı osy 32 rýly eldiń ishindegi, jaz jaılaýy Qaraqumnyń batys óńirindegi Úshqyzyl aımaǵy, qystaýy Kúmisqorǵan men Keńtúbek mańy bolǵan, 1200-deı otbasynan turatyn 2 aýyl alasha (onyń ishindegi altybastyń dáýqarasy dep atalǵan) rýynan edi. Túlkibaı aqyl-parasatynyń arqasynda óz rýynyń bıi boldy. Ol Kólbaı balasy Jańataıdyń úsh ulynyń ortanshysy – Sasyqbalyqtyń inisi, Qarabaıdyń aǵasy edi. Bizdińshe, ol sol kezde otyzdyń mańyndaǵy jigit bolsa kerek. О́ıtkeni, ol erlik jasap qaza bolǵanda áıeliniń ishinde balasy Báımen qalypty.
Mazmunyna naqtyly toqtalaıyq dep otyrǵan ýaqıǵa bolǵan kezde, qazaqtar orys áskeriniń Aqmeshitke jasamaq joryǵy týraly bilgen joq edi. Sebebi, joryq óte qupııa daıarlandy. Tipti ásker ótetin joldyń mańynan qazaq kóshteriniń ótýine aldyn ala tyıym salyndy. Sol kezeńde eldiń bostandyǵyn murat ete bastaǵan jas bı Túlkibaı maqsatyna jetý úshin tabynnyń batyry Buqarbaıdy, shómekeıdiń batyry Toǵanasty ózi saıat quryp, dem alatyn túbekke keńesýge shaqyrady. Shamasy, sóz arqaýy qoqandyqtarǵa qalaı tize qosyp qarsy turýǵa bolady degen másele tóńireginde bolsa kerek. Sonyń sybysyn estigen Nııazbek izin ala Túlkibaıdyń aýylyna keledi. Túlkibaı ony qonaqjaılylyqpen qarsy alady. Túbekten qaıtar jolda, til tabysyp, kóńildengendeı bop kele jatqanda, Nııazbek pen Túlkibaı at ústinde aýdaryspaq oınap qalady. Tabıǵatynan shymyr, ishteı yzaly Túlkibaı Nııazbekti attan aýdaryp túsiredi. Nııazbek buǵan qatty shamdanady. Sony oza shapqan shabarmannan estigen Túlkibaıdyń týystary dáýqara-altybas alashalar Nııazbektiń aldynan shyǵyp, qol qýsyryp keshirim surap, mal soıyp syılap, tipti bir kóksheni mingizedi. Osyǵan masaıraǵan Nııazbek, syılaǵandy tabyndyǵa balap, eldi ábden taptap, tuqyrtpaq boldy. Sóıtip, maǵan qazaqtar ár túnge bir qyzyn ákelsin dep jarlyq etedi.
Bul jarlyq burynnan qansha maly men múlkin, qarajatyn berip, jumysyn tegin isteýge kónip kelgen qazaqtardyń namysyna tıedi. Kúndiz qasynda qarýly jıyrma nókerimen júretin, tún bolsa syrty úsh qatar ormen qorshalǵan, úsh-tórt jigit jabylyp ashyp-jabatyn úsh qabat esigi bar, qabyrǵasy úsh metrdeı qalyń, bıiktigi on metrge tarta qamaldyń ishinde jatatyn Nııazbekke qastandyq jasaý, qarýy joq qazaqtarǵa múmkin emes edi. Al jarlyq oryndalmasa, másele burynǵydan da ýshyǵyp, mal tonalǵany bylaı tursyn adamdardyń basy ketýi de múmkin boldy. Bul Nııazbektiń qazaqtar eńsesin kótermeýi úshin namystaryna tıip, ádeıi narazylyqqa, tipti tikeleı qaqtyǵysqa ıtermelep, sony syltaý etip, eldiń bas kóterer azamattaryn qyrǵynǵa ushyratpaq bolǵan amaly da edi.
Osy jaǵdaıda Túlkibaı óz jigitterimen, anasymen, aǵasy Sasyqbalyqpen aqyldasyp, adam oıyna kele bermeıtin amal oılap tabady. Sóıtip, ózi qyz bolyp kıinip, kıim ishinen jalań qylysh baılap baryp, Nııazbektiń qasyna ońasha jetip, onyń basyn almaq bolady. Sonymen, bek jarlyǵyna sáıkes, el jata, qyz bolyp kıingen Túlkibaı eki qoltyǵynan súıegen jeńgelerimen qamalǵa enedi. Bekke ákelgen qyzdyń boıyn tintip teksermek tursyn, betin búrkemelegen oramaldyń astyndaǵy júzine de qaramaǵan qyzmetshileri Túlkibaıdy Nııazbektiń bólmesine kirgizedi. Ekeýi bólmede ońasha qalǵanda Túlkibaı sheshinýge qymsynǵan túr baıqatyp, teris aınala berip jalań qylyshyn sheship alady. Erliktiń sol bir nurly sátin qazir «Aqjarma» dep atalatyn, Túlkibaı dúnıege kelgen eldi mekende 1939 jyly týǵan, atasynyń erligin aýyl aqsaqaldarynan talaı estip, jasynan tebirenip ósken aqyn Zamaddın Ibadýllaev óziniń «Túlkibaı batyr týraly dastanynda»:
Túlkibaı ashýlandy qany qaınap,
Qylyshyn julyp aldy qoıǵan baılap.
Qoqandy qaq bólgenin sezbeı qaldy,
Qorlyqtan, yza kekten kózi jaınap.
Az ýaqyt aıaldady esin jıyp,
Uıqyǵa qorǵan ishi ketken uıyp.
Birtindep kúzetshini shaqyrady,
Kıimin qoqan bektiń alǵan kıip, – dep jyrlaıdy.
Kúzetshilerdi de bólme ishinde shaýyp tastaǵannan keıin, Túlkibaı syrtqa shyǵyp, joldastarymen qaıta kelip, uıqydaǵy jendetterdiń qarýyn alyp, ózderin qamal ishindegi bólmelerge qamap tastaıdy. Bul jaǵdaı týraly habar erteli-kesh Aqmeshittegi kóp áskerge jetetinin bilip, Túlkibaı aýyly batysqa qaraı kóshedi. Kúmisqorǵandy kezekpen kúzetken jergilikti jigitterdiń biri qoqandyq qazynashynyń berem degen aqshasyna qyzyǵyp, ony kúndiz qamaýly bólmeden shyǵaryp alyp, aýladaǵy qazan astyna jasyryp qoıady da, túnde qorǵannan shyǵaryp jiberedi. Ol Aqmeshitke jetip, habar beredi. Aqmeshittiń jańa begi Bek-Mýhammed-Ýálıdiń oń qoly datqa Lepes 300 nókerin bastap Kúmis- qorǵanǵa keledi. Kóshken eldiń izimen, Qarmaqshyǵa jaqyndaǵan Túlkibaı aýylyn qýyp jetedi. Izderinen ergenderdiń onyń qoqandyqtar ekendigin ańǵarǵan Túlkibaı men onyń jigitteri, el Syrdyń oń jaǵyna ótip úlgirsin dep, áskerge qarsy soǵysqa daıarlanady. Túlkibaı jaýdyń sanyn baıqaǵan soń, ózge jigitterge sender qutylyńdar, olar meni almaı toqtamaıdy dep jaýmen jalǵyz qalyp atysady. Oǵy taýsylǵan soń, jaqyndap kelgen jendertterge jalań qylyshymen at qoıady. Qamalaǵan 300 nóker ony aqyry attan túsiredi. Jendetter onyń basyn alady.
Osy kezde ilgeri ketken anasy kelinine: túıeni shógereıik, jaý qulynymdy óltirgenin júregim sezip tur. Ony jerlep ketpesek bolmas deıdi. Úı tigilip bolmaı jatyp, jaýlardyń qarasy kórinedi. Esik aldyna kelgen jendetterdiń basshysy Lepes naızasyna qadaǵan Túlkibaıdyń basyn anasynyń aldyna tastaıdy. Osy sát asyp-saspaǵan ana basty qolyna alyp, «Qulynym! Aq sútimdi keshtim!» deıdi. Áýeli esi ketken, sosyn kóńili bosaǵan kelini joqtap jylaı bastaǵanda: «Toqtat, jylap, jaýdyń aldynda balamnyń rýhyn túsirme!» dep ony tyıyp tastaǵan ana odan ári Lepeske jaqyndaı túsedi de taısalmastan: «Meniń balamnyń basyn naızaǵa túıregenniń basy da naızaǵa ilinýi múmkin!» dep qolyndaǵy baqanǵa baılanǵan qyryqtyqty oǵan qaraı siltep qalady. Ákki Lepes basyn tartyp qalǵanymen, ana qarýy onyń betin tilip túsedi. Yza bolǵan Lepes anany da naızamen shanshyp tastamaq bolady. Sonda toptan shyqqan bir aqsaqal: «Seniń de anań joq pa! Tulpar men batyr anadan degen. Batyrdy týǵan qarýsyz anaǵa nege umtylasyń», dep ony toqtatady. Sóıtip, bul joly qoqandyqtar Túlkibaı aýylyn shappaı qaıtty dep aıaqtalady jyr joldary.
Alaıda biz zerttegen muraǵat materıaldary boıynsha, ýaqıǵa sońy ózgeshe damıdy. Shynynda da, joǵaryda keltirilgendeı, «300 nókermen Aqmeshitten shyqqan Lepes altybas alashalardyń bıi Túlkibaıdy óltirdi» degen derek Qyzylordadaǵy oblystyq, Almatydaǵy memlekettik muraǵattarda bar. Bizdińshe, Túlkibaı batyrdyń qaza tapqan kezi shamamen 1853 jylǵy sáýirdiń ortasy sııaqty. Bul kezde V.A. Perovskııdiń Oraldan Aral bekinisine qaraı shyǵýyna áli bir jarym aıdaı bar edi. Ol Aral bekinisine 9 maýsymda jetip, onan Aqmeshitke qaraı 15 maýsymda qozǵalady. Orys áskeri Syrdyń oń jaǵymen júrip otyrady. Iаǵnı, Syrdyń sol jaq betindegi Kúmisqorǵanǵa olar soqqan joq. Jáne Túlkibaı erliginen keıin eki aı kóleminde olar áli ol tusqa jetken joq edi.
Sonymen sáýir aıynda Kúmisqorǵanda bolǵan Túlkibaı erliginen zárezap bolǵan qoqandyqtar, Aqmeshittiń shyǵysyndaǵy qoqandyqtardyń Júlek jáne basqa qorǵandaryna «birde-bir jergilikti qazaq qorǵanǵa jiberilmesin» dep jarlyq etedi. Orys áskeri shtabynyń Aqmeshitke jibergen tyńshysy О́tkel Maısovtyń habary boıynsha, 1853 jyldyń 25 mamyrynda (ıaǵnı, Túlkibaıdy óltirgennen keıin shamamen bir jarym aı ótkennen keıin) qoqandyqtardyń 300 áskeriniń 50-i jaldanyp qyzmet etken jergilikti qazaqtar ekeni jáne olardyń aqsaqaly (júzbasy) Qańlybaı, al ásker basshysy Bık-Baý bolǵandyǵy aıtylǵan. Shamasy, joǵarydaǵy Lepeske toqtaý aıtqan sol Qańlybaı aqsaqal bolsa kerek.
Túlkibaıdy óltirgennen keıin qoqandyqtar onyń aýylyn qýyp jetip, bala-shaǵasyn tutqyndap, olardyń dúnıesin tartyp alyp, malyn Aqmeshitke aıdap ketken. Al aýyldyń qoqandyqtarmen soǵyspaq bolǵan jigitteri, Túlkibaıdyń aıtýymen ýaqytsha jasyrynady. Olar mańaıdaǵy qazaq jigitterin jınap, Aqmeshitke orystardan buryn kelip, tutqynnan áıel-balalaryn qutqarý áreketine kirisedi. Aqmeshit qoqandyqtary olardan seskenip, orys áskerleriniń aldyńǵy legi jetken 4 shildeden jeti kún buryn, ıaǵnı 27 maýsymda qamaldaryn jaýyp alǵan. Bul týraly Aqmeshitti 28 shildede alǵan orystarǵa bergen tutqynnyń jaýabynda: biz jabyq qamaldyń ishinde otyz bir kún otyrdyq degen sózinen bilýge bolady. Orys áskeriniń kele jatqanyn olarǵa habarlaıtyndaı, Syrdyń oń jaǵyndaǵy Qos jáne Shym qorǵandarynda, joǵaryda aıtylǵandaı, eshkim bolmaǵan. Al ol kezde Kúmisqorǵandaǵy qoqandyqtardy jergilikti eginshi kedeıler esh jaqqa shyǵarmaı tutqynda ustaǵan (ol týraly tómende aıtylady). Sol tutqyndaýdan buryn qoqandyqtarǵa qyzmet etken alty qazaq sarbazy Kúmisqorǵannan Aqmeshitke qaraı emes, orys áskerindegi Ilekeı sultanǵa «bizdi qaramaǵyńyzǵa alyńyz» dep barady. Olardy orystar tutqynǵa alady. Sonymen, Aqmeshittegi qoqandyqtarǵa orys áskeri kele jatyr dep aıtatyndaı adam bolmaǵan kezde, olardyń qaqpalaryn orystardan jeti kún buryn jaýyp alýy, bizdińshe, Sasyqbalyq bastaǵan qazaq jigitteriniń, qorǵan ishindegi bala-shaǵasyn bosatyp alýǵa, qam jasap júrgendikterinen seskengendikten bolsa kerek.
Orys áskeri Aqmeshitke 4-5 shildede kelip jetedi. 15 shildede áskerı shtab is qaǵazdarynda: «Baıuly alasha rýynan Sasyqbalyq Janataev, qasyna birneshe jigit pen Ermuhammed Qasymov sultandy ertip Perovskıı atyna aryz aıtýǵa keldi», delingen. Ol: maı aıynyń sońynda, ishterinde Qańlybaı men Bekbaev (joǵarydaǵy derekte ol Bık-Baý dep atalǵan) bar, Lepes bastaǵan 300 qoqandyqtar Keńtúbekte bizge tap berdi. Áıel-balalarymyzdy tutqyndap, múlkimizdi tárkiledi. Biz 18 jigit zorǵa qashyp shyǵyp, Shyńǵys Shyntaev sultanǵa qosyldyq. Endi Aqmeshit alynǵan kúnde bizdiń bala-shaǵamyz ben mal-múlkimizdi qaıtyp alýǵa kómektesseńizder eken, dep Sasyqbalyq ótinish etedi. Sol aryzdaǵy ýaqıǵany ras dep, sol ótinishtiń sońyna I. Qasymov sultan óz mórin basqan.
2850 adamnan (onyń ishinde Ilekeı sultan basqarǵan 500 qazaqtan) turatyn ásker 28 shilde kúni Aqmeshittiń qabyrǵasynyń astynan indete qazyp kelip, 40 put kúkirtti mına etip jaryp, sol jerden lap qoıyp ishke kiredi. Sóıtip, jarty saǵattyq shabýyldan keıin qoqandyqtardyń Syr boıyndaǵy basty tiregin ózderine qaratady. Perovskııdiń Reseı ımperııasy soǵys mınıstrine 31 shildede jazǵan raportynda: Aqmeshitti alǵanymyzda ishinen 80 áıel, 25 ul men qyz balalar shyqty. Jergilikti qazaqtar bular bizdiń týystarymyz dep kelgesin biz olardy solarǵa tabys ettik dep kórsetilgen. Olardyń kópshiligi Sasyqbalyqtyń aryzynda kórsetilgen alasha altybas-dáýqaralardyń analary, áıelderi men balalary eken. Sol qamaldan balasy Báımendi kótergen Túlkibaıdyń áıeli de shyǵady. Keıinnen Túlkibaıdyń balasy shańyraǵyna ıe bolyp qalǵan sol Báımennen Qydyr, Omar, Ospan, Dúısen degen tórt ul dúnıege keldi. Qazirgi kezde olardyń Syr boıynda júzge tarta urpaǵy turyp jatyr.
Qoqandyqtar sol 1853 jyldyń jeltoqsanynda 12 000 qol jınap, qaıtyp tartyp almaq bolyp Aqmeshitke jetti. Ondaǵy orys áskerine kómektesý úshin jáne qoqandyqtarǵa degen yza men kek qysqan 1000 qazaq jigiti atqa qondy. Olar 18 jeltoqsanda Aqmeshittiń shyǵys jaǵynda bolǵan shaıqasta orys áskerimen tize qosa soǵysyp, úlken erlik kórsetti. Sóıtip olar ózderiniń birikken kúshterinen tórt ese kóp qoqandyqtardy qashýǵa májbúr etti. Sol úshin soǵys kezindegi yntasy, erligi, batyrlyǵy úshin patsha aǵzamnyń atynan marapattalǵan 32 qazaq jigitteriniń ishinde alasha altybastardyń ózinen ǵana Sasyqbalyqpen birge Jantóre men Sıkenbaı degen úsh jigitke jibek shapan jabylady.
Túlkibaıdyń úlgisi sol kezdiń ózinde Kúmisqorǵan mańyndaǵy qazaqtarǵa da qýat bergen edi. Ony mynadan kórýge bolady. Joǵaryda biz orys áskeri Aqmeshitke qaraı kósh-kósh bolyp bara jatqan kezde, Kúmisqorǵanda qalǵan 19 qoqandyqtyń ishindegi alty qazaqtyń Ilekeıge qosylamyz dep barǵanda orystardyń qamaýyna túskenin aıtqanbyz. Al qalǵan 13-niń jaǵdaıy qıyndaı bastaıdy. Maly bar eldi Lepes áskeri ol mańnan qýyp, Túlkibaıdyń aýylyn qamaýǵa alǵasyn, jaqyn mańda maly bar ózge aýyl qalmaıdy. О́zgeleri qyrǵa kóship ketedi. Onyń ústine qamaldy tastap, qashyqqa baryp mal jıyp kelýge batyldary barmaıdy. Sondyqtan, olar jaqyn jerdegi jataq aýyldaryna bir jylqy, bes qoıdan beresińder dep talap etedi. Olar bizde mal atymen joq, qolymyzda bardyń bárin alyńdar deıdi. Biraq qoqandyqtar qoqańdaýyn qoımaıdy. Sonan amaly taýsylǵan sharýalar Túlkibaı erligin esterine alyp, amalyn taýyp qoqandyqtardy baılap tastaıdy. Mine, sol jataq-sharýalardyń atynan (joǵaryda aıtylǵandaı), 5 shilde kúni, jaqyn mańdaǵy jappas jáne qypshaq rýlarynyń bıleri Syrdyń oń jaǵymen Aqmeshitke qaraı ótip jatqan orys áskerleriniń lagerine kelip, bolǵan jáıt týraly habar beredi. Biraq óz isterimen basy qatyp jatqan orys áskerleri olarǵa jaýap bermeıdi. Olar qaıtyp ketedi. Bes kún ótkesin olar qaıta kelip Kúmisqorǵandaǵy baılaýly qoqandyqtardy bosatyp jibersek, ózimizge qaıta bas salar dep qorqyp, 13-niń ishindegi 7 qoqandyqty óltirip, qalǵan bir qaraqalpaq pen bes qazaqty bosatyp jiberdik dep habarlaıdy.
V.A.Perovskıı Aqmeshitti alǵannan keıin, 2 tamyzda Kúmisqorǵanǵa kelgeninde ózine jergilikti qazaqtardyń qorǵandaǵy qoqandyqtardy jazaladyq degenin, olardan qalǵan bir falkonet [kalıbri 45-100 mm bolatyn zeńbirek] pen birneshe qorǵan myltyqtaryn ózine tabys etkendigin jazǵan. Osy ýaqıǵadaǵy jataq qazaqtardyń orys áskerine baryp shaǵym jasamas buryn, ózderi qoqandyqtardy qolǵa túsirýine, bizdińshe, Túlkibaıdyń erligi úlken rýh bergen. Sol iske barǵan jigitter múlt ketse, ózderiniń sózsiz óletindikterin bildi. Biraq alǵan betterinen qaıtpady. Túlkibaıdyń erligi sóıtip, Syr óńirindegi kedeılerge de qýat pen senim berdi.
Qoryta aıtsaq, qazaq eliniń ońtústik aımaǵyn Qoqan handyǵynyń basyp alýy sol kezdegi qazaqtardyń bytyrańqylyǵyn, tipti ózara alaýyzdy bolǵanyn kórsetedi. «Birligi joq jerde baqyt pen bereket turaqtamaıdy», tozǵan eldi uıymshyldyǵy bar el bıleıdi. Sosyn ol eldiń malyn ǵana almaıdy, ar-namysyn da taptaıdy.
Túlkibaıdyń anasynyń erligi óz aldyna sóz etýdi qajet etedi. Onyń túıinin joǵaryda aıtylǵandaı, «Tulpar men batyr anadan» degen halyqtyń danalyq sózinen kóremiz. Eger Túlkibaıdyń anasy oǵan jas kúninen qandaı jaǵdaıda da janyńdy baq dep tárbıelegen bolsa, onda Túlkibaı da bektiń jarlyǵyna qarsy turyp óletin jáıim joq dep jerge qarap otyra bergen bolar edi. Biraq Túlkibaıdyń anasy ony maldan jandy, jannan ardy artyq sanaýǵa tárbıelegen.
Jalpy, qazaq halqy balalaryn qashanda namysty bolýǵa baýlyǵan. Qanda bar qasıetti molynan boıǵa sińirýdiń búginde mańyzy zor desek, Túlkibaı batyr men onyń anasy sııaqty tarıhı tulǵalardy Otan tarıhyndaǵy ornyna qondyrý, olardy jas urpaqty tárbıeleý júıesine engizý – «Mádenı muranyń» asa qundy bir maqsaty dep bilemiz. Osy oraıda Túlkibaı batyr dúnıege kelgen Kúmisqorǵannan eki shaqyrym jerde ornalasqan «Aqjarma» aýylyn «Túlkibaı batyr aýyly» dep ataý jáne Qyzylorda qalasynyń bir kóshesine batyrdyń atyn berý óte oryndy bolmaq.
Sapar OSPANOV, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent.
Sýretti salǵan Nıkolaı AShTEMA.
