Kósh kólikti bolmaı tur. Nege?!

Memlekettiń kóshi-qon saıasatyn, onyń ishinde taǵdyrdyń jazýymen álemniń ár shalǵaıynda tarydaı shashyrap júrgen qandastarymyzdy qarashańyraq – Qazaq­stan­ǵa jınap alýdy Elbasymyz Nur­sul­tan Nazarbaev sonaý táýelsizdiktiń al­ǵash­qy jyldarynda-aq qolǵa alǵan bolatyn. Jas memleket ekonomıkalyq qıynshy­lyq­tarǵa qaramastan, úkimet qorjyny­­nan kóshi-qonǵa arnap qomaqty qarajat ból­geni, ony alystan kelgen qandas­tar­dyń qajetine jumsaǵany shettegi qazaq­tar­dyń júregine úmit otyn jaǵyp edi. Onymen qoımaı, «Halyqtyń kóshi-qon tý­ra­ly» Zańy­nyń qabyldanýy, tek kóshi-qon ju­mysymen aınalysatyn, bastapqyda agent­tiktiń, keıin kele komıtettiń qu­rylýy, qazirge deıin araǵa jyldar salyp tórt birdeı quryltaı ótkizilýi, oǵan ár joly Prezıdenttiń qatysyp, sóz sóıleýi atalmysh sala jumysynyń basym baǵyt­taryn anyqtap otyrdy. Osynyń ózi-aq kóshi-qon jumysynyń memleket úshin asa mańyzdy ekenin kórsetse kerek. Jalpy, qaı salada bolmasyn jumys­tyń sapasy soǵan jaýapty adamnyń sana-sezimine, qabilet-qarymyna baılanysty. Qazirgi vıza ala almaı 11 myń adam kezekte turǵan Úrimjidegi Konsýldyq qyzmetti bir kezderi Baǵdat Seıitbattalov degen azamat basqarǵan bolatyn. Vıza ashtyrýǵa kirgen ár adam qujat qabyldaıtyn qatar­da­ǵy qyzmetkerden bastap, bastyqtyń ózine deıingi kisilerdiń kishpeıildiligine, qandastaryna degen ystyq yqylasyna, baýyrmaldyǵyna, joǵary adamgershiligine tánti bolyp shyǵatyn. Elge keletinderdiń sany sol ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynda qazirgiden eki ese artyq bolmasa, kem bolǵan joq. Sonyń ózinde búgin ótkizgen tólqujatyńa dál on kúnde vıza japsy­ry­lyp, qolyńa tıetin. О́lim-jitim, toı-toma­laq sııaqty jaǵdaıy barlardyń jumysyn on kúnsiz-aq, qalaǵan ýaqytynda daıyn­dap beretin. Sóıtip, Qazaqstanǵa tuńǵysh attanǵaly otyrǵan adamnyń kóńiline qanat bitiretin, júregine jylý quıatyn, sát sapar tilep shyǵaryp salatyn. Qasym-Jomart Toqaev Syrtqy ister mınıstri bolǵan jyldary qazaq kóshi tipti qarqyn aldy. Elbasy saıasatynyń as­taryn jete túsingen ol kisi qandastardyń vıza ashtyrýǵa tóleıtin qujattyq tólem­deri­niń qunyn 100 AQSh dollarynan kúrt tómendetip, nebári 3 dollarǵa túsirip bergeni de este. Sondaı-aq qazaqtarǵa úsh aıǵa bir márte ashylatyn vızany bir jylǵa kóp márte etip ashýdy jolǵa qoıǵan bolatyn. Mundaı vızamen bir týysyńnyń úıine ýaqytsha tirkelip, Qazaqstanǵa jyl boıy kelip-ketip erkin júre berýińe bo­latyn. Osy mezgilde azamattyqqa, kvota­ǵa qujat­taryńdy tapsyratynsyń. Qonys­ta­natyn mekenińe de belgilenip úlgeretinsiń. Bul jeńildik Qytaıda turatyn aǵaıyn­dar­dyń elge kelýine, turaqtap turyp qalýyna óte tıimdi boldy. Sonyń arqasynda kóshi-qon salasynda elimizdiń jetken jetistikteri jaman bolǵan joq. Qazirge deıin, Qudaıǵa shúkir, Qytaıdan 84 myń adam, jalpy shetelderden bir mıllıonnyń ústindegi qandasy­myz Otan qushaǵyna oralypty. Bul egemendigin endi ǵana alǵan jas memleket úshin, árıne, az kórsetkish emes. Degenmen bes mıllıon qazaqtyń áli de jat jurtta júrgenin eskersek, biz atqarar jumystyń úlkeni taǵy alda ekenin birden baıqaımyz. Jasyratyny joq, sońǵy bes-alty jyldyń kóleminde kóship kelýshilerdiń qarqyny óte baıaýlap qaldy. Biren-sarandap jeke saparmen kelip-ketip jatqandar bolmasa,  Qytaı jaǵynan keletin arnaýly kósh negizinen toqtady dese de bolady. Muny osy bıylǵy IV quryltaıda «sońǵy kezderi belgilengen kvota tolmaýda» dep Nursultan Ábishuly Nazarbaev­tyń ózi de ashyq aıtty. Áý bastan memlekettiń ustanǵan saıa­saty durys, Elbasynyń baǵyt-baǵdary aıqyn. Sonda Qytaıdaǵy qandastary­myzdyń elge kelýine ne kedergi bolyp otyr? Oǵan «mynaý» dep, bir sózben jaýap berý, árıne, qıyn. Dese de, osyǵan deıin qoldanysta bolǵan «Halyqtyń kóshi-qon» Zańynyń shıki tustary jalpy kóshke salqynyn tıgizgenin aıtpaı ketýge bol­maıdy. Atap aıtqanda, «...Jeke ózi júginýi múmkin bolmaǵan jaǵdaıda ótinish berýshi ýákiletti ókilge júginýge notarıaldy ras­talǵan senimhatty oralman mártebesin berý jáne (nemese) oralmandardyń kóship kelý kvotasyna engizý týraly ótinishpen qosa beredi» degen 14-baptaǵy 1-tarmaq­tyń osy sońǵy tujyrymyn óz paıdasyna burýshylar beleń aldy. Anyqtap aıtsaq, jalǵan qujatpen úkimet qarjysyn úptep ketkenderdiń sanyn sol salamen aına­lys­qandar jaqsy biledi. Sondaı-aq «Oralman mártebesi ol Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn alǵannan keıin toqtaty­la­dy» degen joǵarydaǵy baptyń bir ǵana 4-tarmaǵy Qazaqstan azamattyǵyn tezdetip alǵan san myńdaǵan qandasymyzdy beriletin áleýmettik kómekten qaqty. Onyń ústine, kezinde Qytaıdaǵy qazaq­tarǵa joǵaryda aıtqan jeńildikter de qazir jelge ushqan. Qazaqtardyń vızasy bas­qa ulttardikimen birdeı, úsh aıǵa bir ne eki márte kirip-shyǵatyn etilip ashylatyn boldy. Úsh aı degen munda kelgen soń turaqty tirkeýge turyp, azamattyqqa qujat jıyp úlgermeı jatyp, zý etip óte shyǵady. Sosyn qaıyra ketýge týra keledi. Sóıtip, jyl boıy vıza ashtyramyn dep Úrimjige shabasyń da júresiń. Mundaı jaǵdaıda qyrǵyn kezek bolmaı qaıtsin? Degenmen, kesh te bolsa, bir jaqsy­lyq­tyń qulaǵy qyltıǵandaı. О́zgerister men tolyqtyrýlar engizilgen jańa zań Parla­ment­tiń qaraýynan ótip, Senattyń maqul­daýy­na jiberilipti dep estip jatyrmyz. Oǵan «Qazaqstan azamattyǵyn alǵannan ke­ıin de qandastarymyzdyń «oralman» már­te­besi belgilengen kvotasyn alǵanǵa deıin saqtalady» degen asa qajet eki aýyz sóz de qosylǵan kórinedi. Buǵan da táýbe. Áıtse de osy tarmaqty kóp talqyǵa salý­dyń, uzaq jyl sozýdyń qandaı qajeti bar edi? Biz syrttaǵy qandastaryn Otanyna shaqyryp otyrǵan álemdegi úsh eldiń birimiz. Bul – shyndyq. Kósh toqyraýǵa tap bola bastaǵan tusta, IV  quryltaıdyń ótýi, oǵan Elbasy N.Nazarbaevtyń taǵy da ar­naıy kelip qatysýy, sóz sóıleýi jurt senimin qaıtadan bekitti. Syrttaǵy aǵaıyn­nyń jú­regindegi úmit jalyny qaıta laýlaı bas­ta­dy. Bul jolǵy quryltaı shynynda kókórim jastardyń kóp kelýimen ǵana emes, Táýel­sizdiktiń jıyrma jyldyǵy qarsa­ńyn­da ashylǵanymen de ózgerek boldy. Bıylǵy Táýelsizdiktiń jıyrma jyl­dy­ǵy biz úshin shynynda orny erekshe mereke. Mereke ǵana emes, ótkenimizdi saralap, bolashaǵymyzdy baǵamdaıtyn bet­bu­rys kezeń. Joǵaryda da aıttyq, qazaq kóshi de osy eki on jylda aýyr synnan ótti. IV quryltaıda ol jaıttardyń birazy áńgi­me arqaýyna aınaldy. Quryltaıda sóz al­ǵan delagattardyń lebizinen endigi jerde qazaq kóshine barynsha zárý bop turǵan­dardyń qaı elderdegi qazaqtar ekeni anyq baıqaldy. Atap aıtsaq, búginge deıin bó­gelissiz kóship kelip jatqan aǵaıynnyń deni TMD aýmaǵyndaǵylar eken. Elge kóship kelgen mıllıonǵa jýyq adamnyń da negizin osylar quraıdy. Al Mońǵolııadaǵy qa­zaq­tardyń kelýine kedergi bolyp tur­ǵany – jol. Shyǵys Qazaqstannan tótelep óte­tin­deı etip sheship bersek, ondaǵy el kóship kele beretin kórinedi. Otanǵa oralýǵa barynsha qulshynyp otyrǵan jurt – Qytaıdaǵy qandastar. Qazirgi tańda olardyń sany da qomaqty. Bir qıyndyq – barlyq eldiń azamatynyń qolynda bar shetelge shyǵatyn tólqujat osy eldiń halqyna buıyrmapty. Naqty­lap aıtsaq, Qytaı úkimeti óz azamat­tary­na tek azamattyq kýálik beredi de, tó­l­qu­jat ustatpaıdy. Sondyqtan, ondaǵy qa­zaq­tar basqa sheteldegi qandastary sekildi qony­shynan basatyn, qalaǵan jaǵyna kete beretin jaǵdaıda emes. Qazaqstanǵa kelý úshin de bizdiń eldiń bir azamatynyń shaqyrtýyna júginedi. Oryssha jazylǵan ol shaqyrtý álgi adamǵa barǵan soń, onyń ár betine aqsha tólep aýdartylady. Sodan kóp tekserýden ótip, qatysty oryn­ǵa tapsyrylyp baryp, áreń degende tól­qu­jat alady qoldaryna. Mehnat osymen bitse jaqsy ǵoı. Buǵan endi óz elimizdiń kedergileri qosylady. Ol − vıza degen aly­n­bas qamal. Tólqujat alǵan qazaq endi Úrim­jige qaraı jolǵa shyǵady. Onda baryp, biz­diń Konsýldyq qyzmettiń bosaǵasyna ushy-qıyry joq kezekke turady. Shaqyrtý degennen shyǵady, osy jıyr­ma jyldyń ishinde bul shaqyrtýdyń san túri boldy. Biri toqtasa, ekinshisi shy­ǵyp otyrdy. Eń alǵashqysy, jeke saparǵa ar­nal­ǵan kók tústi qaǵaz edi. Mu­ny «týys­shy­laý shaqyrtýy» dep atadyq. Qytaıdaǵy týysyńdy shaqyrtý úshin, qajetti blank toltyryp, óziń turǵan jerdiń kóshi-qon polısııasy basqarmasyna ótkizesiń. Ol keminde úsh aıdan keıin baryp maquldanyp shyǵady. Alasyń da, arǵy betke jónel­te­siń. Ekinshisi, «iskerlik shaqyrtý» dep ataldy. Ony Qazaqstan­daǵy kez kelgen JShS-dan alýǵa bolady. Úshinshisi, «oqýǵa keletinderdiń» sha­qyrtýy. Muny barlyq  joǵary oqý oryn­dary bere alady. Qıyn­dyǵy sol, osy shaqyrtýlardyń qaı-qaısy­men de keletin adamnyń kedennen tek óz soqa basy ǵana óte alady. Oǵan oqý ja­syn­daǵy balasyn Qytaı jaǵy tirkemeıdi. Tórtinshisi, «kóshi-qon shaqyrtýy». Shaqy­r­týlardyń ishindegi eń tıimdisi osy. Qazaq­stan azama­ty Qytaıdaǵy týysynyń otba­syn­da qan­sha adam bar, sonyń bárin bir qaǵazǵa toltyryp jazady. Aralaryndaǵy týys­tyq baılanysyn kórsetedi. «Qazaq­stan­ǵa kóship kelgen soń, tirkeýge turatyn meken-jaımen, baspanamen, jumyspen, ba­la­laryn oqýmen qamtamasyz etemin» dep notarıaldy rastalǵan kepildik beredi. Syrtyna ózi turǵan jerdiń kóshi-qon de­partamentiniń kelisimin alyp, tańbasyn bastyrady. Sonymen birge, Konsýldyq departament te (SIM) mórin soǵady.  Bul shaqyrtýdy alǵan Qytaıdaǵy otbasy músheleri túgeldeı, joǵarydaǵy tártippen tólqujatqa kezeksiz ıe bolady. Úrim­ji­degi Konsýldyq qyzmetten Qazaqstanǵa turaqty turý vızasyn da kezek kútpeı ala alady. Otbasy múshelerin, barlyq júgin Kóshi-qon zańynyń «Keden isi máseleleri jónindegi ýákiletti organ: múlikti shekara arqyly keden tólemderin almaı ótkizedi» degen 29-4-baptyń 1-tarmaǵyna saı, keden salyǵynan bosatylǵan jeńildikpen kedennen beri ótkize alady. Nege ekenin bilmeımin, bizdiń el Qytaıdaǵy qandastary­myz­dyń joǵaryda aıtqan jaǵdaıyn bile tura, osy «kóshi-qon shaqyrtýyn» zańsyz dep, bes-alty jyldan beri toqtatyp tastady. Me­niń  arǵy bette turatyn óz týystarym­nan, quda-jurattarymnan, aýyldastarym­nan qu­ral­ǵan 137 otbasyn elge kóshirip áke­lem dep júgirgenime, mine, bıyl tabany kúrek­teı úsh jyl boldy. Hat jazbaǵan jerim qalma­dy. Bári biryńǵaı jaýappen buryn­­ǵy Kóshi-qon komıtetine silteıdi. Ol komıtet qazir IIM-ne biriktirildi. Hatymnan túk nátıje shyqpady. Qazir ol shaqyrtýlar depýtat B.Tileýhan­nyń haty­men birge IIM Kó­shi-qon komıteti tóraǵasy Ǵ.Dosqalıev­tiń qorjy­nyn­da jatyr. Alty alashqa tany­mal jez­tań­daı ánshi, halyq qalaýlysy Bekbo­lat­­tyń sol úshbý depý­tattyq talaby jerde qal­mas dep úmittenemiz. Demek, osyndaı jaǵdaıda, oılańyzshy, Qytaıdaǵy qazaqtar Qazaqstanǵa qaıtip kelmek?! Jasyratyn nesi bar, ótken  úsh jylda «Nurly kósh» baǵdarlamasynyń aıasynda Qytaıdan bir otbasy da kóship kelgen joq. Buryn «kóship» kelgen, biraq kvota ala almaı qalǵan aǵaıyndardy sol baǵdarlamaǵa kirgizip, áıteýir ýh dedik. Shynyn aıtsaq, arǵy bette turyp jat­qan týystarymyzdy shaqyrtatyn zańdy qu­jattyń joqtyǵynan olardyń kóshi toq­ta­dy. Manaǵy «sońǵy kezderi belgilengen kvo­ta tolmaýda» deýimizdiń basty sebebi osy. Qytaı jaǵy qazaqtardyń óz Otanyna qotaryla kóshýin tejegenimen, halyq­ara­lyq zańnamalardyń talabyna saı, bóli­nip-jarylǵan aǵaıyn-týystyń bir-birine qosylýy úshin qonys aýdarýyna asa qarsy emes. Bul másele 1995 jyldyń qyrkúıek aıynda Elbasynyń Pekınde bolǵan sapa­ry kezinde sheshilgen. Ony Q.Toqaev «Belasý» dep atalatyn kitabynyń 212-betinde: «Degenmen, bul másele jóninde de prın­sıpti ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik: Qazaqstanǵa turaqty turýǵa kóshkisi keletin ulty qazaq QHR azamattaryna Qytaı úkimeti tarapynan eshbir kedergi jasal­maı­dy. Bul mańyzdy kelisim Qytaıdan kó­ship kelem degen oralmandar sanyn art­ty­ra túsýge járdemdeseri anyq», dep jazǵan. Qytaıdaǵy qandastarymyzdyń kóship kelý máselesin sheshý óz qo­lymyzda tur. Ol úshin «Kóshi-qon» sha­qyrtýyn qol­danymǵa engizý men bir jylǵa kóp márteli vıza alý máselesin túzetýler men tolyq­tyrýlar engizilip jatqan «Ha­lyq­tyń kóshi-qony» Zańyna engizýimiz kerek. Ult kósh­basshysy osy quryltaıda: «Par­­lamentte «Halyqtyń kóshi-qony tý­ra­ly» zań jobasy qaralýda. Keńinen tal­qylanyp, qabyl­da­natyn jańa zań qanda­starymyzdyń jaǵ­daıyn jaqsartýǵa  septigin tıgizedi dep esep­­teımin. Ol qandas­tarymyzdyń qujat tapsyrýda, tirkeýge turýda, azamattyq alýda kezdesetin túrli keder­gilerdi joıýy tıis», degende, osyn­daı asa mańyzdy, kezek kúttirmeıtin, kókeıkesti máselelerdi keshiktirmeı sheshýdi meńzegeni aıdan anyq. Buǵan halyq qalaýlylary beı-jaı qara­maıdy degen úmittemiz. Aýyt MUQIBEK, aqyn, «Baldyrǵan» jýrnalynyń qyzmetkeri. Almaty.