Tabıǵat keremeti

Ońtústik Qazaqstan oblysynyń taýly aımaqtaryndaǵy burynǵy or­man sharýashylyqtarynyń jerleri erekshe qorǵalatyn tabıǵı aý­maq­tar sanatyna aýystyrylyp, Saı­ram-О́gem memlekettik ulttyq ta­bıǵı parkiniń qurylǵanyna 5 jyl tol­dy. О́lkemizdiń ajaryna aı­nal­ǵan ulttyq tabıǵı park Ba­tys Tıan-Shannyń Qazaqstan bóli­gindegi 149053 gektar aýmaqta ja­ba­ıy jemisti jáne arsha orman­d­a­ryn, ondaǵy kezdesetin alýan túrli ósimdikter men janýarlar álemin qorǵaý, kú­zetý, nyǵaıtý jáne molaıtý shara­la­ryn júzege asyryp keledi. Saıa­baq aýmaǵy Qazyǵurt, Tólebı, Túl­ki­bas aýdandarynyń taýly aımaq­ta­ryn qamtıtyn Qara­taý jota­lary­nyń Boraldaı taýy­nan basta­lyp, Qulan, Shaqpaq, Iirsý, Dáýba­ba, О́gem, Qarjantaý sııaq­ty tabı­ǵa­ty­myz­dyń ásem jerlerimen ula­sady. Parkke bekitilgen jer kóle­miniń 55589,4 gektary qo­ryq aımaǵyna, 60628 gektary shekteýli sharýashy­lyq aımaǵyna, 19711 gek­tary týrıstik jáne rek­rea­­sııa­lyq aımaqqa, 13124,6 gek­ta­ry ekologııa­lyq turaq­tan­dyrý aı­ma­ǵyna jat­qyzylǵan. Ulttyq parkte tabıǵatymyz­dyń jasyl baılyǵy, asyl qazy­nasy tir­shilik negizi – ósimdik­ter­diń 1635 túri ósedi, onyń 62 túri Qazaqstan Respýblıkasynyń «Qy­zyl kitaby­na» engen. Ormanmen kóm­kerilgen jerler 27,5 myń gek­tardy alyp jatyr. 600-800 jyl jasaıtyn zeravshan arshasy jáne jabaıy alma, órik, alsha, almurt, t.b. aǵashtar – taý betkeıleri men shatqaldarynyń kórki. Taý ózen­deriniń boıynda terek, tal, dolana, shaǵan sııaqty aǵash­tar men jemisteri dárýmenge baı ıt­muryn, bóri­qara­qat, qojaqat, shyr­ǵa­naq buta­lary ósedi. Al Kókbulaq, Mashat ózen­deriniń betkeılerinde asa baǵa­ly jabaıy taýpiste men jabaıy júzim kezdesedi. Bıik beldeýlerde, jotalarda shıpalylyǵy ártúrli dáre­je­degi 200-ge jýyq dárilik ósim­dikterdiń mol qory bar. Parktiń janýarlar dúnıesi de baı. Sútqorektilerdiń 10 túri, qus­tar­dyń 30 túri sırek jáne joıy­lyp bara jatqan janýarlar retinde Respýblıkanyń «Qyzyl kita­by­na» engen. Olardyń qatarynda ar­qar, tıan-shan aıýy, menzbır sýy­ry, túrki­stan sileýsini, qar bary­sy, úndi jaırasy, tas sýsary, al qus­tar­dan aq jáne qara láılek, búrkit, saqaltaı, dýadaq, kók qus, lashyn, ıtelgi bar. Munyń ishinde terisi men eti baǵaly menzbır sýy­ry tek О́gem, Qarjantaý jotala­ryn ǵana mekendeıdi. Sondy­qtan ol halyq­ara­lyq tabıǵat qorǵaý uıymynyń «Qyzyl kitabyna» engizilip, aıryq­sha qorǵaýǵa alynǵan. Sońǵy 30-40 jyl­da kezdespeı júrgen qar bary­sy­nyń da atalyǵy men analyǵy О́gem taýynyń Maq­palkól jaǵa­syn­da paıda bolǵan­dyǵyn park ma­man­dary anyqtap, beınetaspaǵa tú­sirilip alyndy. Qorǵaý men kúze­týdi jaqsartýdyń nátıjesinde soń­ǵy jyldary park jerlerinde ja­baıy ańdar men qustardyń sany turaqty túrde arta túsýde. Park aýmaǵynda orman alqap­tary men janýarlardy órtten qor­ǵaý – birinshi kezektegi is. Jyl sa­ıyn órtke qarsy mıneraldyq jo­laq­­tar jasalady. О́rtke jol ber­meý­­diń barlyq qam-qareketi qolda­ny­­lady. Osyndaı jumystardyń ná­tı­jesinde keıingi eki jylda park aý­maǵynda órtke jol berilmeı keledi. Memlekettik ınspektorlar mindeti de ońaı emes. Erekshe qorǵa­la­tyn tabıǵı aýmaqtardyń saqtalý tártibin qadaǵalaý jáne suǵanaq­tyq­qa qarsy kúresti kúsheıtý maq­satyn­da reıdter jıi uıym­das­tyrylady. 2006-2010 jyldary 130 zań buzý­shy­lyq anyqtalyp, 113 adam ákim­shi­lik jazaǵa tartyldy. 786,0 myń teńgege aıyppul saly­nyp, óndiril­di. 39 adamnan 2 mln. 217 myń teńge óndirý úshin sot oryn­­daryna berildi. О́kinishke qa­raı, parktiń mate­rıal­dyq-tehnı­ka­lyq bazasy qazirgi zaman talabyna saı emes. О́rt sóndirý avtomashı­nalary, jer óńdeıtin DT-75, MTZ-82 traktorlary, arnaıy tehnıka men jabdyqtar jetispeıdi. Bıýdjetten 2009-2010 jyldary birde-bir tehnıka bólinbedi. Jaǵdaıdy túzetý úshin demalýshylarǵa qyzmet kórse­tý­diń kólemi men túrlerin arttyra otyryp, bir patrýldik jeńil avtomobıl, bir MTZ-82 dońǵalaqty traktoryn soqasymen satyp aldyq. Qıyndyqtarǵa qaramastan, park ujymy respýblıkadaǵy ulttyq park­ter men tabıǵı rezervattar ara­synda jyldyq reıtıngilik kórset­kishter boıynsha 2009 jáne 2010 jyldarda birinshi orynǵa ıe boldy. Ulttyq tabıǵı park qyzmetin barǵan saıyn jetildirip, jaqsarta túsý – basty paryz. Biraq búgingi kúnge deıin sheshimin tappaǵan prob­lemalar da bar. Eń basty, úlken problema mynadaı. Batys Tıan-Shannyń negizgi bir silemi – Boraldaıtaý. Sol asa uzyn taý jotasy­nyń jartysy parktiń Túlkibas fılıalyna, al jartysy Báıdibek aýdanyna qarasty Boraldaı orman mekemesine bekitilgen. Bul bólinis ósimdikter men janýarlar álemin­degi tabıǵı, ekologııalyq, bıolo­gııa­lyq baılanysty ákimshilik jolmen qasaqana, ádeıi ekige bólgendeı bolyp tur. Osy orasholaqtyq bıo­logııalyq alýan túrlilikti saqtaýǵa, molaıtýǵa kóp kedergi keltirýde. Tek bir ǵana mysal: «Qyzyl ki­taptaǵy» arqarlar Boraldaıtaýdyń ońtústik betkeıinde qystap, kók­tem-jazda Kókbulaq, Boztorǵaı jotalary arqyly Talas Alataýyna qaraı órleıdi. Bul mıgrasııany toqtatýǵa nemese bólip tastaýǵa bolmaıdy jáne Boraldaı orman mekemesi jerlerinde parktegideı erekshe qorǵaý statýsy joq bol­ǵan­dyqtan, arqardy, basqa ańdar­dy suǵanaqtyqpen atý jaǵ­daı­lary jıi oryn alady. Osy óńir­degi aıryqsha arqarlardyń aza­ıyp bara jatýy – keshirilmes kemshilik. Bul jaǵdaı jaıynda «Ege­men Qazaqstan» bu­ryn da jazǵan edi. Al jabaıy regel almurty tek sol Boraldaıtaýda (Báıdibek aýdany bóliginde de, Túl­kibas aýdany bóliginde de) ǵana ósedi. Ony da kózdiń qara­shy­ǵyndaı qorǵaý kerek. Sondyqtan, Boraldaıtaýdyń Báı­di­bek aýdany bóligin Saıram-О́gem ulttyq tabıǵı parkine qossa, bıologııalyq alýan túrli­likti saqtaýǵa kepil bolar edi. Batys Tıan-Shannyń bir silemi, kúlli dúnıege áıgili qasıetti Qazy­ǵurt taýyn ulttyq park quramyna berý de – óte ózekti, she­shilmegen másele kúıinde qa­lyp otyr. Solaı etilse, ósim­dik­terdi qorǵaýmen birge týrızmdi damytýǵa da keń jol ashy­latyny túsinikti. Osy problema­lardyń oń sheshilýine tıisti quzyretti organdar, atap aıtqanda, Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligi­niń Or­man jáne ańshylyq sharýa­shyly­ǵy komıteti men Ońtústik Qazaq­stan oblysynyń ákimdigi yq­pal eter degen senimdemiz. Jeńisbek TURǴANOV, Saıram-О́gem memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń  bas dırektory, Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty.