Dúbirge toly dúnıe

Serigińdi qutqarmaı, óziń aman qalmaısyń Qazir qarjy taqyryby álemdik áńgimelerge kóbirek arqaý bolyp júr. Aldymen AQSh defolt qaýpine ushyrap, áýpirim­dep aman qaldy. Endigi áńgime Eýropaǵa aýysty. Kári qurlyq, onyń jetekshi elderi alda bolýy yqtımal ekonomıkalyq daǵdarysty kótere ala ma deıdi. Iá, áńgime qar­­­jylyq qı­yn­­­dyq­qa ushy­rap, eko­no­mı­ka­lyq kúı­reý she­gine jet­ken elder týraly emes, qaı­ta sol Eýro­paǵa tireý bolyp otyr­ǵan Germanııa, Fran­­­sııa sııaq­ty al­paýyt elder jaıyn­da bolyp otyr. Alda taǵy da ekonomıkalyq daǵdarys qıyn­dyǵy týa qalsa, olardyń bas­qalarǵa qolushyn berer qaý­qary joq, aldymen óz qamyn oılaýy kerek degendi aıtady. Keshegi álemdik ekonomı­kalyq daǵdarys talaılarǵa qat­ty tıdi. Tipti ózderin da­myǵan elder sana­tyna qosa­tyndar da basqalarǵa ala­qan jaıyp, kómek suraýǵa májbúr boldy. Buryndary halqynyń tur­mys jaǵdaıyna baılanys­ty al­dyńǵy qatarly elder sapyna qo­sylatyn Islandııa birinshi bolyp daǵdarysqa ushy­­rady. El úkimeti syrttan alǵan qaryzyn óteýge qarjy­sy joqtyǵyn, bankrot sheginde turǵanyn málimdedi. Kó­mek­ke HVQ keldi, aýqymdy nesıe berdi. Úkimet óz valıý­tasyn úsh márte devalva­sııa­lady. Al endi sol daǵdarysqa Eýropa aımaǵynda oıdaǵydaı tótep bergen, odan qınalmaı shyqqan Germanııa men Fransııa boldy. Onyń syryn qazir mamandar men sarapshylar my­nadaı úsh jaǵdaıǵa baıla­nys­­tyrady: birinshiden, olar ishki ekonomıkalyq problema­larǵa jedel nazar aýdaryp, ony óz kúshimen sheshti; ekinshiden, óz jaǵdaıyn ońdap almaı, basqalarǵa qarjylaı kómek berýden bas tartsa; úshin­­­shiden, óz­de­rine bó­lin­gen qarjyny ba­ryn­sha qada­ǵa­lap, tıimdi jum­­­­­­sapty. Jaqsydan da, jamannan da sa­baq bar. Al osy jurt sodan nege qo­ry­tyndy jasa­maıdy degen sa­ýal-talaptyń da jóni bar sııaqty. Daǵdarys ótti-aý degen kezeńge aıaq basqan shaqta biraz el, aıtarlyqtaı damyǵan elder qaıtadan ekonomıkalyq qıyndyqty bastan keship ja­tyr. Soǵan qarap belgili ǵa­lymdar men sarapshylar daǵ­darystyń ekinshi kezeńi bas­taldy degen pikir aıtady. Ol Grekııadan bastaldy deıdi jurt. Belgili dástúri, abyroı-bedeli bar osy el qaryzǵa belshesinen batyp, ony tóleýge shamasy kelmeı, bankrotqa ushyrar shaqta oǵan Germanııa men Fransııa kómek­ke keldi – 110 mıllıard eýro qarjy berdi. Nemister men fransýzdar qarjysy tasqan­dyq­tan emes, Eýroodaqtyń bir múshesi qarjylyq qurdymǵa qulasa, onyń sol qurdymǵa bas­qa­lardy da tartatynyn bil­di. Sony oılap, basqalar da úles qosyp, grekterge kómek­tiń kólemi 260 mıllıard eý­roǵa jetken. Biraq Grekııa­nyń jaǵdaıy ońala qoıǵan joq. Tek Grekııa ǵana emes, onyń sońynan ergendeı, Portýgalııa, Ispanııa, Italııa da kúr­deli qarjylyq qıyndyqqa ushy­rady. Italııadaı alyp derjavanyń memlekettik qa­ry­zy jalpy ishki ónimniń 120 paıyzyn qurady. Bul 1,9 trıllıon eýro! Ony Eýroodaqtaı alyp bir­lestiktiń ózi qutqarýy da ekitalaı.   Bashar Asadtyń  tirekteri teńselip tur Dál orazanyń qarsańynda Sırııa prezıdenti Bashar Asad óz áskerine bir aıdaı qorshaýda turǵan Hama qalasyna basyp kirýge buıryq berdi. Qala ishindegi qaqtyǵystan 100-ge tarta adam qaza tapqan kórinedi. Birazdan be­ri Sırııa, onyń prezıdenti Bashar Asad daý orta­synda. Sonaý naýryzda el­de qar­sy­las­tar bas kóterip, ony bılik kúsh­pen basqaly beri Batys prezıdent Bashar Asadty aıyptap júr. Qashan da Batysqa qarsy júretin Reseı Sırııaǵa qarsy qatań sharalar qoldanýǵa qar­sylyq bildirip keledi. Veto quqy bar Reseı men Qytaı ondaı sheshimdi ótkiz­beıtindikten de, bul másele BUU Qaýip­sizdik Keńesinde keń talqy­lanbaı kelgen. Máskeý Sırııaǵa qarsy sank­­sııany qoldamaıtynyn ashyq ańǵartqan. Sondaǵy dá­leli – BUU sondaı qarar qa­byl­dasa, Batys elderi ony artyǵyraq paıdalanyp, Lı­vııa­daǵydaı jaǵdaı qalypta­sady deıdi. Asad Kaddafı emes, ol demokratııaǵa jaqyn, reformalar jasaýǵa ázir degendi alǵa tosady. Biraq Sırııa prezıdenti mundaı qoldaýdan keıin óziniń oppozı­sııaǵa qar­sy jazalaý áreketterin kú­sheıte tústi. Dál qazir sol Asadtan góri ony barynsha qoldaǵan reseılikter yńǵaı­syz jaǵdaıǵa kóbirek qalyp otyrǵandaı kóri­nedi. Qısynǵa salǵanda, aý, qyzǵyshtaı qor­ǵa­ǵandaryńnyń túri mynaý, halqyn qanǵa bóktirip ja­tyr degenge Máskeýdiń qaıtarar jaýaby qıyn. Basqalar Bashar Asadty astarlap qorǵasa, Iran ashyq qor­ǵap kelgeni anyq. Bul eki el bir-birine tirekteı. Tehran bul elden kómegin aıa­maı­tyny belgili. Biraq onyń da shegi bar. Onan soń, istiń ońǵa baspaı­ty­nyna kózi jetse, olar da óz qar­jy­la­ryn jelge shasha bergisi joq. Sóıtip, Sırııa bı­ligi kún ótken saıyn óz tirekterinen aıy­ry­lyp, teńsele bastady. Árıne, Sırııa bıligin teń­seltip turǵan eń aldymen óz ishindegi qarsylastary. Barǵan saıyn oppozısııa jaǵyna ótý­shiler, ony qoldaýshylar kó­beıip keledi. Sarap­shylardyń boljamy boıyn­sha, elde Asad tártibine qarsylar tórt topty quraıdy eken: birinshiden, qa­tań bılikti aıyptaıtyn zııaly qaýym, ekinshiden, qýda­lanǵan burynǵy bılik adamdary, úshin­­shiden, kýrdtar da oppozısııa jaǵynda, tórtinshiden, rejımge qarsy ıslam qozǵa­lysy. Osy jerde aıtatyn bir jaı: el halqynyń kópshiligi sýnnıtter bolsa, bılik qura­myndaǵylar da, Asadtyń ózi de ıslamnyń alaýıt tarmaǵyn ustanady. Demek, dindarlardan bılikke qoldaý az. Qazir oppozısııa aıtar­lyq­taı kúsh alyp otyr. Túrkııada, Ystam­bul qalasynda Sırııany qutqarý ulttyq keńesiniń qu­rylýy oppozı­sııanyń basyn biriktiretin kúshke aınalýy múm­kin. Sondaı-aq kóp nárseden beıhabar áskerılerdiń de kóz­deri ashyla bastaǵandaı. Olar­dyń belgili bir bóligi qar­sylastar jaǵyna shyǵatyn bolsa, Asad rejiminiń oppozısııaǵa tótep berýi qıyn. Mamadııar JAQYP.