Quqyqtyq qundylyqtyń qýaty

Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgeli beri jıyrma jyldyń júzi boldy. Osy jyldar ishinde ata-baba ańsaǵan irgeli ister júzege asyp, nebir armandar aqı­qatqa aınaldy. Ekonomıkalyq jetistikterimizben qatar, quqyqtyq reformalar ómirge enip, zań ústemdigi úlgili úderiske ulasty. Sonyń ishinde Quqyqtyq saıasat tujy­rymdamasynyń mindetterin oryn­daý eldiń quqyqtyq damýyn arttyra tústi. Bul oraıda elimizdiń quqyq qorǵaý júıesiniń uıytqysy bolyp tabylatyn prokýratýra organdary 2002-2010 jyl­dar aralyǵyndaǵy kezeńge arnalǵan Qu­qyqtyq saıasat tujyrymdamasyn iske asy­rý kezeńinde kóptegen jumys atqardy. Bas prokýratýra zań shyǵarmashy­lyǵy prosesine belsendi túrde qaty­sýda. Osynyń alǵysharttary Qazaqstan prokýratýrasy úlgisiniń ózinde jáne memlekettik organ júıesindegi onyń biregeı erejesinde qalanǵandyǵy anyq. Elimizdiń bas quzyrly organynyń máli­met­terine súıene otyryp ańǵarǵany­myz, 2002 jylǵa arnalǵan Quqyqtyq saıa­sat tujyrymdamasynyń erejesin jú­ze­ge asyrý barysynda Bas prokýratýra quqyq qorǵaý júıesiniń úıles­tirýshisi retinde zańdylyq pen quqyq­tyq tár­tipti qamtamasyz etý úshin mańyzdy birqatar zańdardy ázirleýge atsalys­qany baıqalady. Mysaly, 2009 jyly Bas prokýratýra ázirlegen «Zańsyz jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa) jáne terrorızmdi qar­jy­landyrýǵa qarsy is-qımyl týraly» Zań qabyldandy. Bul zańsyz jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jy­lys­tatýǵa) jáne terrorızmdi qarjylan­dyrýǵa qarsy áreket etýdiń quqyqtyq negizin aıqyndady, qarjy monıtorıngi sýbektileriniń quqyqtyq qatynastaryn belgiledi. Kásipkerlik qyzmetke zańsyz arala­sýdyń jolyn kesý boıynsha da edáýir jumystar júrgizilýde kórinedi. Ishki vedomstvolyq aktilerge sáıkes kásip­kerlikti qorǵaýǵa jáne qoldaýǵa da baǵyttalǵan zańnamalardyń qoldany­lýyn qadaǵalaý prokýratýra qyzmetin­degi basymdyq deımiz. Osyǵan baıla­nysty prokýratýra baqylaýshy organ­dardyń kásipkerlikke zańsyz aralasýǵa nemese sharýashylyq júrgizýshi sýbek­tilerdiń quqyqtaryna qysym jasaýǵa baılanysty kez-kelgen zań buzýshy­lyqtyń jolyn kesetin jalǵyz organ bolyp tabylady. Bul jumystyń tıimdiligi Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń kásipkerler qyzmetin mindetti túrde tirkeýdi zańmen belgileýge yqpal etedi. Qazirgi tańda Bas prokýratýra janynda jumys isteıtin Kásip­kerler jónindegi saraptamalyq keńes osy máselelerdi sheshýge yqpal etedi. Prokýrorlar barlyq aýdandarda kásip­ker­lerdiń qaýymdastyqtaryna baqylaý jasaıtyn, bızneske zańsyz aralasý týraly shaǵymdar men dabyldar kelip túsken kezde dereý saparǵa shyǵatyn, prokýratýra qyzmetkerlerinen turatyn utqyr toptar qurdy. Konstıtýsııaǵa sáıkes prokýratýra organdaryna jedel-izdestirý qyzmetiniń zańdylyǵyn joǵa­ry qadaǵalaý mindetteri júktelip, erekshe ról bólindi. Mine, osy oraıda atap óter bolsaq, joǵaryda atalǵan tujyrymdama negizinde quzyrly organnyń atqarǵan jumy­sy az emes. Olar Ádilet mınıstrligimen birlese otyryp, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine azamattardyń jeke ómirine qol suǵylmaýshylyq quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men to­lyqtyrýlar engizý týraly» Zań joba­syn ázirledi, oǵan Memleket basshysy qol qoıdy. Hat jazysý, telefonmen sóılesý, pochta, telegraf nemese ózge de habarlama qupııasyn zańsyz buzǵany úshin Qylmystyq kodekske jazany qa­taldatýǵa baǵyttalǵan ózgerister engizýdi qabyldaý Zańnyń ereksheligi bolyp tabylady. Osy Zańmen jeke ómirge qol suǵýshylyqtan qorǵaý deńgeıin arttyrý maqsatynda baılanys jelilerinde ar­naýly jedel-izdestirý is-sharalaryn júrgizýge kedergisiz tekserýdi júzege asyrýǵa arnalǵan ýákiletti prokýror ınstıtýty engizildi. Azamattardyń habarsyz joǵalyp ketý faktileri boıynsha qabyldanǵan is júrgizý sheshimderiniń zańdylyǵyn qam­ta­masyz etý jáne olar boıynsha qyl­mys­tardy jasyrý faktilerin boldyr­maý maqsatynda Bas prokýratýra eger tergeýge deıingi tekserý merzimi ishinde onyń turǵylyqty jeri anyqtalmasa, adamnyń habarsyz joǵalý faktisi bo­ıynsha qylmystyq is qozǵaý bóliginde qylmystyq jáne qylmystyq is júrgizý zańnamalaryna ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizý týraly zań jobasyn ázirledi. Ombýdsmen, jemqorlyq qylmysta­ry­nyń aýqymyn zańdy turǵydan aıqyndaý, sheteldik azamattardyń balalardy asyrap alý tetikterin belgileý ınstıtýtyn engizý máseleleri boıynsha normatıvtik baza ázirleýge jáne qabyldaýǵa belsene at­salys­ty. Sonymen qatar, tıisti jumys toptarynyń músheleri retinde sot isin júrgizýdi alqabılerdiń qatysýymen engizý máseleleri boıynsha sottylyqtyń ara-jigin ajyratý, sot júıesin jetildirý, ólim jazasy túrindegi jazanyń aıryqsha sharasyn qoldaný aıasyn taryltý, qamaýǵa alýǵa sanksııa máselelerin sottarǵa berý, qylmystyq zańnamalardy izgilendirý, keıbir qylmystardy qylmystan aryltý týraly zańdardy ázirleýge jáne qabyl­daýǵa qatysty. Sondaı-aq, prokýratýra organdary­nyń qyzmetkerleri tórelik sottar týraly, sottardyń táýelsizdigin nyǵaıtý, qyl­mystyq proseste jábirlenýshilerdiń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý, advokatýra týraly zańnamalardy jetildirý máse­leleri boıynsha zań jobalarynyń erejelerine ózgerister engizdi. Atap aıtqanda, qylmystyq jáne azamattyq is júrgizý zańnamalaryna, ákimshilik quqyq buzýshy­lyqtar týraly zańnamalarǵa taraptardyń aıtysý qaǵıdatyn iske asyrýǵa, aldyn ala tergeý jáne anyqtaý satysynda advokat­tardyń is-júrgizý quqyqtaryn keńeıtýge, bilikti zań kómegimen, sonyń ishinde memleket esebinen qamtamasyz etýge, azamat­tardyń advokattyq qyzmetke qol jetimdilikterin ońaılatýǵa, memleket esebinen tegin bilikti zań kómegin usynýǵa naqty negizdemeler belgileýge baǵyttalǵan ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly usynystar engizildi. Bas prokýratýra jumys tobynyń mú­sheleri retinde tórelik sottar jáne Halyqaralyq kommersııalyq arbıtraj týraly zańdy ázirleýge, súıemeldeýge jáne Respýblıka Parlamentiniń qabyl­daýyna belsene atsalysty. Osylaısha 2002 jyldan bastap, quqyqtyq reforma kezeńinen keıin Qazaqstan zańnamalardy damytýdyń keleshekti josparyna, eli­mizdiń quqyqtyq júıesin damytýdyń túbegeıli baǵytyn kezeń-kezeńmen iske asyrýǵa kóshti. Memlekettik quqyqtyq saıasattyń birligi men sabaqtastyǵy 2002 jáne 2010 jyldarǵa arnalǵan tıisti uzaq merzimdi tujyrymdamalarda óz ornyn tapty deı alamyz. Al endi búgingi tańda prokýratýra organdary 2010 jyldan bastap 2020 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblı­ka­­synyń Quqyqtyq saıasat tujyrym­damasyn iske asyrý qyzmetine jan-jaqty kiristi. 2010-2020 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasaty tujyrymdamasy erejelerin iske asyrý maqsatynda quzyrly organ prokýratýra qyzmetine qatysy bar tómendegideı zańdar qabyldanǵandyǵyn jetkizdi. Olar: Quqyq qorǵaý qyzmeti týraly; Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine quqyq qorǵaý qyzmeti jáne synyp­tyq shender, áskerı jáne arnaýly ataqtar berý, áskerı qyzmetshilerdiń jáne ózge de memlekettik organdar qyzmet­kerleriniń nysandy kıim kıip júrý quqyǵy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly; Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine prokýratýra organda­rynyń qyzmetin jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly; Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy baqylaý jáne qadaǵalaý qyzmeti máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly bolyp tabylady. «Quqyq qorǵaý qyzmeti týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań­na­malyq aktilerine quqyq qorǵaý qyzmeti jáne synyptyq shender, áskerı jáne arnaýly ataqtar berý, áskerı qyzmet­shilerdiń jáne ózge de memlekettik organdar qyzmet­kerleriniń nysandy kıim kıip júrý quqyǵy máseleleri boıynsha ózge­ris­ter men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zańdar biregeı quqyqtyq standarttar men quqyq qorǵaý qyzmetinen ótý normalaryn, qyzmetker­lerdiń áleýmettik qorǵalýyna baǵyttalǵan. Quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý jáne profılaktıkasyn kúsheıtý maqsatynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań­na­malyq aktilerine prokýratýra organ­darynyń qyzmetin jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańmen quqyq qorǵaý qyzme­tine qatysy boıynsha prokýratýra organdarynyń fýnksııalaryn úılestirý (quqyq qorǵaý qyzmetiniń úılestirý maq­sattary, zańdylyqty, quqyqtyq tártipti jáne qylmysqa qarsy kúresti qamtamasyz etý jónindegi úılestirý keńesteriniń quqyqtyq mártebeleri zańdy turǵydan) bekitiledi. Sonymen qatar, áleýmettik salada azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaýǵa prokýrorlyq qadaǵalaýdyń tıimdiligin arttyrýǵa ba­ǵyttalǵan sharalar kózdeledi. Al «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy baqylaý jáne qada­ǵalaý qyzmeti máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań memlekettik organdardyń baqylaý jáne qadaǵalaý ókilettikterin, sondaı-aq, memlekettik baqylaý jáne qadaǵalaýdy júzege asyratyn másele­lerdi keshendi retteý úshin biryńǵaı quqyqtyq baza qalyptastyrýǵa baǵyttal­ǵan basqa da túzetýler engizýdi belgileıdi. Árıne, budan basqa quqyq qoldaný praktıkasyn birkelki uǵynýdy qamtama­syz etý maqsatynda zań jobasy sheńbe­rinde baqylaý jáne qadaǵalaý uǵymy­nyń ara-jigin ajyratý júrgizilýde. 2010-2020 jyldar aralyǵyndaǵy ke­zeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujy­rym­damasynda kózdelgen qylmystyq saıasatty jetildirý maqsatynda «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnama­lyq aktilerine qylmystyq jáne qyl­mys­tyq is júrgizý zańnamalaryn jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qa­byl­dandy. Asa qoǵamdyq qaýip týǵyz­baıtyn qylmystardy ákimshilik quqyq buzýshylyqtar sanatyna aýystyryp jáne olardy jasaǵany úshin ákimshilik jaýapkershilikti kúsheıte otyryp, qyl­mystan aryltý máseleleri osy zańda óz ornyn tapty. Sondaı-aq, jekelegen qyl­­mystardyń aýyrlyq dárejesin jazany jumsartý (depenalızasııa) jo­ly­men qaıta baǵalaý júrgizildi. ákimshilik preıýdısııa engizildi, bas bostandyǵynan aıyrýǵa baılanysty emes qylmystyq jazalardy qoldaný aıasy keńeıtildi, sonyń ishinde bostandyǵynan aıyrý túrindegi jaza jekelegen sanksııadan alyp tastaldy ne bas bostandyǵynan aıyrýdyń barynsha merzimi qysqartyl­dy, memlekettik májbúrleýdiń jáne basqalarynyń qylmystyq jazaǵa barabar sharalary engizildi. Bas prokýratýra sońǵy jyldar aıasynda quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin úılestirýdi júzege asyra oty­ryp, óz quzyreti sheńberinde qylmysqa qarsy kúreste, qylmystyq qýdalaýdy júzege asyrǵanda, sottalǵan adamdardy bergen jáne qylmyskerlerdi tabys etkende halyqaralyq quqyqtyq kómek kórsetýdiń negizgi ólshemderin aıqyn­daıtyn birqatar mańyzdy halyqaralyq quqyqtyq kelisimderdi ázirledi. Osy salada qazirgi tańda 23 kelisim áreket etedi. Qazir memlekettiń halyqaralyq-quqyqtyq bazasy edáýir keńeıip keledi. Qazaqstan Respýblıkasy men Birikken Arab Ámirlikteri arasyndaǵy quqyqtyq kómek kórsetý jáne qylmyskerlerdi ustap berý týraly kelisimge ótken jyly qol qoıý sonyń kýási bolyp tabylady. Memleket basshysynyń Qytaı Halyq Respýblıkasyna memlekettik sapary barysynda sottalǵan adamdardy ustap berý týraly eki memleket arasyndaǵy kelisimge qol qoıý Qazaqstan úshin ma­ńyzdy jańalyq boldy. Bas prokýratýra Shanhaı Yntymaq­tas­­tyq Uıymyna (ShYU) múshe mem­leketter Bas prokýrorlarynyń, TMD múshe mem­le­ketter Bas prokýrorlary Úılestirý Keńesiniń (BP ÚK), «Qazaq­stan Respýb­lıkasy – Eýropalyq Odaq» (QR-EO) sot tóreligi men quqyqtyq tártip jónindegi shaǵyn komıtet oty­rys­tary sııaqty iri kólemdegi halyq­aralyq is-sharalardy uıymdastyra­ty­nyn jáne oǵan turaqty negizde qatysyp otyratynyn atap ótý qajet. Osyndaı is-sharalarǵa asa nazar aýdarylady, óıtkeni, onda terrorızmge, ekstremızm­ge, separatızmge, esirtki, psıho­troptyq zattar men olardyń zańsyz aınalymyna qarsy kúres, sondaı-aq qarýdyń, oq-dárilerdiń jáne jarylǵysh zattardyń zańsyz aınalymyna qarsy kúres, qyl­mystyń transulttyq túrlerine qarsy áreket etý salasyndaǵy problemalar sheshimin tabady. «QR-EO» Komıtetiniń jumysyna qa­ty­sý qazaqstandyq jáne eýropalyq zańna­malardy úılestirý, keıin olarǵa qosylý salasynda birqatar mańyzdy problemalardy sheshýge, qylmysqa qar­sy kúres, zańdylyqty jáne quqyq­tyq tártip­ti qamtamasyz etý salasynda Eýro­­palyq Odaq memleketterimen jekelegen halyqaralyq sharttar jasasýǵa, azamat­tardyń, áıelderdiń, kámeletke tolmaǵan­dardyń konstıtýsııalyq qu­qyq­taryn qorǵaýda oń álemdik tájirıbe alýǵa múmkindik beredi. Prokýratýra organ­dary­nyń quqyq qorǵaý júıe­sindegi úılestirýshi rólin eskere oty­ryp, TMD Bas prokýrorlary úılestirý keńesiniń otyrystary sheńberinde qylmysqa qarsy kúreste birlesken sharalar qabyldaýǵa, tutastaı alǵanda, TMD-da zańdylyq pen quqyqtyq tártip­ti qamtamasyz etýge, sonyń ishinde proký­rorlyq qadaǵalaýdy kúsheıtýge jáne úılestirý deńgeıin arttyrýǵa baǵyttalǵan máselelerdiń óte úlken spektri qamtylady. 2010 jylǵy 15 qyrkúıekte Máskeý qalasynda ótken otyrysta 2011-2013 jyldarǵa arnalǵan adam saýdasyna qarsy kúrestegi TMD qatysýshy memle­ket­terdiń yntymaqtastyǵy baǵdarla­masy maqul­dan­dy, sottar qylmystyq isterdi qaraǵan kezdegi memlekettik aıyptaýǵa qoldaý kórsetý boıynsha jumystardy uıymdas­tyrý tájirıbesin almasý máseleleri talqy­landy, 2008-2010 jyldarǵa arnal­ǵan qylmysqa qar­sy kúrestiń birlesken sharalarynyń Memleketaralyq baǵdarla­masynyń oryn­­dalýyna, terrorızmge jáne ekstre­mızmniń ózge de kúsh kórsetý kórinis­terine qarsy kúreste, esirtki, psıho­troptyq zattar men olardyń prekýrsorlarynyń zańsyz aınalymyna qarsy kúreste qadaǵalaýdy úılestirýdiń deńgeıin arttyrýdyń basqa da máselele­rindegi yntymaqtastyqqa qorytyndy jasaldy. Aleksandr TASBOLATOV.