Ulystyń uıytqysy

Bul óńirde bıylǵy kóktemińiz júdá erte shy­ǵa­tyn­daı elgezektik tanytqanymen, alǵashqy aılary kezerińkirep, qurǵaǵyna ketken. Tek sáýirdiń jıyr­masyna taman jyly jańbyryn tókken. Qarataý men Alataýdyń hám Qazyǵurttyń túıisken tóri reńdenip sala bergen. Sondaı kúnderdiń birinde Tóle bı aýdany ortalyǵynyń bıik belesindegi 1200 oryn­dyq, zamanaýı, zaý-zańǵar, jap-jańa, jarqyraǵan mek­tepte urpaqtar sabaqtastyǵyna arnalǵan bas­qosý ótken. Sonda ǵoı, bir kisiniń nysaı-nıetine tańǵal­ǵan­byz. Paıǵambar jasyna jaqyndańqyrap qalypty. Oı-pikirin ashyq aıtady eken. Aty-jóni – Átirhan Shyńǵysbaev. Tıtimdeıinen tirlikke aralasqan. Qa­ra jumystan, bilim almaqtan, úırenbekten qashpa­ǵan. Beınetti az keshpegen. Kúrdeli sharýa­shy­lyq­tardy da basqarǵan. Kezdesýdiń aldynda álgi, áıdik altyn uıanyń basshysy Záıdillá Temirbekov mektepti meımandarǵa maqtana, mereılene aralatyp, tamyl­jyta tanystyrǵan. «Qandaı ǵajaıyp ǵımarat! Aýyldar men aýdandarda osyndaı oqý oryndary ornaıdy dep oıladyq pa bir kezderi?! Qaıran, balalyq shaqqa qaıta oralyp, qaıtadan oqyǵyń keledi», – dedi Átirhan baýyr janarlary jasaýrap. «Kesheli beri birjarym kúndeı jaýǵan jańbyr jerge de, elge de bereke darytty, – dedi Átirhan myrza sálden soń. – Búgin eleń-alańnan egistikterdi araladym. Topyraq jaryqtyqqa ylǵaldyń qansha­lyqty sińgenin ólshedim. Odan keıin oblystyń barlyq aýdandaryna túgeldeı telefon soǵyp, jańbyrdyń qalaı jaýǵanyn surap shyqtym. Barlyǵyna jaman jaýmapty. Qýanyp qaldym». Shyńǵysbaev shyn shattanyp, shyn tolqyp, shyn tebirenip turdy. Sol bir sátte. Aqsary júzi ala­burtyp. Átirhan myrza – aıadaı ǵana aýdannyń turǵyny. Aýdandyq máslıhattyń hatshysy ǵana. Baıqaısyz ba, qýańshylyq, qurǵaqshylyq bolyp kete me dep ýaı­­ym­dap, kúlli kúngeıińiz ben teriskeıińizdiń, bú­kil baı­taǵyńyzdyń berekesin oılaıdy. Kenet osy Átirhan myrzańyz jóninde jýyrda estigen jaǵdaı oıǵa oral­ǵan. «Áteke, siz segizinshi sáýirde Astanaǵa baryp, El­basymyzdy ulyqtaýǵa qatystyńyz ǵoı. Sonda Táý­el­sizdik saraıynyń záýlim zalynda tú­re­gep turyp, aǵyl-tegil jylaǵanyńyz ras pa?» – deımiz. «Ras, – deıdi Shyńǵysbaev. – Keıbireýler ersileý kóretindeı kúliń­kireıdi qazir. Sol saltanat ót­ken Saraıdyń al­­dyn­daǵy tizile tigilip jelbiregen, kókke órlegen kó­gildir tý­larǵa qaraǵannan-aq qatty tolqydym. Al, Pre­zı­den­t­imiz ant berip bolyp, tizerlep, memlekettik týy­myz­dy súıgende... Jyla­ǵa­nymdy... Jasyrmaımyn...» Osyny aıtqan Átirhannyń daýysy dirildeń­ki­redi. «Kúlgender kúle bersin, tógile egilgenim ras», – dedi taǵy da. Osyndaı adamdardy kórgende: «Shirkin-aı, peıili qandaı taza edi, jan-júregi netken móldir edi?!» – deısiz. Ońtústigińizde osyndaı adamdar tipti de az emes. Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵyna arnalyp, altyn qursaqty aımaǵyńyzda alýan-alýan sharýalar men sharalar shabyttana atqarylyp jatyr. Ár apta saıyn, juma jáne senbi kúnderi Shymkent shaharynyń «Shámshi álemi» gúlzarynda oblystyń eki aýdany kezektesip konsert qoıady. «Táýelsizdik – mereıim» festıvaliniń aıasynda. Kúni keshe ǵana Maqtaaral ónerpazdary esep berdi. «Myrzashól – Ońtústiktiń júregi» degen ǵoı Elbasymyz Nursul­tan Nazarbaev. Maqtaaraldyqtardyń konsertinde biz joǵaryda keltirgen Átirhan Shyńǵysbaev sııaqty ańqyldaq azamat, kompozıtor Bóri Isanyń «Jel­toq­san», «Egemen Qazaqstan» syndy kúıleri oryn­dal­dy. «Jetisaı sazy» orkestriniń kúshimen. Halyq ja­zýshysy Sherhan Murtaza: «Maqtaaraldyń Bóri Isa­sy – Myrzashóldiń Nurǵısasy» degen. Táýelsiz­dik­tiń áýelgi jyldarynda. Sol Bóri Isańyzdyń ózi «Shá­m­shi áleminiń» bıik sahnasyndaǵy «Jetisaı sazyna» jetekshilik jasap, dırıjerlik etip turdy. Nurǵısa aǵasynsha. Qanattana. Shattana. Shabyttana. Konserttiń aldynda jáne ón boıynda, sondaı-aq aýdan jetistikteri jaıyndaǵy kórmede, beınefılmde birtalaı tabystar pash etildi. Qadyrlar men Tumanbaılar, Sabyrhandar jyrǵa qosqan Jetisaıyńyz jıyrma jyldyń ishinde jasaryp ketken. Burynyraqta Qurmanbek Jandarbekov atyn­daǵy drama teatrymen qaıran qaldyratyn qalada búginde «Syrdarııa» ýnıversıteti qanatyn keńge jaıyp keledi. Igi dástúrge, izgi saltqa aınalyp úlgergen oblystyq «Yrys aldy – yntymaq» basqosýy bıyl sol «Syrdarııa» ýnıversıtetiniń sán-saltanaty jarasqan Jastar saraıynda ótken. Iá, Jetisaıyńyz jaınaıdy-aq. «Jyr» bolyp júr­gen aýdandyq aýrýhana da aqyry iske qosyldy. «Táý­elsizdiktiń 20 jyldyǵyna – 20 ıgi bastama» atty uran kóterildi. Medısına ǵylymdarynyń dok­tory, Astanadaǵy radıobıologııa ǵylymı ortaly­ǵy­nyń dırektory Polat Qazymbet myrza Shablan aýylynan arnaıy kitaphana ǵımaratyn saldyrdy. Naýryzda ashylǵan kitaphanada jeti myńǵa jýyq kitap qory, elektrondy oqý quraldary bar. Úsh qaq­pa­sy men órnekteri de ózgeshe nazar aýdartady. Mundaı kitaphana mesenattyq máseledegi mánisti máner mánzeldes. Maqtaaralyńyzda bıyl 100 myń gektardan asa alqapqa maqta egildi. Bul byltyrǵydan bes myń gek­tardaı artyq. Tarıhta tuńǵysh ret maqta on bes kúnde ǵana egilip bitti. Myrzashólde qońyr maqta ósirile bastady. Bıofabrıka iske kirisken. Lıverpýl bırjasynda taza talshyqty maqta baǵasy qym­battady. Maqtaaraldyq maqtashylaryńyzdyń kóńil-kúıi kóterile tústi. Ǵasyr qurylysy atanǵan Kók­saraı sý rettegishiniń arqasynda Shardara teńizinde saqtalatyn sýdyń esebinen Maqtaaraldyń 84 myń gektar alqabyna sý sorǵylarmen sý aıdaý jobasy júzelenip jatyr. Bul nysanyńyzǵa 14 mlrd. teńgege jýyq qarjy qaralyp, qazirge deıin 12 mlrd. teńgege jýyǵy ıgerilipti. Tusaýkeser ótkizer kún de alys emes. Aýdan aýmaǵyndaǵy Qazaq maqta sharýa­shy­lyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty maqtanyń bás­e­kege qabiletti otandyq jańa sorttaryn shyǵarýda, «aq altyn» óndirýdiń tıimdiligin arttyrýda, sýdy únemdeýde aıtarlyqtaı alymdylyq, ǵylymı izde­nim­­pazdyq, zııatty zerdelilik tanytyp keledi. Ata­l­mysh ınstıtýtty aýyl sharýashylyǵy ǵylymda­rynyń doktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ibadýlla Úmbetaev basqarady. Qazaq maqtasyn marqaıtqan búgingi dala akademıgi osy. Maqtaaralyńyzdyń bir shahary, úsh kenti men jıyrmadan asa aýylynda 300 myńǵa jýyq halyq ómir súrip, eńbek etedi. Saıram aýdanynyń tur­ǵy­n­dary da osy shamada. Dálirek keltirsek, 295 myń. Saryaǵash deı-tuǵyn aýdanda 286550 adam bar. Oń­tústik Qazaqstanyńyzda el halqynyń 16 paıyzdan astamy turady. Shymkentińizdiń turǵyndary taıaý jyldary mıllıondyq mejeden asady degen boljam bar. Allaǵa shúkir, sońǵy úsh jyldy alyp qara­sańyz, orta eseppen ár jyl saıyn altyn qursaqty aımaǵyńyzda, ıakı ulysyńyzdyń uıytqysy atanǵan Ońtústigińizde 70 myńnan astam sábı dúnıege kelgen. Búkil baıtaǵyńyz, egemen elińiz boıynsha árbir tórtinshi bala bizde týylady. 2010 jyly 75967 sá­bıdiń kindigi kesilgen. Bul – búkil el boıynsha týylǵan balalardyń 20,7 paıyzy degen sóz. Bir qyzyqtylaý áńgimeni hám keltire ketsek, aıyp kór­megeısizder. Saıram deı-tuǵyn aýdanyńyzdyń Saıram deı-tuǵyn bir ǵana aýylynda otyz bes myńdaı, Qarabulaq aýylynda qyryq myńdaı adam turady. О́zbek baýyrlarymyz. Sol Qarabulaqtaǵy buryn­nan tanys apamyz Nıshonoı Ýmarova qal­jyń­daı­dy: «Bizdiń bir ǵana Qarabulaqta qyryq myń ózbek bolǵanda, búıirimizdegi búkil Báıdibek aýdanynda elý myńnan sál ǵana astam halyq ómir keship jatypty-aı. Qazaqtar demografııa dińgegine aınalmaı ma qaıta?!» Dep, qaırap qoıady. Qaıtkende de demografııa jóninde Ońtústiktiń orny bólek. Bıyl oblystyń orta mektepterin 38 612 oqýshy támamdady. Onyń 28 479-y qazaq, 6400-i ózbek, 3543-i orys, 187-i tájik balalary. Oblysta 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy jastar 730 myńnan asady. Bul – barlyq turǵyndardyń 31 paıyzy. 569 myńy, ıaǵnı 78 paıyzy – aýyldyń jastary. Ońtús­tiktegi 13 joǵary, 74 arnaýly orta oqý orynda­rynda 160 myńdaı stýdent oqıdy. Bir qýanarlyǵy, oblystyń ortalyǵynda ǵana emes, aýdandar men aýyldarda da dene tárbıesi men sportqa basa nazar aýdarylyp keledi. Jaqynda ǵana qazaqsha kúresten oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń dástúrli týrnıri Otyrar aýdanynda ótkizildi. Barlyq salmaq kategorııalary boıynsha júldeli oryndardy otyrarlyqtar ıelendi. Túıe palýan da – otyrarlyq. Aýdandaǵy eki sport mektebine, dene shy­nyq­tyrý zal­dary men alańdaryna qatty qyzyqqandar kóp boldy. Aıta ketken abzal-aý, Ońtústik Qazaqstan obly­sy­nan 1996 jyly Atlanta olımpıadasyna 4 sport­shy, 2000 jyly Sıdneı Olımpıadasyna –16, 2004 jyly Afınydaǵy Olımpıadaǵa –21, al 2008 jyly Beıjiń Olımpıadasyna 22 sportshy qatysty. Al­pys úsh sportshynyń altaýy táýelsiz qazaq eliniń kógildir baıraǵyn jelbiretti. Olar – Bekzat Sattarhanov, Muhtarhan Dildábekov, Gennadıı Lalıev, Alla Vajenına, Elena Shalygına, Erkebulan Shy­nálıev. Azııa oıyndarynda oblys sportshylary 25 altyn, 29 kúmis, 34 qola medalǵa qol artty. Jastar jaıynda jaza otyryp, oblysta 1021 jalpy bilim beretin mektep bar ekenin, olarda 525 myńǵa jýyq óskin bilim alatynyn, aýyl mektep­te­ri­niń sany 830 ekenin syr etip shertpeske bolmaıdy. 2010 jyly oblystyń bilim salasy úshin 99,3 mlrd. teńge kóleminde qarjy bólindi. Táýelsizdiktiń jı­yr­ma jyldyǵyndaǵy kórsetkish budan áldeqaıda kó­beıer. Jańadan salynyp jatqan mektepter az emes. Bıyl AQSh, Brazılııa, Kıpr, Rýmynııa, Chehııa, Grekııa, Ispanııa, Reseı, Túrkııa, Ázerbaıjan memleketterinde ótkizilgen reıtıngilik halyqaralyq ǵy­ly­mı jobalar jarystary men olımpıadalarǵa qa­tys­qan 32 oqýshynyń 5-i altyn, 10-y kúmis, 12-si qola medaldardy jeńip aldy. Respýblıkanyń jetekshi ýnıversıtetteri uıymdastyratyn jyl saı­yn­ǵy jarystar men olımpıadalarda da Ońtústik mek­tepteriniń órenderi ónege tanytyp, oza shaýyp júr. Qarabulaqtaǵy qaljyńqoılaý apamyz Nıshonoı Ýmarova aıtqandaı, Sozaqtyń qazaqtary da demo­grafııalyq kórsetkishterden kenjelep keledi. Aýdan boıynsha halyq sany elý myńnan sál ǵana asady. Káribekov Tólegen osyǵan kúrsinedi. Sozaqtyń Tó­legeni de – Tóle bı aýdanyndaǵy Átirhanyńyz, Maqtaaraldaǵy Bórińiz syndy adal, aqjarylqap, aq­jú­rek azamat. Jastaıynan jetimdik kórgen. Kisi esiginde de júrgen. Azap tartqan. Rýhyn jyqpaı, órge umtylǵan. Mal baqqan. Qazaqtyń namys týyna aınalǵan ataqty Baýyrjan Momyshulyn kóbirek oqy­ǵan. Toqyǵan. Baýkeń batyryńyz: «Qysym kór­meı, óner qonbaıdy» degen ǵoı. Tólegen – taǵdyrly óner ıesi. Qylqalam sheberine aınalǵan. Sozaqtyń arǵy-bergisin syrbaz sıpattap, sýret salǵan. El-jurtqa tanylǵan. Birsin-birsin jyr jaza bastaǵan. «Qut meken Sozaǵym; Qasterli ǵajabym. О́zińde máńgilik; Baqytym-bazarym. Janyma sińirdiń; Adam­dyq taza uǵym», – dep óleń órnekteıdi. Jyr­la­rynda jasandylyq joq. «Qoı baǵyp júrip jaza­myn, sýret salamyn», – deıdi Tólegen. О́zi búgingi kórsetkishter boıynsha kóp balaly otbasynyń otaǵasy sanalady. Baıaǵyda kádýilgi kúıshiler Súgir, Tólegen (Mombekov), General, prozadaǵy kúıshiler Táken, Sáýirbek, Asqar, syndaǵy kúıshi Tólegen (Toqbergenov) talaı-talaı qydyryp, tabandarynyń taby qalǵan Sholaqqorǵanda turady. Sholaq­qor­ǵannyń kóriktene túskenine shattanady. «Jastar» saıabaǵyn, «Dostar» stadıonyn, «Dańq» saıajolyn aralatady. «Basty kórsetkish – jalpy ónim. 2000 jyly ol 2,6 mıllıard teńge edi, 2010 jyly 80,8 mıllıard teńgege jetti», – dep qoıady ekono­mıs­tershe tańǵaltyp, esepke júıriktigin ańǵartyp. Sonaý Sozaqtan saırap jatqan, jańǵyrǵan, ja­ńarǵan jolyńyzben Kentaýyńyzǵa soǵasyz. Kemeń­ge­rińiz Muhtar Áýezov «Qarataý táji – Kentaý» ataǵan. 2005 jyly Elbasy Kentaý transformator zaýytyn kórgen. «Bolashaǵy zor» degen. Minekıińiz, qazir Reseı, Italııa, Qytaı, Ýkraına, Qyrǵyzstan sııaqty elderge transformatordyń túr-túrin shyǵa­rady. Zaýytta 1200 adam eńbek etedi. Seksen jyl­dan bermen qarata jurt ańsaǵan jolyńyz Teriskeı men Túrkistandy jalǵap jatypty. Túrkista­ny­ńyz­da da búginde otyzdan asa kásiporyn jumys isteıdi. 2011 jyldyń ózinde eki óndiris orny ashyldy. Túrkistandyqtar jyl saıyn 30 myń tonna kóle­minde shıtti maqta óndiredi. 2007-2010 jyldary 2750 gektar jerge jemis aǵashtary men júzim otyrǵyzǵan. Bıyl júzimnen 2000 tonnadan asa ónim jınalmaq. Keler jyly jemis aǵashtary da nyshan kórseter. Túrki dúnıesiniń tekti tóri, rýhanı astanasy sanalar shaharyńyzda jańadan ashylǵan tarıhı-mádenı etnografııalyq ortalyq – ózgeshe álem. Túrkistannan qaıtyp kele jatyp, Báıdibek aýdanynyń bir pushpaǵyn basyp ótersiz. Báıdibek aýdanynda 1994 jylmen salystyrǵanda iri qara mal sany 9 ese, qoı men eshki 1,7 ese, jylqy 4 ese, túıe 2 ese óskenin jol jıegindegi kórneki aqparattardan-aq ańǵararsyz. Odan soń Ordabasyny aralaısyz. «Ordabasy – el júregi, jer kindigi» degen ǵoı Tuńǵysh Prezıdentimiz. 1993 jylǵy mamyra-jaı mamyrdyń sońyna taman Ordabasy bıiginde uly jıyn ótken. Oǵan júz elý myń adam qatysqan. Úsh eldiń Prezıdentteri, ondaǵan memlekettiń úkimet músheleri men ókilderi, elshiler bolǵan. Elbasymyz­dyń Týtóbege órlep baryp tý tikkenine, «Bereke basy – birlik» atty ataqty baıandama jasaǵanyna júz elý myń adam kýá bolǵan. Qalyń jurtyńyz: «Táýelsizdikke táýbe!» dep tebirengen. Bıyl Táýelsizdigimizge 20 jyl, al osynaý Ordabasydaǵy Birlik baıraǵynyń tuńǵysh márte jelbiregenine 285 jyl tolady. Ordabasydan Qazyq jurtyńyz – Qazyǵurtyńyz qylańytyp kóriner. Asan Qaıǵy atamyz «Qarajam­bas Qazyǵurt» ataǵan. «Taý bolsań bolsaıshy; Qa­zy­ǵurt sekildi. Bilmeıtin astamsyp; Asqaqtyq etýdi. Ánekı, otyr ol jaılanyp; Abaıdyń ózinshe oılanyp. Aspanmen arbasqan; Shyńdaryn qar basqan; Ala­taýdyń shetinde», – dep sýretteıdi Ábdilda Tájibaev. «Táńirtaý – janym; Qazyǵurt – qanym!» – deıdi Bolat Sharahymbaı. Kúni keshe Lenın atanǵan Qazyǵurt aýdany ǵoı bul. Reıtıngtik kórsetkishter boıynsha alǵy orynda. 103489 gektardy ıelengen agro­qury­lymdardyń 50 paıyzy irilenip, birge qımyldaýda. Saǵıdolla Batyrbaı, Nurjan Áshirov, Nurlan Quralov sııaqty seriktestik jetekshileri jerdiń tilin taýyp, elge qyzmet etýde. Quralovtyń MTS-yna myń da bir rahmet deıtinder kóp. Baıan Tóleshova, Ersin Ábdirahmanov, Músiráli Arapbaevtar jylyjaı jóninde ózgelerge ónege tanytýda. Osy aýdanda on segiz asyl tuqymdy mal fermasy jumys isteýde. Qoı, jylqy jáne sıyr fermalary. Asan Qaıǵy atańyz «Eki Keles, bir Talas; Bal tatyǵan jeriń-aı! Aǵaıynyń aralas; Tatý eken eliń-aı! Jelmaıaǵa óńgerip; Alyp keter edim-aı! Syı­ma­ǵan soń aldyma; «Qap, dúnıe-aı!» – dedim-aı», degendegi eki Kelesi osy Qazyǵurt, Saryaǵash, Keles aımaqtary ǵoı. Kelesińiz de Saryaǵashqa qaraıdy búginde. Keńes kezinde Keles pen Saryaǵash jurty aýyz sýǵa jarymaǵan. 2011 jyldyń ózinde 14 aý­yldyń aýyz sý júıesi úshin 1,4 mlrd. teńge bólindi. Tamshylatyp sýarý tehnologııasyn ıgerýden de osy aımaǵyńyz alda. «Maksımým» aımaqtyq ınves­tı­sııa­lyq ortalyǵynda 160 joba maquldanyp, «Yr­ys» shaǵyn nesıe uıymy arqyly 145,5 mln. teń­ge­men qarjylandyryldy. Erjan Imanbaev, Mustafa Sú­leımenov, Saǵyndyq Kenjebaev, Baıbek Qo­nys­baev sekildi kásipkerler istiń kózin taýyp júr. Kelestiń belesterinen asyp ótseńiz, Shardaraǵa ilinersiz. Munda myń tonnalyq kókónis qoımasy saly­nyp jatypty. Qappar Jumabekov kúrish zaýy­tynyń qabyrǵasyn qalaýda. Shardarańyzda sondaı-aq maı-jem kombınaty, maı syǵý zaýyty, «Shar­darabalyq» zaýyty iske qosylar kún alys emes. Asan Ádilbekov, Turǵanbek Qanaev, Qaırat Qaly­bekov syndy qaı­rat­tylar men qajyrlylar «aq altyn» óndirmekten aldyńǵy sapta, alpys sentnerlik mejeden asyp júr. Shymkentińizden shyǵysqa qarata jaquttaıyn jaınaǵan, dıqanshylyq qaınaǵan Saıramdy sansyz babtyń mekeni dep maqtanady. Ulystyń uıytqysy – Ońtústik jurty. 130516 gektar. Quıqasy qunarly, aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jeri osynsha. Egistik kólemi – 85400 gektar tegistik. Munyń 25 300 gektary sýarmaly. Jıyrma gektarǵa jýyq jyly­jaı jasap tastaǵan. Táýelsizdik jyldarynda talaı mektep ja­ńar­dy. Ondaǵan mektep salyndy. Apat­tylary azaıdy. Úsh aýysymda oqytýdan birjolata aryldy. Tek «Balapan» baǵdarlamasy boıynsha ǵana 29 balabaqsha iske qosyldy. Tıip turǵan Túlkibas aýdanynda keshegi keńestik kezeńde aýyl­dardyń ataýlary túgeldeı or­ys­sha-tuǵyn. Vannovkadan Antonovkaǵa deıin. Bala­baq­shalarynyń bári basqasha atalatyn. Endi qarańyzshy: «Aıshýaq», «Ajar», «Altyn dán», «Altyn uıa», «Astana», «Balapan», «Balaýsa», «Baldyrǵan», «Jansaıa», «Nur­shý­aq», «Qarlyǵash»... Mashat aýylynda keshe ǵana el ıgiligine berilgen, jas óskinniń mereıine aınal­ǵan sport keshenine qalalyqtar qaıran qalar. Aıt­paqshy, KSRO kezinde osy Túlkibasyńyzda (du­rysy Túrkibasy ǵoı) meshitterdiń bári áýeli qoımaǵa, qoraǵa aınalyp, artynsha qıratylyp, typ-tıpyl­danǵan edi. Birde-bireýi qalmaǵan-tuǵyn. Táýelsizdik jyldarynda 46 meshit paıda boldy. Ulysyńyzdyń uıytqysy – Ońtústikte ata tarıhyńyzdyń ashylmaǵan syrlary jetip-artylyp jatypty. Tóle bı aýdanynyń taý bókterinen tórt-bes jyl buryn jumbaq shahardyń ejelgi eskertkish­teri, qorǵan qaldyqtary tabylǵan. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» delinip júrgen dańqty dálizińizdiń salynýy kezinde Saıram aýdanynyń aýmaǵynan kóne zamandardyń kýási – Qurlyq qalasynyń orasan zor orny shyǵa keldi. Qaıran Qaınarbulaq oıpańynyń oń qaptalynan. Qurlyq qalasy haqynda qalamgerler qashannan-aq qazyp jazyp júrgen-di. Elbasy elimizdegi eń úlken, eń kórkem úsh qa­lanyń biri bolady dep baǵalaǵan Shymkentińizdiń de tarıhyn tym taıyzdatyp jibergen edik. «Ne deısiń, Shymkent KSRO júregi, alyp eldiń tiregi Máskeýmen jasty eken», desetinbiz. Sóıt­sek, Shymkent­sha­ha­ry­ńyzǵa 2200 jyl tolyp qapty. Arheologtar aıqyn aıǵaqtar tap­ty. Máske­ýi­ńiz Shymqalanyń shóberesindeı ǵana eken. Mine­kıińiz, oblys ortalyǵyndaǵy Or­dabasy ala­ńyn­da bir-eki jyl buryn Táý­elsizdik monýmenti ornatylyp, Prezıdentimizdiń ózi ashqan. Osy­­dan birer apta buryn «Kesheden búginge» atty Altyn kópir jáne «Memlekettik rámiz­der ala­ńy» saltanatty túrde ashyl­dy. Altyn kópirińiz ben rá­mizder alańy – «Shymqala» me­mo­rıal­dyq kesheniniń bederli birer bádizi ǵana. Jańa joba boıynsha keshen quramynda «Táý­elsizdik saıabaǵy» bolady. Aý­ma­ǵy segiz gektardy alady. Saıabaq orta­syn­da «El birligi» monýmenti boı kóteredi. Yrys aldy – yntymaq pen birlikti, tatýlyqty beıneleıtin «Shańy­raq» kom­po­zı­­sııa­sy keshenniń kórki men maz­munyn bıiktete túspek. – Táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyq merekesin «Shymqala» keshenimen qarsy alamyz, – deıdi oblys ákimi Asqar Myr­zah­me­tov keń-baıtaq Qazaq­stannyń kó­rikti kartasy aldynda turyp, otyz metr bıikte jelbiregen kók baı­raqqa baıyppen kóz jiberip. – Atalmysh memorıaldyq keshen – bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi aıasynda at­qa­rylyp jatqan ıgilikti de izgilikti isterdiń biregeıi. Dańqy búkil respýblıkaǵa jaıylǵan «Dańq» memorıaly men «Shámshi álemi» gúlzary, «Neke saraıy», taǵysyn-taǵy tartý-taralǵylardyń bári derlik Shymkentińizdiń shyraıyna shyraı, raıyna raı ústep, úılesim men unasym jáne jarasym eselene túsýde. Shymshahardyń shat-shadyman tabysta­ryn tizbelesek, tym uzap ketermiz. Eń erekshe je­ńisterdiń biri retinde burynǵy fosfor alybynyń aýmaǵynda ındýstrııalyq aımaq qurylyp, qyzǵyn qarqynmen ıgerilip jatqanyn aıtqan abzal shyǵar. Osynaý ındýstrııalyq-ınnovasııalyq aımaǵyńyzda zamanaýı talaptarǵa joǵary deńgeılerde jaýap bere alatyn, san-salaly suranystarǵa oraı asa kerekti taýarlar óndiretin kásiporyndar salynýda. Qazirdiń ózinde munda alýan baǵyttaǵy 20-dan astam úlkendi-kishili kásiporyn jumys isteıdi. Taǵy da jańadan jıyrma joba ınnovasııalyq-ındýstrııa­lyq baǵdarlama talaptaryna sáıkes júzelenbek. Ulystyń uıytqysy Ońtústik qaı-qaı taraptardan da ónege tanytar. Úlgi kórseter. Kóp nárseler, kókeıkesti tirlikter Ońtústikten bastalar. «Ońtús­tik» ÁKK, ındýstrııalyq aımaq, qarjy ınstıtýt­tary keleli jobalardyń kemel joldaryn ashýda. Maqta-mata jipterin shyǵaratyn «Iýteks» AQ jáne «Melanj» AQ; sementtiń barlyq markasyn shyǵa­ratyn «Standartsement» JShS; jylyna 2,5 mln. sharshy metr keramogranıt óndiretin «Azııakeramık» JShS; tamshylatyp sýarý arqyly qyzanaq ósirip-óńdeıtin «Jańa Aqdala» JShS jáne basqalar. Negizgi qorǵa baǵyttalǵan ınvestısııalar kólemi 2000 jylǵy 15,6 mlrd. teńgeden 2010 jyly 262,5 mlrd. teńgege deıin ósti. 2000-2010 jyldar arasyn­da oblystyń syrtqy saýda aınalymy 5 ese artty, onyń ishinde eksporttyq áleýeti 444,3 mln. AQSh dollarynan 1826,8 mln. AQSh dollaryna deıin nemese tórt ese kóbeıdi. «Sóıleńder, sıfrlar!» degińiz keledi-aı keıde. Jalpy, óńirlik ónim sońǵy on jylda 6,4 ese, aýyl sharýashylyǵynda 3,3 ese, ónerkásipte 3,3 ese, qu­ry­­lys kólemi 36 ese, negizgi qorǵa baǵyttalǵan ınvestısııalar 16,8 ese, syrtqy saýda aınalymy 5 ese, ortasha jalaqy 6,2 ese ulǵaıdy. Ońtústik Qazaqstan oblysy negizinen agrarlyq óńir ǵoı. 2003-2008 jyldary agroónerkásiptik ke­she­n­niń damýy turaqsyz boldy. Memlekettiń úlken qoldaýy nátıjesinde ǵana jaǵdaı jaqsara bastady. 2010 jyly aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń ósýi 162,5 mlrd. teńgege jetip, naqty kólem ındeksi 105,9 paıyzdy qurady. 2009 jyldan egis alqaptaryn tolyqqandy ıgermekke betburys jasala bastady. Sol kezde 641 myń gektar paıdalanylǵan bolsa, 2011 jyly bul kór­setkish 765 myń gektarǵa jýyqtady. Tamshylatyp sýarý ádisi 2008 jyly 1010 gektarda ǵana, 2009 jyly 2136 gektarda qoldanylsa, 2010 jyly 7235 gektarǵa jetti. Jylyjaılar kólemi 2009 jyly 124,1 gektar edi. 2011 jyly 370 gektardan asty. Bul – respýblıka boıynsha alǵanda 70 paıyzdan kóbirek kólem. Tamshylatyp sýarý men jylyjaılar jóninde Ońtústigińiz birinshi orynda. Kúlli keń-baıtaq Qazaqstanyńyz, onyń ishinde Ońtústik Qazaqstan jasampazdyqqa toly jıyrma jylda talaı-talaı asýlardan asty. Taǵylymdy joldardan ótti. Elbasymyz aıtqandaı, aldaǵy asýlar áldeqaıda bıik. Asa jaýapty. Toıdy da toılaı bilmek, oıdy da oılaı bilmek lázim-dúr. «Qazaqstan – dúnıedegi ár qazaqtyń qybylasy! Qazaqstan – álemdegi barsha qazaqtyń qarashańyraǵy!» dedi Prezıdentimiz Dúnıejúzi qazaqtarynyń tórtinshi quryltaıynda. Al Ońtústik – sol qybylanyń, sol qarashańy­raq­tyń, uly ulystyń uıytqysy. Ońtústik jurty osynaý aıbyndy da aıshyqty atqa qaı zamanda da laıyq bolǵan, ámánda laıyq bola beredi. Marhabat BAIǴUT, Ońtústik Qazaqstan oblysy. Sýretterdi túsirgen  Qaısar Sherim.