Eýropadaǵy madııar týystar

Uly Dala ulandarynyń kári qurlyq – Eýropada salǵan izderiniń silemderin kózi qaraqty jan qazirgi ýaqytta da jer ataýlarynan, keı­bir tarıhı eskertkishterden, ózge de de­rekkózderden taýyp jatady. Eýropa tó­sinde ózderin madjarlyqtar-madııarlarmyz deıtin vengrlerdiń qazaqtarmen týys­ty­ǵyn dá­lel­degen Ishtvan Końyr syndy ǵa­lymdar sa­lyp ketken kópir oqyrmanda­ry­myz­ǵa aıan. Biz­diń tilshimiz Internet kómegine súıene oty­ryp, elimizdiń Vengrııadaǵy Tó­ten­she jáne ókilet­ti elshisi Rashıd Ybyraevpen áńgimelesý ar­qyly, ara­daǵy jalǵastyq pen yntymaq­tas­tyq jaı­yn bilgen bolatyn. – Bıyl Qazaqstan – Vengrııa dıp­lo­matııalyq qatynastaryna 19 jyl bol­dy. Elimizdiń syrtqy saıasatyn­da­ǵy Ven­­grııa­nyń róli týraly aıtyp ótseńiz? – Syrtqy saıasatymyzdyń kóp vektor­ly­ǵy bárimizge belgili. Ol eli­miz­diń Batys jáne Shyǵys elderimen, alys-jaqyn kór­shi­lerimen terezesi teń ynty­maq­tastyq or­natýyn qamtamasyz etip keledi. Osyndaı saıasat arqasynda ynty­maq­tastyq deńge­ıiniń óristeýin bizdi tarıhı ortaqtyq pen týysqandyq qatynastar baılanystyratyn Vengrııa Respýblı­ka­sy­nan kóremiz. Qazirgi tańda Vengrııa bas­shylyǵy Eýrazııadaǵy damý men turaqty­lyqtyń mańyzdy fak­tory sanalatyn Qa­zaqstandy Ortalyq Azııadaǵy strategııa­lyq áriptesi retinde baǵalaıdy. Bul rette sońǵy jyldardaǵy Qazaqstannyń ha­lyq­aralyq arenadaǵy ró­lin baǵalaǵan resmı Býdapesht­tiń nyq us­tanymyn da atap ótken jón. So­nymen birge, Vengrııa óz kezeginde Eýropa Odaǵynyń tolyqqandy múshesi sana­latyn, ótpeli ke­zeńnen oıdaǵydaı ótken Ortalyq jáne Shy­ǵys Eýropadaǵy jetekshi memleket. Bú­gingi kúni Eýroodaqtaǵy onyń tór­aǵalyǵy el jetistikteriniń aıǵa­ǵy sana­la­dy. Biz Ven­grııany Qazaqstan­nyń mańyzdy saıası jáne saýda áriptesi retinde tanımyz. Eki jaqty baılanystardy nyǵaıtýda Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi Qazaqstan – Vengrııa úkimetaralyq komıs­sııa­sy­nyń jumysy aıtýly ról atqarady. Osy eki tarapty qurylym ekonomıkalyq ózara árekettesýdiń ózekti máselelerin tı­imdi sheshýge óz septigin tıgizedi. Komıs­sııanyń úshinshi otyrysy Vengrııa Premer-mınıstri V.Orbannyń Astanaǵa jos­­parlanǵan sapary sheńberinde ótki­zile­di dep kútilýde. О́z tarapymyzdan Komıs­sııa­nyń teń tóraǵasy Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Q.Kelimbetov bolsa, Vengrııa tarapyn osy eldiń Premer-mınıstri Ákimshiliginiń basshysy – Memlekettik hatshy M.Varga basqarady. Eki halyqtyń ortaq tarıhı jáne má­de­nı muralary men basshylarymyzdyń syn­­darly saıası únqatysýynyń arqa­syn­da eki jaqty yntymaqtastyq joǵary deń­geıge kóterildi. Vengrııanyń bizdiń táýel­sizdi­gimizdi alǵashqylar qatarynda tanýy men Qazaqstannyń OShE aımaǵynda birinshi bolyp Býdapesht qalasynda dıploma­tı­ıa­lyq ókildik ashqanyn da aıtyp ótken jón. Búgingi tańda saıası baılanystar eń jo­ǵary deńgeıde, eki el syndarly túrde óz­ara yqpaldasýǵa árqashan da daıyn­dyǵyn bildirip keledi. – Prezıdent N.Nazarbaevtyń Býdapeshtke saparynan keıin eki jaqty baı­lanystardyń jandanǵandyǵy aıqyn kóringen shyǵar? – Elbasymyzdyń Býdapeshtke jasaǵan alǵashqy memlekettik sapary eki jaqty qarym-qatynastar tarıhyndaǵy eleýli oqı­ǵa retinde baǵalandy. Sapar halyq­ara­lyq saıasattyń ózekti máselelerindegi ta­rap­tar­dyń ustanymdaryn aıqyndap, eko­nomı­ka­lyq yntymaqtastyqtyń jańa ba­ǵyt­taryn belgiledi. Memlekettik sapar qo­rytynd­y­sy Vengrııa basshylyǵynyń Astanamen kóp josparly únqatysýdy úde­tý­ge baǵyt­tal­ǵan eleýli qyzyǵýshylyǵyn kórsetti. Sapar barysynda zamanaýı da sapaly oryndaýdy qajet etetin saıası jáne eko­no­mıkalyq sıpattaǵy birqatar kelisimderge qol jetkizildi. Qazirgi tańda sapar qory­tyndysy boıynsha tapsyrylǵan mindet­ter­diń kópshiligi júzege asyryldy. Osy­laı­sha, 2008 jylǵy qarashada jáne 2010 jylǵy naýryzda joǵaryda keltirilgen úki­metaralyq komıssııanyń eki otyrysy ót­kizildi. Bızneske Qazaqstan – Vengrııa iskerlik keńesi eleýli kómegin kórsetýde, eki eldiń saýda-ónerkásip palatalary arasyn­da baılanys ornatylǵan. О́tken kezeńde Vengrııaǵa Qazaqstannyń Kólik jáne kommýnıkasııa, Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý, Bilim jáne ǵylym mınıstrleri, sondaı-aq birneshe márte memlekettik organdar basshylarynyń saparlary boldy. Eki el arasynda tyǵyz parlament­ara­lyq baılanystar da ornatylǵan. Memleket basshysy saparynyń aldynda VR Memlekettik jınalysynyń (Parlament) tór­aıy­my Katalın Sılıdiń Qazaqstanǵa resmı sapary boldy. 2008 jyldyń jel­toq­sanynda QR Parlamenti Májilisiniń Tór­aǵasy Oral Muhamedjanovtyń Vengrııaǵa jaýap sapary boldy. Eki el zań shyǵarýshy oryndarynda parlamentaralyq yntymaq­tas­tyq jónindegi depýtattyq top quryl­ǵan. VR Memlekettik jınalysynda Premer-mınıstr Ákimshiliginiń basshysy – Memlekettik hatshy M.Varganyń basshy­ly­ǵyndaǵy Vengrııa – Qazaqstan yntymaq­tas­tyq toby jumys isteıdi. – Eki jaqty yntymaqtastyqtyń ba­sym baǵyttaryna jáne eki el arasyn­daǵy saýda aınalymyna toqtalsańyz? – Eki jaqty yntymaqtastyqtyń basym baǵyttary jeterlik. Qazaqstan úshin eldegi joǵary tehnologııalyq jáne ınnova­sııa­lyq óndirister qurýda halyqaralyq kom­pa­nııalardyń qatysýy qatty qyzyǵýshylyq týdyrady. «2014 jylǵa deıin eldiń úde­meli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń aıasynda perspektıvaly jobalar, nano jáne bıotehnologııa óndi­ri­sin tıimdi damytý, aqparattyq tehnologııa­ny tartý, taýar óndirý men qyzmet kórsetý salalaryna vengr kásiporyndaryn tartýǵa jiti kóńil bólinedi. Eki eldiń geografııalyq utymdy orna­la­sýyna oraı, tranzıttik-kóliktik áleýetti qoldanýdyń bolashaǵy zerttelý ústinde. Eýropa men Azııa arasyndaǵy kóliktik torap retinde qarastyrylatyn Zahon qala­syndaǵy vengr temir jol termınalyna negizdelgen iri bir halyqaralyq logıstı­ka­lyq ortalyqtyń damý jobasyna qatysý múmkinshilikterine qazaqstandyq tarap qyzyǵýshylyq bildirýde. Mysaly, Vengrııa «Eýropanyń qaqpasy» dep atalsa, Qazaqstan «Azııa qaqpasy» dep atalady. Bizdiń yntymaqtastyqty nege eki jaqtan da kúsheıtpeske? Vengrııa iskerleriniń «Ba­tys Eýropa – Batys Qytaı» avtomagıstralin salý jobasyna tanytqan qyzyǵý­shy­lyǵy kezdeısoq jaǵdaı emes. Ǵalamdyq energetıkalyq qaýipsizdik qazirgi zaman­nyń qoıyp jatqan ózekti talaptarynyń biri. Osyǵan oraı biz «Ońtústik aǵym» jáne «Nabýkko» gaz qubyrlarynyń qury­ly­syna kóńil bólýdemiz. Vengrııa – tabıǵı gaz ben munaıdyń iri tutynýshysy bolyp tabylady. Al Qazaq­stan bolsa, óz kezeginde energııa tasy­mal­daý eksportty ártaraptandyrýǵa bet bu­ryp, óziniń kómirsýtekterin osy memleketke jetkizýdiń yqtımal baǵyttaryn tabýǵa jáne de VR aýmaǵynda munaı-gaz ınf­ra­qu­ry­lymynyń nysandaryn qurýǵa qyzyǵý­shylyq bildiredi. Aýyl sharýashylyǵy sa­la­­syndaǵy yntymaqtastyqtyń da bola­sha­ǵy keń. Bizdiń jınaqtalǵan áleýetimiz ben ma­dııarlardyń turaqty dástúrlerin na­za­r­ǵa alǵanda, seleksııa, tuqym sharýa­shy­ly­ǵy, aýylsharýashylyq ónimderi sorttaryn baı­qaý tárizdi salalarda qatynastar orna­týǵa qyzyǵýshylyq bildirip otyrmyz. Taraptardyń qaı-qaısyna da ózara tıimdi sektor retinde densaýlyq saqtaý sala­syn­daǵy seriktestikti aıtýǵa bolady. Onyń biri – damyǵan vengr dári-dármekterdiń eks­porty jáne oǵan qosymsha daıyn ónimdi jasaý isi. Ekinshi baǵyt – vengr medı­sı­nalyq qural-jabdyqtarynyń eksporty. Eki jaqty qarym-qatynastardyń ma­ńyz­dy salasy – mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar. Búgingi kúni eki eldiń máde­nıet qaıratkerleri, ǵalymdary men sport­shylary Qazaqstan men Vengrııada ótkizi­letin mádenı jáne sport sharalaryna qaty­sýda. Sharalardyń ishine konferensııalar, semınarlar, sımpozıýmdar, konsertter men kınofestıvaldar, klassıkalyq kúres, boks, júzý men fýtbol boıynsha jarystar kiredi. Qazaqstandyq jáne vengr ǵalym­da­ry ortaq tarıhı tamyrlaryn zert­teýge ózara qyzyǵýshylyq bildirip, qyp­shaqtar­dyń Vengrııada jáne madııarlardyń Qazaq­standy mekendeý tarıhy salasynda birlesken zertteýler ótkizýde. Qazaqstan­dyq shyǵarmashylyq ujymdary «Radýga» jáne «Sozvezdıe Býdapeshta» atty jyl saıynǵy halyqaralyq jarystarǵa, son­daı-aq «Vesprem» balalar óneri festıvaline qatysa­ty­ny jergilikti halyqqa unaı­tyny anyq. Bıyl Býdapeshtte Qazaq ult­tyq mýzyka akademııasynyń rektory Aıman Musa­qo­jae­­va bastaǵan jastar sım­fo­nııalyq or­kestriniń gastrolderi ótken bolatyn. Bilim salasynda da yntymaqtastyqtyń jańa kókjıekteri ashylýda. Mysaly, 2009 jylǵy naýryz aıynda Býdapeshtte ótken mınıstrler konferensııasynyń sheńberin­de resmı túrde Qazaqstan Bolon úrdisine qosyldy. Bizdiń stýdentter pen aspıranttar Vengrııanyń akkredıtasııalanǵan ozyq ǵylym men bilim mekemelerinde biliktilikterin arttyrýda. Jalpy alǵanda, eki jaq­ty qarym-qatynastardy damytý keleshegi kún­nen-kúnge keńeıip keledi. Búl úderiske eki halyqtyń tarıhı jaqyndyǵy men ul­t­tyq mádenıet pen dástúrlerdi órkendetýge tal­py­nystary zor sebepshi bolýda. Bul fak­torlar týrızm syndy mańyzdy sala­daǵy qol­da bar áleýetti iske asyrýǵa eki ta­rap­tyń da qyzyǵýshylyǵyn týdyrýy zań­dy. Oǵan qosa bıznes qaýymdastyǵyna telekommýnıkasııa, jeńil jáne azyq-túlik óner­ká­sibi, energetıka men ınfraqurylym sııaqty sektorlar da qyzyqty bolyp tabylady. Saýda-ekonomıkalyq taqyrypty qozǵa­saq, sońǵy ýaqytta turaqty ósý úrdisi bar ekendigin baıqaýǵa bolady. Geografııalyq alshaqtyqty nazarǵa alǵannyń ózinde de biz­diń el taýar aınalymy boıynsha TMD elderi arasynda (Reseı men Ýkraınadan keıin) Vengrııanyń úshinshi seriktesi bolyp sanalady. Eki jaqty taýar aınalym qury­lymynyń qomaqty bóligin qýat kózderi, máshıneler men kólik quraldary, azyq-tú­lik pen shıkizat ónimderi alady. Vengrııadan Qazaqstanǵa et jáne et ónimderi, kó­k­ónis jáne jemis-jıdek, azyq-túlik, sýsyn­dar, organıkalyq tyńaıtqyshtar, janýar jáne ósimdik maılary, astyq pen dándi daqyldar, hımııa óndirisiniń ónimderi, emdik dári-dármekter, medısınalyq qural­dar, kıim-keshek, kólik quraldary, óndiris pen elektr jabdyqtary, t.b. zattar ımport­talady. Al Qazaqstannan kóbinese JJM, kómir, koks, tabıǵı gaz eksporttalady. – Oıdaǵydaı jumys istep kele jat­qan birlesken kásiporyndar negizinen qandaı salalarda shoǵyrlanǵan? – Qazirgi tańda Qazaqstanda ónerkásip, qurylys, kópshilik tutynatyn taýarlar óndirýge, aýylsharýashylyq ónimderin ón­di­rý men óńdeý, sondaı-aq deldaldyq jáne marketıngtik qyzmetterdi kórsetýge ba­ǵyt­talǵan 60 vengrlik-qazaqstandyq kásip­or­yndar jumys isteıdi. Onyń eń tany­mal­dary «Hemımontaj», «MMG AM NOVA», «ATKS», «Harkon», «Globýs», «Gedeon Rıhter», «Egıs», «Venprod», t.b. kompanııalar. Qazaqstanda vengr syra zaýyttary, naý­baıhanalar, dári-dármek qoımalary sa­lyn­ǵan. Kardıohırýrgııa salasynda Aqtó­be qalasyndaǵy «Avıajóndeý zaýyty» AQ pen «Forgosarn» JShS qatysýymen avıa­­tehnıkany jóndeý salalarynda birlesken jobalar iske asyrylýda. «QazAgro­Fınans» AQ baǵyty boıynsha Qazaq­stan­da ósirý úshin Vengrııadan «golshtıno-frız» atalatyn 300 bas asyl tuqymdy iri qara jetkizildi. Qazaqstannyń shıkizat na­ryǵynda Fedorov blogyn (Batys Qazaq­stan oblysy) ıgerý jónindegi jobaǵa qaty­satyn «MOL» VR munaı-gaz ulttyq kompanııasy jemisti jumys isteýde. – Tarıhı baılanystar tamyry te­reńde jatyr. Vengrııada qypshaqt­ar­dyń, al Qazaqstanda madııarlardyń ur­paq­tary turady. Qalaı oılaısyz, qa­zir­gi vengr jastary osy tarıhı tamyr­lastyq jaıynan qanshalyqty habardar? Osy tamyrlastyq ýaqyt kóshinde úzilip qalmaı ma? – Meni tańdandyratyn bir jaıt, elimizden myńdaǵan shaqyrymdaǵy Eýro­pa­nyń qaq ortasynda bizdi ózderiniń ja­qyn týystary retinde kóretin adamdar mekendeıdi. Olar vengr kýndary (kýmandar) – qypshaqtardyń urpaqtary. HIII ǵasyrda Qotan hannyń basqarýymen qyp­shaq taı­palarynyń bir bóligi Qazaq­stan­nan Ven­grııaǵa kelip, Eýropanyń ortasyn­da meken qurady. Olar aımaqtyń damýyna jáne syrtqy jaýlarmen kúresýine aıtar­lyqtaı óz úlesin qosty. Vengrııanyń Karsag qa­lasynda qazaqsha Qarsaq (aýdarmany talap etpeıdi jáne bizdegideı maǵynasy bir «dala túlkisi» delinedi) – qazaqtyń ejelgi rýlarynyń biriniń atyna arnaıy Eýropada tek bir ǵana, qypshaq hany Qo­tanǵa eskertkish ornatylǵany beker emes. Bul qala Úlken Qypshaqııanyń astanasy bolyp esep­teledi, osy jerde kýn-qypshaq­tar tu­ra­dy. О́z dástúrlerin mápelep saq­taı oty­ryp, qurylǵan «Vengrııanyń qyp­shaq­tar odaǵynda» bastaryn qosty, ol óz kezeginde 2007 jyly Qazaqtardyń dúnıe­jú­zilik qaýymdastyǵynyń quramyna kirdi. Halyqtarymyz arasyndaǵy rýhanı baı­­lanystardyń taǵy bir aıǵaǵy retinde ózderin madııar sanaıtyn vengrler, Torǵaı dalasynda turatyn madııar atty qazaq rýynyń ókilderin tikeleı týysqandary sa­naıtynyn aıtyp ótken jón. Vengr ǵalym­darynyń pikirinshe, birtutas madııar halqy IX ǵasyrda eki topqa bólinipti. Onyń bir bóligi qazirgi Vengrııa aýmaǵyna kóshse, ekin­­shi bóligi Oral taýynyń etekterindegi tarıhı otandarynda qalypty. Madııar (vengr) jáne bizdiń torǵaılyq madııarlar arasyn­daǵy týysqandyqty antropologııa­lyq jáne genetıkalyq zertteý jolymen dáleldeýdi vengr ǵalymy Andrash Bıro qolǵa aldy. Jumysynyń qorytyndysy boı­ynsha, gendik deńgeıde vengrler men madııar-qazaqtar bir týǵan baýyrlar bolyp shyqty. Qazirgi kezde Vengrııada 100 myńǵa jýyq qypshaqtardyń urpaǵy turady. Ana tilderiniń joǵalýy men qazirgi vengr ul­ty­nyń quramyna kirýlerine qaramastan, olar­dyń kópshiligi ejelgi qazaq rýy qyp­shaq­tarmen mádenı jáne etnostyq turǵy­dan jaqyndyǵyn sezinedi. Osy rette «Vengr qypshaqtary odaǵy» tarıhı ta­myr­lardy saqtap qalý jáne Qazaqstanmen rýhanı, dostyq qatynastardy damytýdy óziniń basty mindeti sanaıdy. Býdapeshtke jasaǵan sapary barysynda Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Vengr qyp­shaq­tary odaǵy» ókilderimen kezdesýi qa­ty­nas­tarymyzǵa jańa serpin berdi. Kezdesý kezinde Memleket basshysy vengr qyp­shaq­ta­ry­nyń Qurmetti kóshbasshysy retinde ta­nyl­dy. Sizdiń osy aradaǵy baılanys ýaqyt óte kele, úzilip qalmaı ma, degen suraǵy­ńyzǵa jaýap bere otyryp, tarıhı jáne rýhanı baılanystardy damytý sheteldegi ókil­dik­tiń eń basym mindeti ekenin aıtqym keledi. Elshilik vengr qypshaqtarymen árdaı­ym tyǵyz baılanysta. Jalpy, osy baıla­nys ártúrli deńgeıler men sharalar bary­synda nasıhattalyp, oǵan qoldaý kórse­tilip keledi. Mysaly, ótken jyly Dúnıe­júzi vengrleri federasııasynyń shaqyrýy­men Qazaqstannan 60 adam Turan urpaqta­rynyń halyqaralyq quryltaıyna qatys­ty. Osy jyly vengr delegasııasy Astanada ótken Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdas­tyǵynyń otyrysynda boldy. Jyl saıyn elshilik ártúrli qypshaq quryltaılary men «pórkólt» (qýyrdaqqa uqsas as) atty ulttyq taǵam daıyndaý baıqaýyna qaty­syp keledi. Osylaısha, tarıhı baılanys­tar eki eldiń týysqan halyqtary arasynda ózara túsinistik pen dostyqty nyǵaıtýǵa jaqsy múmkindik beredi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY.