Adamdar úshin qajettiń bári jasalýy tıis

Keshe Aqordada Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyq etýimen keńes ótti.  Keńes jumysyna Premer-Mınıstr Kárim Másimov, Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy Aslan Mýsın, Astana, Almaty qalalary men oblystardyń ákimderi qatysty. Keńeste Memleket basshysy eli­mizdiń ekonomıkalyq damýy jó­­nin­­­de tıisti baǵdarlamanyń ázir­len­­­genin atap ótti. Eń aldymen, bul údemeli ındýstrııalyq-ın­no­va­sııa­lyq damý baǵdarlamasy, «Ju­mys­pen qamtý», «О́nimdilik», «Aýyz sý», «Bıznestiń jol kar­tasy» já­ne turǵyn úı-kom­mý­naldyq sha­rýa­shylyǵy baǵdar­la­malaryn jú­zege asyrýǵa qatys­ty. Osy baǵ­dar­lamalardy iske asy­rýda, ın­dýs­trııalandyrý baǵ­dar­lamasyna qa­zir­­diń ózinde memleket tara­pynan 165 mlrd. teńge bólingen. Budan basqa birqatar ózge baǵdarla­malar iske asyry­lý­da. Prezıdent óńirler transfert túrinde 1,5 trln. teńge alǵanyn atap ótti. – Biz júzege asyryp jatqan barlyq ba­ǵyt­tar, barlyq baǵdar­la­malar qa­­rajatpen qamtamasyz et­ilgen. En­di tek tapsyrylǵan ju­mystar­dyń oryndalýyn baqy­laý ǵana qaldy. Bıylǵy jyly eko­nomıkanyń 7 paıyzdyq ósý qar­qy­nyn odan ári jalǵastyrý mindeti qoıylyp otyr. Bul – jeńil mindet emes. Biz álemdik ekono­mıkanyń turaqtylyǵyna kepildik bere al­maımyz. Kásiporynnyń iske qosy­lýy men jumys isteýi, eger bizdiń re­sýrstarǵa qatysty baǵa kon­ıýnk­týrasy ózgergen jaǵdaıda demeý bolmaq, dedi Prezıdent. Elimiz boıynsha ekonomık­a­nyń ósimi 7,1 paıyzǵa jetti, ón­er­kásip óndirisiniń kólemi shamamen 6 paı­yzǵa ósti. Astana qa­la­synda (44,9 paıyz), Aqmola (38,9 paıyz), Jam­byl (28 paıyz) ob­lysta­ryn­da jáne Almaty qala­synda (22 paıyz) óner­kásip ón­dirisi kóp óskeni an­yqtaldy. О́t­ken jyly ónerkásip óndirisiniń tómendeý deńgeıi Pavlodar men Qostanaı oblystarynda baıqa­l­dy. Belsendi áreket etýshi shaǵyn jáne orta bıznes nysan­darynyń qatary 6 paıyzǵa, saýda kólemi 15 paıyzǵa artty. Halyq­tyń ortasha jan basyna shaqqan­da­ǵy nomınal­dy aqshalaı kirisi 12,5 paıyzǵa ul­ǵaıdy. Halyqtyń ki­ri­si­niń eń kóp ósimi Atyraý (20 paıyz), Sol­tústik Qazaqstan (20 paıyz), Aq­mola (17 paıyz) jáne Qara­ǵan­dy (15,8 paıyz) oblysta­rynda ekeni belgili bolyp otyr. Nomınaldy aqshalaı kiristiń eń tómengi ósimi  Jambyl (2,4 paıyz) men Batys Qazaqstan (2,6) oblystarynda. Bıylǵy jyldyń basynan beri biz zeınetaqyny 30 paıyzǵa kó­ter­dik, al sońǵy 3 jylda eki esege art­tyrdyq, 1 shildeden bastap bıýd­jet­tik sala qyzmetkerleriniń eń­bek­aqysy 30 paıyzǵa artty. Biz daǵda­rysqa qaramastan osy­ny ja­sadyq, – dep atap ótti Memleket basshysy. О́tken jyly Údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­darlamasy bastaldy. Birinshi jy­ly 152 nysan berildi, 25 myń ja­ńa ju­mys orny quryldy. Bıyl­ǵy jyl­dyń basynan beri 114 mlrd. teńgeni quraıtyn 75 ınves­tı­sııa­lyq joba iske asyryldy. Jyldyń sońyna deıin taǵy 129 jobany iske qosý josparlanýda. Sóıtip, bıyl­ǵy jyly 204 nysan iske qosylady. Jumys istep tur­ǵan bul nysandar ekono­mıkany damýǵa salmaqty úles qosa bas­tady. Eń bastysy, olar bizdiń eko­nomıkamyzdy odan ári árta­rap­tandyrý úshin júıeli negiz qa­laı­dy, dep qadap aıtty Prezıdent. Memleket basshysy ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý má­se­lesi men árbir nysandy ekono­mıkany odan ári damytý jónin­degi ma­ńyzdy memlekettik baǵ­dar­lama retinde baqylaýda ustaý qa­jettigin atap kórsetti. Sondaı-aq Prezıdent janar-jaǵarmaı ma­te­rıal­da­ry men azyq-túlik baǵala­ryna baı­lanysty jaǵdaıdyń erekshe nazar aýdarýdy qajet etetindigine toq­taldy. Ja­nar-jaǵar­maı baǵa­sy bú­kil álem­de ósýde, óıt­keni munaı men gaz baǵasy ósýde. Bul máseleni adamdarǵa naqty túsindirý kerek. О́z kórshile­ri­miz­ben salystyrǵanda, eń arzan ja­nar-jaǵar­maı materıaldary bizde. Ol ári qaraı jalǵasa berýi múmkin emes. Kásiporyndardyń eńbek ónim­diligin arttyrý qajet­tigin bári bilýleri kerek. Al baǵa óse túsedi, óıtkeni álemde baǵa ósýde, – dedi Nursultan Nazarbaev osy oraıda. Prezıdent jyl basynan beri barlyq óńirde azyq-túlik taýar­la­ryna baǵanyń óskenine toqtal­dy. Áleýmettik máni bar azyq-túlik taýarlaryna baǵanyń eń kóp ós­ýi Jezqazǵan qalasynda tirkelgen. Atyraý, Almaty, Taldy­qor­ǵan, As­­tana jáne О́skemen qa­la­larynda baǵa 10-12 paıyzǵa ósken. Biraq, onyń sebebi janar-j­a­ǵar­maı baǵasynyń ósýimen túsin­di­rilýi eshqandaı syn kóter­meıdi, dedi N.Nazarbaev. Úkimet pen ákimder atalǵan máselemen ázir­she júıeli túrde aınalyspaı otyr. Málimet úshin birqatar da­myǵan elderde taýarlar men qyz­metter kórsetý tizbesine baǵa belgileý zańnama ar­qyly anyq­ta­lady. AQSh pen Avstrııada – 10 paıyzǵa deıin, Fransııa, Japonııa, Grekııada 20 paıyz­ǵa deıin memleket baqylaýyna ala­dy. Osy rette aýylsharýashylyq ón­im­­deriniń baǵasyna baqylaý jasaý 50 paıyzdan 90 paıyzǵa deıingi kórsetkishti quraıdy. Men óz Jol­daýymda jańa tehno­lo­gııa­ny qol­da­na otyryp, aýyl sharýa­shyly­ǵyn­daǵy eńbek ónimdiligin 2015 jylǵa qaraı eki esege arttyrý mindetin qoıdym. Osylaı degen Prezıdent ózi­niń saparlary kezindegi kórgen­de­rimen bólisti. Kóp óńirlerde bul ispen ázirge eshkim aına­ly­syp jat­qan joq. Sizder kórsin dep Qa­zaqstanda joǵary eńbek ón­im­di­li­gine qol jetkizgen óńir­ler­ge saparmen baryp júrmin, de­di El­ba­sy. Kóptegen óń­irde kók­ónis pen kar­top ónimdiligi gek­taryna 15 ton­nany quraıdy, al tamshy­la­typ sýarý negizinde 60-tan 100 tonnaǵa deıin ónim alýǵa bola­dy. Ol kókónisterdi barlyq jerde – soltústikte, ońtústikte, batysta, shyǵysta ósirýge bola­dy. Tamshy­latyp sýarý úshin jabdyqtar shy­ǵarylýda, bizde tehnologııa bar, tájirıbe jetedi. О́tken aptada men Almaty obly­synyń Eń­bek­shiqazaq aýdanynda boldym. Sharýalar tam­shylatyp sýarý negizinde gekta­ryna 100 tonnaǵa deıin tomat alyp otyr. Ońtústik Qazaq­stan obly­synda – 120. Atal­ǵan tehnologııa ónimniń ózindik quny men baǵasyn tıisinshe tó­men­detýge múmkindik tý­ǵyzady. Jemis-kókónis baǵasynyń ós­ip otyratyny birinshi jyl emes ekeni bárińizge belgili, dedi Memleket bas­shysy odan ári. Alaıda, ne ákim­der, ne Aýyl sha­rýa­shy­lyǵy mınıstrligi tıisti qo­ry­tyndy shyǵar­ǵan joq. Olar aýyl sharýashylyǵy ónimderi óndirisin keńeıtýmen aı­nalyspaıdy. Aǵ­ym­­daǵy jyly respýblıka aýma­ǵyn­da kókónis pen kar­top egý kólemi ulǵaıtylmaq tú­gili, kerisinshe qys­qarǵan. Osyǵan oraı El­basy Aq­mola, Shyǵys Qazaq­stan, Batys Qazaqstan jáne Sol­tústik Qazaq­stan oblystaryn mysalǵa keltirdi. Budan soń Memleket basshysy ár oblysta tamshylatyp sýarý­dyń zamanaýı tehnologııasyn endirý jáne jylyjaı, kókónis saq­taý, qaıta óńdeýmen aınaly­sa­tyn ká­siporyndar qurylysyn je­del­de­tý jónindegi jobany bastaý qa­jettigin atap kórsetti. Já­ne de alda turǵan astyq jınaý naýqany jóninde Nursultan Nazarbaev bı­ylǵy jyly bıýdjetten aýyl sha­rýashylyǵyna 177 mlrd. teńge, so­­nyń ishinde 55 mlrd. teńge sýbsıdııa jáne 17 mlrd. teńge óńi­r­ler­de azyq-túlik ónimderin tu­raq­tan­dy­rý qoryn qurýǵa bó­lin­genin atap ótti. Egin jınaý ju­mystary úsh­in 400 myń tonnadan astam ja­nar­maı je­ńil­dik baǵamen bólingen. Jıyn-terim jumystaryn tabysty uıym­dastyrý úshin barlyq qajetti jaǵ­daı jasalǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń boljamy boıynsha, 17-17,5 mln. tonna kóleminde as­tyq jınaý, sonyń ishinde 15 mln.tonna bıdaı jınaý kútilýde. Men kóp mólsherde shetel tehnıkasyn satyp alýǵa tap­syrma berdim. Bul aýyl sha­rýa­shylyǵy tehnıkalaryn Qa­zaq­standa qurastyrý óndirisin tú­letý úshin qajet. Bul ma­ńyzdy másele, dedi Prezıdent keńeste. О́simdikterdi qorǵaý, zııankestermen kúres, t.b. má­se­leler jónindegi ju­mys­tardy osy aı – tamyzda kú­sheıtý kerek. Sony­men qa­tar, aýyldardaǵy jol­dardy jón­deýden ótkizý aýyl sharýa­shylyǵyn damytýmen tikeleı baılanysty. Dalalyq jerlerden bastap, elevatorǵa deıingi tasymaldaý joldaryn qaras­tyryp, jóndeýden ótkizý qa­jet, dedi Prezıdent osy týraly. Memleket basshysy, son­daı-aq, kelesi jyldy da oılaý qajettigin atap ótti. Bul jaq­sy jyl bolady. Barlyq da­qyldar boıyn­sha jaqsy ónim alýǵa múm­kin­­dikter mol. Jár­meńkeni keń aýqymda ótkizip, kókónis baǵa­syn arzandatyp, adam­dar­dyń qysqa daıynda­lýy­na járdem­desý kerek. Aýdandar qalamen birlesip ju­mys istep, azyq-tú­likpen qam­tama­syz etýge tıis. Memleket basshysy basqa da ózekti máselelerge nazar aý­dartty. Qysqa daıyndyqty ba­qylaýǵa alyńdar. Kom­mý­nal­dyq qyzmetke baǵany, Úki­met júr­gizip otyrǵan turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýa­shy­lyq­ty jań­ǵyrtý baǵdar­la­ma­synyń júzege asyp jatqanyn baqylańyzdar, dedi Elbasy osy týraly. Baǵ­darlamany túsin­dir­gen jerde, ol jumys isteıdi. Jeke menshik úıińe jóndeý júrgizý úshin je­ńil­dikter berip otyrǵan bizden basqa qan­daı memleket bar? Sony adamdar sezingen kezde baǵ­­darlama júzege asady. Bir kvartaldy, bir aýdandy, bir úıdi alyp, mysal keltirińder. Adam­dar­dy ákelińder, sonda óz úı­lerin jeńildikpen jasap alǵan tur­ǵyndardy kórsin. Eger biz bul ispen shuǵyl­danbasaq, onda turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shy­lyq­ty qaıta qal­py­na keltirýdi kóp jylǵa sozyp alamyz, dep atap ótti Nur­sultan Nazarbaev. Meniń shaqyrýym boıyn­sha jastar aýylǵa barýda, dedi Prezıdent. Alǵashqy jyl­dary bári osy týraly aıtty, ju­mysqa turǵyzdy. Alaıda odan keıin tynysh bola qaldy. Qazir aýylǵa qansha dáriger, qansha muǵalim kelgenin, onda olardyń qalaı jumys istep júr­genin eshkim bilmeıdi. Eger ol jerge bilikti muǵalimder barmasa, onda mektepterdi nege saldyq? Eger ol jerge bilikti dárigerler barmasa, onda em­hanany nege turǵyzdyq? Mamandar almastyrý bo­ıynsha biz ortalyqtan – Úki­metten, mınıstrlikterden 140 jas mamandy jergilikti jerlerge – aýdandyq, oblys­tyq ákimdikterge jiberdik, dep atap ótti Elbasy. Olar tek mamandanyp qoımaı, ómirlik tájirıbe jınasyn dedik. Al ortalyqqa jergilikti jerlerde eńbek etken, aýylda, aýdanda, qalada naqty ispen aına­lys­qandardy alý kerek. О́ńir­lerge saparym kezinde men osy adamdarmen kezdeskim keledi. Eger olar jumys istese, jergilikti problemany tereń túsi­netin bolady. Ortalyq or­gan­darǵa tek Batystyń bilimin alǵandardy ǵana emes, birinshi kezekte jergilikti jer­lerde is júzinde tájirıbe jınaq­taǵan­dar­dy shaqyrý kerek. Budan keıin Memleket basshysy áleýmettik kásip­kerlik korporasııasynyń ju­my­syna toqtaldy. Korpora­sııa­sy týraly zańdy qabyl­dadyq, dedi osy týraly El­basy. Kapıtaldandyrýǵa qa­jet­ti qarajatty bóldik, ÁKK-ni jergilikti ákimdikterge berdik. ÁKK aýyldyq aýdandarda nemen aınalysatyny jóninde ákimdikter esep berýleri qa­jet. Aýyl sharýashylyǵynda bári qarapaıym. Qala mańyna ornalasqan aýyldar sol qa­lany azyq-túlikpen jabdyq­taýlary kerek. Iri astyqty óńirler óz alqaptaryn olar úshin tıimdi paıdalanýlary tıis. Jeke qonystardy damy­týǵa kómektesý kerek. Kókónis, jemis jaqsy ósetin bolsa, olar sony ósirýmen aınalys­syn, al astyq ósiretinder – astyqpen, mal sharýa­shyly­ǵymen aınalysatyndar mal ósirýmen aınalysqany jón. Úkimetke jáne Prezıdent Ákim­shiligine osy máselelerdi baqylaýǵa alýdy tapsyramyn. Keńeste Memleket basshy­sy óńir basshylarynan ózekti ózge de máselelerdiń qalaı sheshilip jatqanyn surap bildi. Búginde jylý maýsymyna daıyndyq máselesi jóninde qazandyq­tyń 66 paıyzyna, jylý tras­sa­sy­nyń 64 pa­ıy­zyna, sýmen jab­dyqtaý jeli­siniń 57 paıy­zyna jóndeý ju­mystary júrgizil­gen. Qys­qy jaǵdaı­da jumys isteýge den­saýlyq saqtaý, bilim berý jáne áleý­mettik saladaǵy ózge de mekemeler nysanda­rynyń 65 paıyzy daıyn. Ákimderge alda turǵan jy­lytý maýsymyna turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyq ny­san­daryn ázirleý, olardyń tu­raqty qyzmet jasaýyn qamta­masyz etý jónindegi ju­mys­tardy muqııat júrgizýdi tap­sy­ramyn. Semeı men Prıozerskide oryn alǵan jaǵdaı qaıtalanǵan jaǵdaıda jeke jaýapkershilik tıisti ákim­der­ge júkteletin bolady, dedi Prezıdent. Prezıdent keńeste Táýel­siz­diktiń 20 jyldyǵyn merekeleý bekitilgen josparǵa sáıkes júrgizilip jatqanyn atap ótti. Negizgi jumys jergilikti jerde júrgiziledi. Adamdar ár­bir aýylda, árbir derevnıada jol jaǵdaıynyń, sýmen jab­dyqtaýdyń, medısınalyq qyz­­­­met kórsetý, bilim berý isiniń jaqsara túskenin sezinýleri tıis, dedi Elbasy. Árbir eldi mekende mereı­toılyq jyldyń lebi sezilýi kerek. Barlyq eńbek ujym­darynda jaqsy ahýal bolýy tıis. Jas urpaq biz qandaı qıyndyqtarmen betpe-bet kel­­genimizdi bile bermeıdi. Táýelsizdik bizge úl­ken qıyn­dyqpen keldi. Absolıýtti táýelsizdik eshqashan bolmaı­dy. Integrasııa, ja­han­daný má­selesine kelsek, biz álem­men orasan baıla­nys­ta­myz. Táýelsiz memleket qur­ǵan kezde, biz birtutas memleket ydy­raý qıyn­dyqtaryn ótker­dik. Dúken sóre­leri bos bolý­shy edi, elek­tr stansalary jumys istemeıtin, zeınetaqy men eńbekaqy tó­lenbedi. Biz sońǵy álemdik daǵ­darystan, Ońtústik-Shy­ǵys Azııa daǵda­rysynan óttik. Elimizdi búkil álemge tanyttyq. О́tken jyly EQYU-ǵa basshylyq jasadyq. Bıyl IYU-ǵa tóraǵa bolý­damyz. Úlken túsinik jumys­tary júrgizilýi tıis. Táýel­sizdiktiń 20 jylyn yntamen qarsy alý kezeńin paıda­lanyp, halyq úshin, adamdar úshin jasaýǵa tıistilerdiń bárin jasaýymyz kerek. Memleket, táýelsizdik, ekonomıka, bizdiń baǵdarlamalarymyz – osylardyń túpki maqsaty halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý. Sizder álemde ne bolyp jatqanyna kóz salyńyzdar dedi, Prezıdent, úlken memleketter defolt aldynda tur, eńbekaqyny, zeınetaqyny tó­mendetýde, zaýyttar toqtap, kásiporyndar jabylýda, memlekettik shyǵyndar qysqarýda. Bizde de únem árkimniń ma­ńyzdy isi bolýǵa tıis. Má­selen, bizde dıodty shamdar shyǵarylady, olardy eń bolmaǵanda kóshelerdi jaryq­tandyrýǵa, ákimshilik ǵımarat­tarǵa paıdalaný kerek. Baǵ­dar­lamalardyń bári ázirlendi, qarjy bólindi, endi júzege asyrý kerek. Iske qosylǵan nysandar jumys istep, ónim shyǵarýǵa tıis. Barshańa jumysta tabystar tileımin, dep qorytyndylady sózin Memleket basshysy. Keńes sońynda Memleket basshysy birqatar naqty tap­syrmalar berdi. Sýretti túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.