Eldiktiń quqyqtyq qýaty

Bizdiń elimiz táýelsizdik jyl­da­ryn­­­da ósip-ónip, kórkeıdi. О́tken jıyr­ma jyl ishinde memleketimiz irgesin myqtap qymtap, bolashaǵyna jol ashty. Osy kezeń aralyǵyndaǵy atqa­ryl­ǵan jumys­tar­dy taldaý, óz­ge­rister ólshemin dáıek­teý, alda tur­ǵan mindetterdi saralaý Táýelsizdik týyn tikteı túsý bolmaq. Bul oraıda elimizdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq jáne saıası re­for­malarynyń tabys­ty bolýy kó­bi­ne memlekettiń quqyq­tyq jaǵ­daıy­na tikeleı baılanysty deımiz. Al sottar mem­lekettiń negizgi quqyqtyq ıns­tıtýty bolyp taby­latyndyǵyn Elba­sy Sýdıalar oda­ǵy­nyń V sezinde atap ótti. Endeshe azamattar úmitiniń aq­talýy, olar­dyń ádilettilikke degen senimi sýdıalar qyzmetterimen tyǵyz. Son­dyq­tan sot júıesinde týyndaǵan ózekti máse­leler ár­qashan memlekettiń jáne búkil qoǵam­nyń nazarynda bolý­ǵa tıis, dedi Prezıdent. Mine, bul qa­ǵı­dany basshylyqqa alǵan Joǵarǵy Sot Tór­aǵa­sy Bektas Beknazarov atal­ǵan qyz­met­ke saılanýyna júz kún tolýyna oraılastyrylyp jaqynda ót­kizgen bu­qaralyq aqparat qural­dary­nyń ókil­derine arnalǵan baspasóz más­lı­hatynda atqarylǵan jumystar­dy, ózekti máse­le­l­erdi, ózgeristerdi, al­da tur­ǵan mindetterdi qoǵamnyń nazaryna saldy. Joǵarǵy sot organy basshy­sy ótkiz­gen alǵashqy baspasóz más­lı­ha­ty­nyń erek­sheligi, munda oblystyq jáne oǵan teńes­tirilgen sottarǵa sha­qy­ryl­ǵan aı­maq­tyq tilshiler qaýy­my onlaın rejimde beıne-­kon­­fe­ren­s ­baılanys jú­ıe­sin paıda­lanyp, su­raq­taryn tikeleı qoıa aldy. Ob­lys­­ta­r­dyń, Astana men Almaty qala­lyq, jalpy alǵanda res­pýblıkanyń 18 sotyna jınal­ǵan jýrnalısterden kelip túsken suraq­tar sany 100-ge jýyqtady. Qazaq­stan­dyq sot júıe­si­niń aldyna qoıyp otyr­ǵan maqsat­tary, júzege asyrylyp jatqan reformalar, kadr, halyqtyń sotqa degen senimin arttyrý sııaqty másele­ler­ge qatys­ty elimizdiń bas sýdıasy bir jarym saǵat­tan artyq ýaqyt boıy jaýap qaıtardy. Joǵarǵy Sot Tóraǵasyna arnal­ǵan suraqtardyń mazmuny da túrli boldy. Sonyń alǵashqysy qoldanys­taǵy úsh býyndy sot júıesin reformalaý máse­lesi kópshiliktiń kóke­ıin­de júrgen suraq retinde qoıyldy. Bu­ǵan elimizdiń bas sýdıasy tııa­naq­ty jaýap berdi. Qazaq­stan­nyń sot júıesin odan ári jetildirý máselesin Elbasy Sýdıalar odaǵynyń V sezin­de qoıǵan bolatyn, dedi Tóraǵa. Bul ju­mys kezeń-kezeńimen júzege asy­ry­lyp keledi. Elimiz 2010 jyldan bastap úsh býyndy sot júıesine ótti. Is al­ǵashynda aýdandyq sotta qara­la­dy, zań­dy kúshine enbegen sot aktileri oblys­tyq sottardaǵy eki alqada qaralyp, al zańdy kúshine engen sot aktileri Joǵar­ǵy Sotta tekseriledi. Bul negizinen sot júıesin jetildirýdegi durys qadam boldy. Osy júıede bir jarym jyl boıy jumys jasaı kele, bir orynda toqtap qalmaı, ony odan ári damytý qajettigi aıqyn­dal­dy. Birinshi satyly sotta jol berilgen kemshilikter tez arada ári sapaly túrde joıylyp, sot aktisi zańdy kú­shi­ne enýi tıis. Qazirgi kúni zań­dy kú­shi­ne engen sot aktilerin Joǵarǵy Sot qaraıtyn bolǵandyqtan, halyq tikeleı oǵan ádildik izdep keletin bol­dy. Byltyrǵy jyly oblystyq sotta qa­ral­maǵan 10 000 myńǵa jýyq is bo­ıyn­­sha sot aktileriniń zańdy­ly­ǵyn tekserý jónindegi ótinishter tikeleı Joǵarǵy Sotqa kelip túsken. Bul ister boıynsha sot aktileriniń zań­dylyǵy alǵashynda oblystyq sot­tyń apellıa­sııalyq jáne kassa­sııa­lyq alqala­ryn­da tekserilýi tıis edi. Búginde Joǵar­ǵy Sot tómengi satylarda sheshilýi tıis má­selelerdi qarap, sýdıalar men sot qyz­metkerleriniń júktemesi óte aýyr bolyp otyrǵanyn baıqady. Joǵarǵy Sottyń árbir sýdıasy qazirgi kúni 70-80 isti qarap, zerttep jatsa, oblystyq sottyń áleýeti tolyqqandy iske asyp jatqan joq. Sonymen qatar, oblystyq sot­tar­dyń tóraǵalary sot ákimshilerine aı­na­lyp otyrǵan jaıy bar. Olar al­qany basqar­maıdy, is qaramaıdy, bul óz kezeginde keıbir sottar táji­rı­besi­niń qadaǵa­laýsyz qalýyna alyp keldi. Bizdiń pikirimizshe, ob­lys­t­yq sot tór­aǵa­lary kassasııalyq sot alqasyn bas­qaryp, jalpy oblys bo­ıynsha qa­byl­danǵan sot aktilerine naq­ty jaýap berýi tıis, dedi Bektas Beknazarov. Aryz-shaǵym taqyrybyndaǵy su­raq­tar da az bolmady. Halyq sýdıa­lar­dyń is-áreketterine qanshalyqty jıi shaǵym­danady jáne bul sha­ǵym­dar qansha­lyqty negizdi degen su­raq­qa B.Beknazarov: «Sýdıalarǵa qa­tys­ty kelip túsetin shaǵymdar máse­le­sin qarastyrǵan kezde, ol shaǵym­da­r­dyń qaısysy apellıasııalyq nemese kassasııalyq turǵyda, al qaı­sy­sy sýdıalardyń is-áreketterine qa­tysty ekendigin ajyrata bilýimiz qajet. Sha­ǵym­dardyń tekserilýi já­ne sheshilýi qazirgi kúni erekshe qadaǵalaýǵa aly­nyp otyr. Sýdıalardyń is-áre­ket­teri­ne qatysty shaǵymdar sany óte kóp dep aıta almaımyn. Sotqa qorǵaý, qol­daý izdep kelgen adamdarda keı jaǵ­daı­da isti júrgizetin sýdıa ekinshi tarap­ty qoldap, onyń múddesin qorǵap otyr degen oı qalyptasýy múmkin. So­n­y­men qatar, sot aktileri ýaqytyly be­ril­meýi, istiń apellıasııa­lyq jáne kas­sasııalyq satyda qaraýǵa ýaqytyly jiberilmeýi sekildi jaıttar da kezdesedi. Halyq óz shaǵymyn alǵashynda oblystyq sotqa joldap, jaýabyn ala­dy. Mysalǵa, qa­zir­gi kúni jalpy sha­ǵym­dardyń 90 pa­ıyzy oblystyq deń­geı­de óz sheshimin taýyp otyr. Obl­ys­tyq sot tarapynan berilgen jaýapqa kó­ńili tolmaǵan jandar Joǵarǵy Sot­qa júginedi. Biz óz kezegimizde árbir sha­ǵym boıynsha naqty tekserýdi júr­gizip, jaýabyn berip, shaǵymdanýǵa negiz bolǵan jaıttardy retke keltiremiz», – dedi . Sonaý 2007 jyldan bastap qol­da­nys­qa engizilgen alqabıler sotyna qa­tysty beriletin baǵa, olardyń qaty­sýy­men qaralǵan ister boıynsha shy­ǵa­rylǵan sot aktileriniń sapasy qazir kimdi bolsa da qyzyqtyratyny anyq. Osyǵan baılanysty suraqqa Joǵarǵy Sot Tóraǵasy: «Qylmystyq ister bo­ıyn­sha mamandandyrylǵan sottar ob­lys ortaly­ǵyn­da ornalasqan. Bul sottarda kásibı sýdıalar asa aýyr isterdi qaraıdy. Alqabı­lerdiń qatysýymen qa­ralatyn ister jalpy alǵanda zań ta­la­bymen sheshilýde. Aǵym­daǵy jyl­dyń alty aıynda 183 qylmystyq is al­qabılerdiń qatysýymen qaralyp, olar boıynsha 248 adam sottalsa, 39 adam qylmys quramynyń bolmaýyna baılanys­ty aqtaldy. Jalpy alǵanda byl­tyrǵy jyl­dyń osy kezeńimen sa­lystyrǵanda alqabılerdiń qatysýy­men qaralatyn ister sany kúrt ósken. Qazirgi kúni alqabılerdiń qaraýyna aýyr qylmystar boıynsha isterdi berý máselesi talqylanýda. Alqabıler tý­ra­ly zańǵa saı, olardyń tizimin jasaý kezinde 25 jasqa tolmaǵan, ótelmegen nemese alynbaǵan sottalǵandyǵy bar, sot áreketke qabiletsiz nemese áreket qabileti shekteýli dep tanylǵan adamdar, sýdıalar, prokýrorlar, tergeýshiler, advokattar, memlekettik qyzmet­shi­ler men áskerı qyzmetshiler, son­daı-aq quqyq qorǵaý organdarynyń qyz­met­ker­leri, narkologııalyq nemese psıho­nevrologııalyq dıspanserde esep­te tur­ǵan adamdar engizilmeıdi. Zań bo­ıyn­sha qor­ǵaýshy men prokýror alqa­bı­lerge úmit­ker­lerge negizdi jáne negizsiz narazylyq qór­setý quqyǵyn paı­dalanyp, aqyr aıaǵynda proseske qa­ty­sýshylardyń barlyǵy senetin al­qabıler ǵana qalady», dedi. Elimizdiń sot qaýymdastyǵynyń sýdıa­lardyń halyqaralyq assosıa­sııa­­sy quramy­na enýine qatysty másele sot júıesiniń jalpy ádil tórelik etýdegi áreket deńgeıin tanyta alatyn­dy­ǵy belgili. Sondyqtan bul saýal da nazardan tys qalmady. Sýdıalar­dyń ha­lyq­aralyq asso­sıasııasy 1953 jyly qurylyp, qazirgi kúni BUU men Eýropa Odaǵy janyndaǵy uıym mártebesine ıe. Atalmysh halyq­aralyq uıymnyń negizgi maqsaty – dúnıe júzindegi sot qurylym­dary­nyń táýelsiz­digin qamta­ma­syz etýge qoldaý kórsetý. Halyq­ara­lyq assosıasııa álemde barly­ǵy­nyń kóńilinen shyǵatyn sot júıesi joq ekendigin alǵa tartady, al men muny­men tolyqtaı kelisemin. Sondyqtan sot qurylymynyń ońtaıly túrin izdeý jumy­sy áli jalǵasýda. Aǵymdaǵy jyldyń mamyr aıynda osy uıym ókil­derimen kezdestik. Assosıasııa ókil­deri Qazaqstan­nyń sot qaýymdas­tyǵy týraly esep da­ıyndap, sonyń negizinde aldaǵy qyrkúıek aıynda Túrkııada ótetin 54-shi otyry­synda QR Sýdıalar odaǵynyń osy uıymǵa to­lyq­qandy múshe bolýǵa qatysty óti­nishi qaralyp, sheshiletin bolady. Sa­rap­shylar Qazaqstannyń sot júıesi kóptegen negizgi kórsetkishteri boıyn­sha halyqaralyq standarttarǵa ja­qyn jáne osynyń negizinde elimizdiń sot qaýymdastyǵy halyq­aralyq sýdıalar asso­sıa­sııasynyń qura­myna enýge to­lyq múm­kin­digi bar ekendigi týraly pikir aıtýda. Eli­miz­diń sot júıesiniń atal­ǵan uıym quramyna enýi ulttyq sot bıligin joǵary satyǵa kóter­mek. Biz qazirgi kúni osy mańyzdy qadamǵa daıyndalyp, qujattar rásimdep, ke­lis­sóz­der júrgizip jatyrmyz. Qazaq­stan­nyń sot júıesiniń bul halyq­ara­lyq uıymnyń músheligine ótý-ótpeýi 70 el qatysatyn daýys berý kezinde sheshilmek, dedi Joǵarǵy Sot basshysy. Ár sýdıaǵa qoıylatyn talap óte jo­ǵary. Al sot tóraǵasyna ári sýdıa retinde úlken jaýapkershilik júkte­le­di. Osy oraıda sot tóraǵalyǵyna úmit­ker tulǵa­larǵa qoıylatyn talaptar jónindegi suraqqa jaýap ózge­ler úlgi alatyndaı qaı­­taryldy. Uzaq jyl­dar boıy sot salasynda qyzmet etip kele jatqan B.Beknazarov sýdıa­lyq jáne sot tóraǵalyq tájirı­be­lerine súıene otyryp, sot tór­aǵa­syna qaı kezde bolmasyn qatań talaptar qoıylatynyn jetkizdi. Sot tóraǵasy sýdıa retinde birinshiden sanaly túrde is qaraý kerek, ol shyǵarǵan sheshim ár ýaqytta ádil bolyp, ol ózge sýdıalarǵa úlgi bolý qajet. Basshy retinde óziniń minez- qulqymen, tártibimen, adamgershiligimen, ómirlik baı tájirıbesimen ózgelerge úlgi bolatyn adam ǵana sot tóraǵasy bolýǵa umtylýy kerek. Jo­ǵar­ǵy Sottyń basshy­lyǵy jáne Jo­ǵarǵy Sot keńesi sot tór­aǵa­sy máse­le­sin sheshken kezde aldymen osy talap­tar­dy oryndaýǵa den qoıamyz. Kadr máselesine kelgende men Joǵarǵy Sot Tór­aǵasy retinde ashyq­tyq pen jarııa­ly­l­yqtyń bolýyn qalaı­myn. Bıylǵy jyl­dyń sáýir aıynan bastap barlyq saty­da­ǵy sot tóraǵalaryna usynyla­tyn kandı­da­týralardy, Joǵar­ǵy Sot­tyń Tór­aǵa­sy usynǵan kandıda­tý­ra­lardy buqara­lyq aq­parat qural­d­a­ry arqyly jarııalap, eń al­dymen zań­ger­lerdiń, jalpy kópshi­lik­tiń, halyq­tyń pikirin de bilýge áreket­tenemiz. Bul qadamy­myzdy durys dep esepteımin, osylaısha biz osy kandıdatýralar bo­ıynsha ártúrli pikirler de alatyn bol­dyq. Sýdıalardyń sany da, sapasy da jurtshylyqty alańdatatyn másele. Osy oraıda qoıylǵan suraqqa Tóraǵa: – Sýdıa­lardyń sanyn kóbeıtý máse­le­si qazir sheshimin taýyp jatyr dep men aıta almaı­myn. О́tken jylǵy qarasha aıyndaǵy Elbasynyń Jarlyǵy bo­ıyn­sha qysqa­r­týǵa baılanysty 71 sýdıa óz qyzmetinen ketken bolatyn. So­ny­men qatar osy Jar­lyqpen 114 sýdıa otstavkaǵa shyqty, sóıtip sýdıa­lar­dyń sany áldeqaıda qys­qardy. 400-ge jýyq adamnyń sany qys­qaryp, solardyń isteri, júktemesi ju­mys­­ta­ǵy basqa sýdıalardyń moınyna tústi. Árıne, bul másele biz úshin úlken qıyndyqtardy alyp keldi. Soǵan qa­ra­mastan jalpy respýblıka boıynsha ótken jyly da, bıylǵy birinshi jarty­jyldyq­tyń qorytyndysy boıynsha da jumys sapasy tómende­gen joq. Jýyq arada jasóspirimderdiń isteri boıynsha maman­dandyrylǵan sot máselesin sheshemiz degen oıda­myn, bul oraıda Memleket bas­shy­­sy­nyń tarapynan qoldaý taýyp oty­r­myz. Jaqynda Úkimet te osy baǵyt­ty qol­dap, bizge qosymsha 40 sýdıa men 114 sot mamany qyzmetke keletin bolady, dedi. Negizgi suraqtardyń taǵy biri zeı­netkerlik jasqa jetken sýdıa­lar­dyń odan ári qaraı jumysty jalǵas­tyrýy­na múmkindik berý jáne jańa reforma ba­ǵyt­tarynyń biri bolyp sanalatyn sýdıa­lardyń ómir boıyna memleket qamqor­ly­ǵynda qalý máse­le­lerine qatysty boldy. Bul oraıda Tóraǵa zeınetke shyǵý merzimi máse­le­si eshkimdi aınalyp ótpeıtindigin aıtty. Sýdıalyq mindet joǵary jaýapkershilikti sezine otyryp, qyrýar ju­mysty atqarýdy talap etedi. Qa­zir­gi tańda 65 jastan asyp ári qaraı jumysyn atqaryp jatqan sýdıalar joq. Elimizde zeınetkerlik jasyna jetken 39 sýdıa qyzmetin atqarýda. Áıel aza­matshalardyń zeınetke shyǵý merzimi 58 jas, al erlerdiń zeınetke shyǵý merzimi 63 jas. Biz zeınetkerlik jasqa jetip, óz qyzmetin tıisti deńgeıde atqaryp otyr­ǵan sýdıa­lar­dy barynsha qoldaýǵa tyrysamyz. Barlyǵyn zeınetkerlikke shyǵarý má­se­lesin qoıyp otyrǵanymyz joq. Qalyptasyp kele jatqan jańa sýdıalar býynyn da umytpaýymyz qajet. Jas sýdıalardyń sheberligin artty­rý­ǵa barynsha qolǵabys jasap, shyń­daı tú­sýi­miz kerek. Al áleýmettik qamsyzdan­dyrýǵa kelgende bizde birshama suraqtar týyndaıdy. Reseı, Ázerbaıjan, Ýkraına, Tájikstan sekildi elderdegideı sýdıa­­lardyń ómir boıyna memleket qam­qorl­yǵynda bo­lýy máselesi jónindegi bizdiń bas­ta­mamyzdy Elbasy qoldady. Atal­mysh jaıt elimizdiń ekonomıkalyq múmkindikterin esepke ala otyryp sheshiletin ýaqyt enshisindegi másele. Osy suraqtyń ońdy sheshimin tabýy úshin biz qoldan kelgendi jasaýǵa tyrysa­myz. О́mir boıy óz qyzmetin abyroı­men atqaryp, zeınetkerlik jas­qa jetip, otstavkaǵa ketken sýdıalarǵa memleket tarapynan sáı­ke­sinshe túpkilikti qamqorlyq kórsetilýi tıis. Kelesi kezekte suraq sýdıalardyń qyzmetine júrgiziletin monıtorıng, negizsiz sheshimi úshin sýdıanyń jaýapkershiligi, olardyń kásibı deńgeıi­niń tómen bolýyna baılanysty qyz­metinen bosa­tylý máselesine qatys­ty boldy. Bul máselede sot monıtorıngi birinshi saty­ly jáne oblystyq sot sýdıa­lary­nyń qyzmetin saraptap, sýdıanyń qansha­lyqty kásibı daıyndalǵandyǵy, biliktiligi, is qaraý barysyndaǵy muqııatty­ly­ǵy boıynsha baǵa beredi, dedi Bektas Beknazarov. 2010 jyly júrgizilgen monıtorıng barysynda sot tóreli­gin sapa­syz júrgizetin 209 sýdıa anyqtaldy. Olardyń 195-i aýdan­dyq satydaǵy, 14 sýdıa oblystyq jáne oǵan teńestirilgen sottarda qyzmet etedi. Saraptama nátı­je­­sin­de 8 sýdıa qyzmetinen bosatylsa, 125 sýdıaǵa qatysty materıaldar oblystyq sottarda talqylandy. Budan keıin olardyń jumys sapasy joǵary­laǵandyǵyn aıtý qajet. 15 sýdıaǵa qatysty qujattar oblys­tyq sottarmen Sot jıýrıine berilip, 5 sýdıa kásibı jaramsyz dep ta­nylsa, 2 sýdıa óz erkimen qyz­meti­nen bosatyldy. 6 sýdıaǵa ózi­niń kásibı biliktiligin joǵarylatý qajettigi týraly eskertildi. Júzege asyrylǵan sharalar nátıjesinde qazirgi kúni kóptegen sýdıalardyń óz jumy­syna degen kózqarasy óz­gerip, sot aktileri tolyqtaı zań ta­lap­taryna saı qabyl­danyp ja­tyr. Aǵymdaǵy jyly 103 sýdıa­ǵa qatysty sot monıtorıngi júrgizi­lip, onyń ishinde 35 sýdıa Elba­sy­nyń Jarlyǵymen qyzmetten bosa­tylsa, jýyq arada óz qyzmetindegi shalalyǵy, nemquraılyǵy jáne sapa­syz qyzmeti úshin 52 sýdıa qyzmetimen qosh aıtysýy múmkin. Eger sýdıa sot tóre­ligin júzege asyrýda qoıylyp otyrǵan qatań talapqa saı bolmasa, óz erkimen aryzyn jazyp jumysynan ketedi. Eger óz erkimen qyzmetinen ketýden bas tartsa, Sot jıýrıi arqyly laýa­zymynan bosatylady. Sýdıa­larǵa qoıylatyn talaptyń óte qatań ekendigin taǵy da qaıtalap aıtamyn. Bul jumys odan ári jalǵasyn tabatyndyǵyna eshkimniń kúmáni bolmasyn, – dedi. Aleksandr TASBOLATOV.