Jyldyń jyly sózi

Burynǵy qyryq jylǵy eskilerine qaraǵanda, aýdan ortaly­ǵynda ómiri bolmaǵan jańa aýrýhana­nyń salynýy, árıne, burynǵy Semeı polı­gony zardaptaryn kórip kele jatqan el ishi úshin tolyqtaı emdelýlerine jasalǵan úl­ken múmkindik. “Tek 2010 jyly densaýlyǵy­myz myqty bolsyn, aýyryp-syrqaı qalsaq, endi burynǵydaı oblys ortalyǵyna júgirmeıtin boldyq, emdelip, tekserilý úshin barlyq medısınalyq qural-jabdyqtar ózimizdiń aýdandyq aýrhýanada bar”, – deıdi aýyl turǵyndary. Al oblys ortalyǵynan shalǵaıda ornalasqan Jelezınka aýdanynyń ortalyǵy Jelezınka aýyly kórshiles Reseı eliniń Sharlaq aýdanymen shekaralas ornalasqan. – Biz endi kórshilermizge osyndaı aýrýha­namyz bar dep kórsetip, bizdiń aýylda qandaı qurylys boı kótergenin aıtyp, maqtanatyn boldyq, – deıdi aýdan turǵyndary.

Sóıtip, byltyrǵy jyldary kóńil qulazytqan aýdandar jáne oblys ortalyǵyndaǵy toqtap qalǵan qurylystarǵa jyl sońynda jan bitti. О́tken jyly “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy boıynsha shalǵaıdaǵy aýdan ortalyǵy Aqto­ǵaıda, Maı aýdanynyń ortalyǵy Kóktóbede jarqyraǵan jańa mektep paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Oblys ákimi Baqytjan Saǵyntaev aýyl turǵyndaryna asa qajetti qurylysy toqtap qalǵan mektepter men aýrýhanalardyń jaýapsyz merdigerleriniń kinásinen keshigýine nazar aýdaryp, bul oryn­­dardyń iske qosylýyn tikeleı óz baqylaýyna aldy. Sol qatań shara, tıisti baqylaýdyń arqasynda úlken ister júzege asyp, aýyl balalary qazir jańa mektepterde bilim alýda.

Elbasy jıi aıtyp júretindeı, mundaı jarqyraǵan jańa mektepter, aýrýhanalar buryn qashan salynyp edi. Elý jylda el jańa degen osy. Oblys ortalyǵyndaǵy taǵy da sol merdigerler kinásinen toqtap qalǵan úsh úıdiń qurylysy jańa jyldyń aldynda jandanyp, paıdalanýǵa berildi. Osynyń arqasynda qala turǵyndary 1410 jańa páterlerge qonystandy. Jergilikti bılik oryndary óndiris jaǵdaı­y­na, jumysshylardyń sanyna, olardyń eń­bekaqylarynyń ýaqytynda tólenip, quqyq­tarynyń saqtalýyna arnaıy esep-monıtorıng júrgizip otyrady. Iri kásiporyndarmen ónim óndirý kólemin, jalaqyny azaıtpaý, jumys­shy­lardy qysqartpaý jóninde memorandým­darǵa qol qoıylǵan.

Oblys ákimi Baqytjan Saǵyntaevtyń jumysy halyqtyń erteńgi kúnge senimin joǵaltpaı, qıyndyqtardy birlesip jeńýge baǵyttaldy. Oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý qorytyndylarynyń ótken jylǵy ósý qarqynynyń jalǵasy bıylǵy bas­talǵan jyly da nátıjeli kórsetkishterge jetedi degen senim bar. Daǵdarysqa qarsy bar­lyq sharalar jasaldy. Endi odan kelip-keter qorqynysh joq. Oblystaǵy iri kásiporyndar basshylarymen jumysshylardyń eńbekaqy­la­ryn qysqartpaý, eńbek ónimdiligin tómendetpeý týraly memoranýmǵa qol qoıyldy. Oblystyń ónerkásip oryndary ótken jyly 700,0 mlrd. teńgeniń ónimin óndiripti. Jalpy oblys boıynsha quramyna alıýmınıı, elektrolız zaýyttary, Aqsý ferroqorytpa, Pavlodar máshıne jasaý zaýyty, Aqsý GRES-i, “Eýrazııa­lyq energetıkalyq korporasııasy” AQ enetin “ENRC Menegment KZ” jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde 23510 adam eńbek etedi.

Bul kúnderi kásiporyndar, Ekibastuzdaǵy stansalary, kómir kenishteri qalypty eńbek yrǵaqtarymen jumys isteýde. Al “Qazaqstan alıýmınııi” AQ-ta byltyrǵy jyly kóktemde 130 páterli turǵyn úı paıdalanýǵa berilse, so­ny­men qatar 400 oryndyq zaýyt jumysshyla­rynyń balalaryna arnalǵan balabaqsha qurylysy júrgizilýde. Oblys ortalyǵyndaǵy munaı-gaz salasyna arnalǵan qubyr jasaıtyn “KSP Stell” jáne “Kastıng“ JShS fılıaldary da turaqty jumys jasaýda. Byltyr qubyr jasaýshylar “Qazaqstan temir joly“ ulttyq kompanııasy” aksıonerlik qoǵamymen temirjol relsterin jasaýǵa baılanysty eki jaqty keli­sim-shart jasasty. Osyndaı aýqymdy óndiris­tik joba iske assa, aldaǵy jyldary qubyr zaýyty jylyna kem degende 100 myń tonnaǵa jetetin magıstraldik jelilerge arnalǵan relster shyǵara bastaıdy. О́ıtkeni, elimizge jyl saıyn temir jol boıyn jańartyp otyrýǵa júz myń tonnadaı relster qajet kórinedi. Bul – óndiris orny 4 myń jumysshy qolyn kútedi degen sóz. О́tken jyly ulttyq kom­panııalar tarapynan 15 myń tonna jiksiz qubyr alýǵa tapsyrys túsipti. О́ndiristi Eki­bastuzdaǵy “Ta­man” jaýapker­shiligi shekteýli seriktestigi burynǵy vagon jasaý zaýyty negizinde júk vagondaryn jasap shyǵaratyn jobany júzege asyrýda. Iаǵnı, jylyna 2,5 myńdaı vagon jasap shy­ǵa­ra alady. Bıylǵy jyly elektrolız zaýytynyń ekinshi kezeginiń iske qosylatyn ýaqyty da jaqyn qaldy. GRES-2 stansasynyń úshinshi ener­go­blogy qurylysyn bastaýǵa arnalǵan memleketaralyq eki jaqty kelisimder barysyna da qol qoıyldy. Stansanyń 3-shi energoblogyn salý jumystaryna 2,5 myńdaı qurylysshy qatysady dep kútilýde. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetterine qaraǵanda, ótken jyly aýyl­sharýashylyq ónimderin óndiretin jıyrmaǵa jýyq jańa oryndar ashylypty. Bıyl da jyl boıy oblys jáne aýdan ortalyqtarynda jármeńkeler ótkiziledi. Barlyq aýdandar oblys ortalyǵynda óz dúkenderin ashyp berdi. Olar arzan baǵaly azyq-túlik ónimderin satýdy qolǵa aldy. Sonymen qatar oblystaǵy Sharbaqty qus fabrıkasyn qaıta qurý, jabdyqtaý jumystary aıaqtaldy.

Bul kúnderi fabrıkada qus sany 234,6 myńǵa deıin kóbeıdi. Osy aýdannyń Orlovka jáne Pav­lodar aýylynda birinde qýattylyǵy 7, ekin­shisinde 20 tonnaǵa deıin jetetin qurama jem zaýyttary jumys isteýde. Aýylsharýa­shylyq ónimderin óńdep daıyndaý­dy 319 daıyndaý pýnktteri júzege asyrýda, byl­tyr aýyldarǵa 50 sút salqyndatqysh satyp áperildi. Bul kúnderi oblys aýmaǵynda jańadan eki jylyjaı kesheni, broılerli qus fabrı­ka­sy, 2330 mal ustaıtyn sút fermasy, halyq­ara­lyq talaptarǵa saı jabdyqtalatyn kókónis qoımasy salynýda. Al jergilikti bıýdjet esebinen aýyldyq jerlerde 6 sporttyq keshen, balabaqshalar, mektep janynan 67 shaǵyn ortalyqtar ashyldy. Jalpy oblysta qazir quny 212,4 mlrd. teńgeni quraıtyn tórt serpindi joba júzege asýda. Jańa bastalǵan jyly ashylǵan jańa óndiris oryndary, atap aıtqanda, efır-propılen óndirisi, munaı-hımııa zaýytyndaǵy ónim sapasyn jaqsartý baǵytynda sýtegi óndirisin jabdyqtaý, keramıkalyq kirpish shyǵaratyn eki zaýyt jáne Ekibastuz jylý-elektr ortalyǵynda 12 megavattyq elektr energııasyn óndiretin týrbına jasaıtyn oryndar jumysy ári qaraı jalǵasady. Jańa jylda da oblys ákimi Baqytjan Saǵyntaev aıryqsha jigermen qolǵa alǵan jaqsy ister, elimiz úshin jaqsylyq ákeletin sátter, úlken mindetterdiń oryndalý qýanyshy kútip tur dep oılaımyz.

Farıda BYQAI, Pavlodar.

ALMATY BÚLDIRShINDERI: aldaǵy úsh jylda balabaqshalarmen tolyq qamtamasyz etilmek

Elbasynyń tikeleı jeli kezinde aıtqan ulaǵatty áńgimelerinen balalarǵa jasalǵan qamqorlyq – elimizdiń bolashaǵyna jasalǵan qam­qorlyq ekendigi aıqyn tanyl­ǵan bolatyn. Naq osy oraıda, eldiń basqa da aımaqtaryndaǵy sııaqty, Almaty qalasynda da sheshimin tap­paǵan túıtkilder bary anyq. Búgingi tańda munda mektepke deıingi bilim mekemelerimen qamtylý kórsetkishi 62 paıyzǵa teń. Al bul rette kezek­ke turǵandar sany jıyrma eki myń adamnan asady. Osy tolǵaqty má­se­lelerdi qala ákimi Ahmetjan Esi­mov pen Bilim jáne ǵylym mınıs­tri Janseıit Túımebaev Almaty­daǵy mektepke deıingi uıymdar júıesiniń damý barysymen tany­syp kórý aıasynda keńinen aqyl­dasyp oılasty. О́tken jyldarda kóptegen ba­la­baqshalar jekeshelenip ketti nemese jeke adamdar men uıymdarǵa uzaq merzimge jalǵa berilgen-di. 2008 jyly solardy túp ıesine qaıtarý jónindegi jumystar bastalǵan. So­nyń nátıjesinde 700 oryndyq burynǵy tórt balabaqsha ǵımarat­ta­rynda qazir balalyq bal dáýren­niń shat lebi esýde.

Balabaqshalardy qaıtarý oraı­yndaǵy jumys bıyl da jalǵasýda. Qazirgi ýaqytta buryn jekemen­shikke baıypsyzdyqpen berilip qoıǵan ǵımarattardy qaıta satyp alý úshin qarjy izdestirýde. Ǵı­marat jalǵa berilgen jaǵdaıda jal­ǵa alý shartynyń kúshi joıylatyn ýaqytty kútýge týra keledi. Ne bolmasa sharttardy buzýdyń zańdy joldaryna júginý kerek. Osy turǵydan kelgende, bıylǵy jyly 1300 oryndyq burynǵy bes ba­labaqsha ǵımaraty tolyǵynan jáne 150 oryndyq eki ǵımarat ishinara qaıtarylady dep kózdelýde. Sonymen qatar, qazirgi kezde Almatyda 1200 oryndyq alty jańa balabaqsha salynýda. Jáne bıyl 1200 oryndyq taǵy bes balabaq­shanyń qurylysy josparlanǵan. Búginde 240 oryndyq 4 mektepke deı­ingi jańa jeke menshik mekeme­ler qatarǵa qosylýǵa saqadaı saı tur dese, bıyl jeke kásipkerler buǵan qosymsha 600 oryndyq on balabaqsha salýdy josparlap otyr. Osy arada jańa jyl qarsańynda 50 oryndyq “Aıgólek” atty bala baqshanyń jáne “Ádemi” búldirshin qyzdarǵa arnalǵan daıyndyq mektebiniń paıdalanýǵa berilgenin aıta ketsek deımiz. Sondaı-aq megapolıstiń qury­lys júrip jatqan turǵyn úı ke­shen­derinde mektepke deıingi ba­lalar mekemelerin ornalastyrýdyń basqa da múmkindikteri molynan qarastyrylýda. Osyndaı keshender qatarynan 1000 balany ornalas­ty­rý­ǵa bolatyn 14 ǵımarat anyqtal­dy. Mundaı balabaqshalar negizinen jańa qurylystardyń birinshi qabattarynda ornyǵyp, turǵyn úı keshenderiniń ınfraqurylymymen úılesip, bite qaınasyp ketpek. Bul jaǵ­daıda jeke menshik balabaqsha­la­rynyń jumysyn rettestiretin órtke qarsy jáne sanıtarlyq nor­malar máselelerin Úkimet deńgeı­inde sheshýdi de umytpaǵan abzal. О́tken jyldyń qańtar aıynda Elbasy bastamasymen qurylǵan Ala­taý aýdanynda jańa №161 bala­baqshasy ashylǵany bárimizdiń esimizde. Bul qýanyshtyń bir ǵana ókinishi, ol sońǵy jıyrma jylda oń­tústik astanada ashylǵan mektep­ke deıingi jalǵyz mekeme.

Osynaý balabaqsha “Shańyraq” shaǵyn aý­danynda ornalasyp, 120 búldirshin­ge eseptelip salynǵan. Ǵımarattyń jal­py alańy 1800 sharshy metr. Mun­da oqý tárbıe jumysy memle­­kettik tilde júrgiziledi. Balabaqsha bes topqa bólingen, onda ashana, mý­zyka zaly, medısına kabıneti bar. Qazirgi kezde jalpy jıyny 700 oryndyq balabaqshalar qurylysy­nyń alty jobasy barsha qujatta­masymen qosa tolyǵynan ázir tur. Qarjy kózi tabyla salysymen olardyń qurylysy da dereý bastalyp ketpek. Osylaısha, tikeleı jelidegi tap­syrmaǵa jaýap retinde qurylys qar­qyny jedeldetile túsip, Alma­tydaǵy balabaqsha zárýshiliginiń túıtkilderi taıaýdaǵy úsh jyl ishinde túpkilikti sheshiledi dep paıymdalýda.

Qorǵanbek AMANJOL.

Jyldyń jyly sózi TО́RTEÝ TÚGEL BOLSA...

Ǵalym JAILYBAI, halyqaralyq “Alash” syılyǵynyń laýreaty. О́tken jyldyń ózekti sátteri az bol­ǵan joq. Daǵdarystyń jegi jeli talaı qıynshylyqtar týǵyzdy. Onyń syr­tyn­da Etnosaralyq jáne konfessııa­aralyq kelisimdi, azamattyq birlikti qamtamasyz etý Qazaqstan damýynyń, eldiń áleý­mettik-ekonomıkalyq, saıası jańǵy­rýynyń mańyzdy sharty bolyp taby­latyny aıqyndala tústi. Qazaq “tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi” degen qaǵıdany jan-júregimen uǵynǵan halyq. Zamanalardyń kósh-ke­rýeni búgingi kúnge jetegin syndyrmaı, shylbyryn úzbeı ákelgen bizdiń el mynaý alaman ýaqyttyń uly kóshinde óz ornyn tabýǵa bel býǵan. “Men qazaqpyn, baqytty, baıtaq elmin, Qaıta týdym ómirge qaıta keldim – dep Juban aqyn jyrlaǵandaı, qazaqtyń baqytty shaǵy juldyz bop janyp, kógimizde kún bolyp jarqyrady. Árıne, baqyttyń úlkeni — Táýelsizdik.

Adamzat balasy úshin odan qasıetti, odan qasterli uǵym joq. Qobyzdyń pernesinde, dombyranyń shanaǵynda kúńirenip san ǵasyr kóńilimizge nur, janymyzǵa jyr syılaǵan osy bir kıeli uǵym búgin bizdiń janymyzǵa jaqsylyq syılaıdy. О́z basym qyzmet babymen el ishinde kóbirek júremin. Sonda uqqan aqıqatym, Saryarqanyń qazaǵy da arman maqsaty bes saýsaqtaı jumylǵan bir qazaq. Qazaq ataýlynyń jany jaqsylyqqa jaıylǵan. Aldaǵy jyldan ne kútesiń degende jumyssyz jastardyń, tánin satqan qyzdardyń jaı-kúıi mazalaıdy. Bul az bolsa da qoǵamda bar kórinister. Sol jastar aspannan túsken joq. Birimizdiń qaryndasymyz, birimizdiń qyzymyz degendeı...

...Muqym qaıǵy, Taıaz baqyt, Kúz qala, Syqyrlaıdy aıaz ýaqyt syzdana, Jyn-ǵasyrdyń júgin jeńildetem dep Qap arqalap bara jatyr qyz bala – dep jazyppyn erterektegi bir óleńimde. Qyzy qylyqty, uly ulyqty eldiń balasy bolǵanǵa ne jetsin! О́tken qysta Máskeýge issaparmen eki márte jolym tústi. Sonda kórgenim, kórshiles qyrǵyz, tájik, ózbektiń jastary kóshedegi qara jumystardyń bárin atqarady eken. Kóshe sypyryp, qar kúrep júrgen qazaq balasy joq. Kezikkenderi ǵylym-bilim qýyp júrgender. Búgingi álem aqyl-oı alamanyn ǵana moıyndaıdy. Jahandanýdyń alapat tasqynynyń astynda qalyp qoımaý úshin bilimiń men biligiń saı bolýy kerek. Qazaqta “Eski aı esirkesin, jańa aı jarylqasyn” degen kóne tilek bar. Jaryqtyq aýyldyń qarttary aı jańarǵan saıyn aıtyp otyrýshy edi. Iá, úmitin úkilep, armanyn asqaqtatqan eldiń erteńinen kúteri kóp. Táýelsizdikpen birge kelgen sáýleli jańalyqtar kózimizdi qaryqtyrmaı, Alash balasyn áppaq nurlardyń ishinen kórýge jazsyn.

ÁR BALANYŃ О́Z NESIBESI BAR:

Tárbıe SMAǴULOVA, kóp balaly ana. Egemen elimizde ana men balaǵa degen qamqorlyq jyl saıyn jaqsaryp keledi. Sonyń jarqyn bir kórinisi – barys jylynan bastap alty bala taýyp, aman-esen ósirgen ana “Kúmis alqa”, jeti ba­la­­sy bar ana “Altyn alqa” ıegeri ata­na­dy. Bul qansha qurmetteseń de artyq et­peıtin analar úshin memleket tarapy­nan jasalǵan úlken qamqorlyq. Bul demo­gra­fııalyq ahýaldyń jaqsarýy men ulty­myz­dyń ósip-órkendeýine alǵyshart qalaıdy. Men bes ul-qyz ósirip otyrǵan kóp balaly ana­myn. Ulymdy 1984 jyly, qyzdarymdy toqsanynshy jyldardaǵy qıyn kezeńderde dúnıege ákeldim. Degenmen, “ár balanyń óz nesibesi bar” degendeı, soǵan qaramastan, olardyń báriniń balabaqshaǵa, mektepke baryp, qatarlarynan kem bolmaýyna tyrystyq. Oǵan qosa otaǵasym zań qyzmetkeri, ol kezde Almatydaǵy joǵary oqý ornynda syrttaı oqyp júrdi. Búginde ulym Arman Jalmuhanov áke jolyn qýyp, tergeýshi bolyp júr. Qyzdarym Álııa, Aınagúl, Aınur – stýdent, kenjemiz Aıgúl mektep oqýshysy. О́zim 1982 jyly QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetin aıaqtaǵannan keıin Batys Qazaqstan oblystyq “Oral óńiri” gazetine joldamamen kelgen edim. Eńbek ete júre júrip, turmys qurdym. Sonda da jýrnalıstik mamandyǵymnan qol úzbedim. Qyzmet barysynda Aqjaıyq óńiriniń túkpir-túkpirin aralap, taǵdyry qyzyq qanshama adammen kezdestim, qalamymnyń kúshimen keıbir janǵa qamqor bolǵan kez de boldy. О́zime jaqyn áleýmettik máseleler, genderlik saıasat, ana men bala quqyǵyn qorǵaý jáne basqa da taqyryptarda jazǵan eńbekterim elenip, talaı ret respýblıkalyq, oblystyq baıqaýlardyń jeńimpazy atandym. Shyǵarmashylyq jolda úsh kitap qurastyryp, úsh-tórt jınaqqa áńgime-novellalarym endi. 2002 jyly ózimniń qyryq bes jasqa, QazMÝ-dy bitirgen kýrstastarymmen kezdesýdiń 20 jyldyǵyna arnap 1 myń metr bıiktikten parashıýtpen sekirip, “kókten tús­ken áriptes” atandym. Munyń bárin jazyp otyr­ǵa­nym, kóp bala – ata-ana úshin maqtanysh, qýanysh. Men kóp balaly anamyn dep eshqashan ómirdiń syıynan qur qal­ǵan emespin. Meniń órleýime eń aldymen otbasy ıesi Ju­ma­ǵalı Sapashuly men balalarym jol ashyp, qoldap otyr­dy. Sodan keıingi rızashylyǵymdy toqsan jyldan astam tarıhy bar, uıymshyl ujymym – “Oral óńiri” gazetine arnaımyn. Bıyl qudaı qalasa, kóp balaly ana retinde zeınet demalysyna shyǵamyn ba dep otyrmyn. Menińshe, kóp balaly analar úshin mundaı qamqorlyqtyń orny erekshe. Sózimniń sońynda, bıylǵy barys jyly ár otbasyna qut ala kelsin, elimizde besik terbeter analar odan ári kóbeıip, ár shańyraqtan sábı úni estilsin degen tilek aıtamyn. Oral.

ÁLEÝMETKE TYŃDATADY BILIGIN:

Qorǵanbek AMANJOL. Bir ǵajaıyp keldi jańa jyl taǵy, Janymyzdy jyl shýaǵy jylytady. Áldı, áldı, jas balaqan Jańa jyl – Ýaqyt degen uly patsha urpaǵy. Terezeme salyp órnek qyraý gúl, Keldi, mine, aǵyl-tegil jyraý jyl. Sábı jyldy besiginde terbetken Kóńilderge túspesinshi qylaý bir. Ubaq-shubaq uly kóshi ýaqyttyń, Jańa jylym – jarqyraǵan jahutym. Jańa jylym, syıla bizge qýanysh, Tatyr bizge baldaı dámin baqyttyń! Dostar, dostar! Taǵy da bir jyl jańa. Qadam basty urlana da nurlana. Júrekterde lúpildeıdi jas úmit, Ashylady, shashylady búr jańa. Jańa jylym, jumbaqsyń-aý. Kim bilsin?! Kúmis kúlki, hrýstaldaı syńǵyrsyń. Kókirekte arman toly kúmbirsiń. Jańa jylym jaz kóńilmen jaınatyp, Jas sulýdaı shattandyryp kúldirsin. Jańa jyldyń shapaǵatty nur tańy, Dostar, bizge qushaq jaıyp tur taǵy. Artyq bolsyn bir nesibe, bir yrys, Bıik bolsyn án samǵaýy, jyr taǵy. Tabys ta bar, shúkir, Alla, turmys bar, Jamandyqqa bola bersin kim qushtar? Jańa jylda jaqsylyqtyń mereıi Tym qurysa ústem tursyn bir mysqal. Jańa jylda basqa baqyt izdemen. О́z Otanym, óz úıimde – túzde emen. Adal bolsaq jyldyń aqsha qaryndaı, Mahabbat ta, marhabat ta bizbenen. О́zderińde, dostar, barlyq jaqsylyq, Kózderińde ushqyndaǵan jaqsy úmit. Jańa jylda jelbiretip jalaýdaı, Jaqsylyqty kótereıik bas qylyp. Barys jyly bıik tuǵyr, bı jylym, Tosyp tur-aý aldan alqa syılyǵyń. Nar qazaǵym Eýropada kókke órlep, Áleýmetke tyńdatady bıligin. Qane, dostar, kótereıik ıyqty, Ańsaıyqshy qyran samǵar bıikti! Qut darytar Qydyr ata sııaqty, Sálem saǵan, Jańa jylym súıikti!..

Almaty.