Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń normatıvtik qaýlysy № 3

2011 jyl 29 maýsym,   Astana qalasy Jol qozǵalysy jáne kólik quraldaryn paıdalaný erejelerin buzýǵa baılanysty qylmystar jónindegi ister boıynsha qylmystyq zańnamany qoldaný tájirıbesi týraly Jol qozǵalysy jáne kólik quraldaryn paıdalaný erejelerin buzýǵa baılanysty qylmystar jónindegi isterdi qaraý kezinde sot tájirıbesinde týyndaǵan máselelerge baılanysty jáne osy sanattaǵy ister boıynsha zańnamany durys ári birkelki qoldaný maqsatynda, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jalpy otyrysy qaýly etedi: 1. Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodek­si­niń (budan ári - QK) 296-babynda kózdelgen qylmys­tar úshin qylmystyq jaýapkershilik, eger jol qozǵalysy nemese kólik quraldaryn paıdalaný erejelerin buzý abaısyzda adamnyń densaýlyǵyna aýyr zııan keltirýge nemese bir ne odan da kóp adamnyń ólimine ákep soqtyrǵan jaǵdaılarda ǵana týyndaı­tynyna sottardyń nazary aýdarylsyn. Bul rette oryn alǵan zardaptar jol qozǵalysy nemese kólik quraldaryn paıdalaný erejelerin buzýmen tikeleı sebeptik baılanysta bolýy tıis. Atalǵan zardaptar oryn almaǵan jol qozǵalysy nemese kólik quraldaryn paıdalaný erejelerin ózge de buzý tártiptik, azamattyq-quqyqtyq nemese ákim­shilik jaýapkershilikke ákep soqtyrýy múmkin. 2. Qylmys jasalǵan ýaqytta 16 jasqa tolǵan, mehanıkalyq kólik quralyn júrgizgen jáne jol qozǵalysy nemese kólik quraldaryn paıdalaný erejelerin buzýǵa jol bergen adam QK-niń 296-babynda kózdelgen qylmys sýbektisi bolyp tanylatyny túsin­dirilsin. Bul adamda kólik quralyn júrgizýshi kýáliginiń, sol sııaqty biliminiń jáne ony paıdalaný daǵdysynyń bolýy nemese bolmaýy qylmystyq jaýapkershilikten bosatpaıdy. Jol qozǵalysy erejeleriniń 1.2-tarmaǵyn negizge ala otyryp, qatar júrgiziletin oqý kólik quralyn júrgizýge úıretetin adam, onyń áreketterinde kinási men sebeptik baılanysy bolǵan qoǵamdyq qaýipti zardaptar týyndaǵan kezde, qylmys sýbektisi retinde tanylýy múmkin. 3. Kólik quralyn mehanıkalyq quraldarǵa jat­qyzý kezinde sottar QK-niń 296-babynyń dıspozı­sııasyna jáne osy baptyń eskertýine sáıkes avtomobılder, trolleıbýstar, tramvaılar, sondaı-aq traktorlar, motosıklder, kvadrosıklder jáne ózge de ózdiginen júretin mashınalar mehanıkalyq kólik quraldary bolyp tabylatynyn negizge alýy kerek. Jol qozǵalysy erejeleriniń 1.2-tarmaǵyna sáı­kes jumys kólemi 50 sm kýbtan aspaıtyn qozǵalt­qyshpen qozǵalysqa keltiriletin jáne eń joǵary konstrýktıvti jyldamdyǵy saǵatyna 50 shaqyrymnan aspaıtyn mopedter men basqa da kólik quraldary, sondaı-aq velosıpedter, mokıkalar jáne osyǵan sıpattamalary uqsas basqa da kólik quraldary mehanıkalyq kólik quraldaryna jatpaıdy. Eger mehanıkalyq kólik quraldaryna jatpaıtyn kólikterdi júrgizetin adamdardyń jol qozǵalysy erejelerin buzýy abaısyzda adamnyń densaýlyǵyna aýyr zııan keltirýge nemese bir ne odan da kóp adam­nyń ólimine ákep soqtyrǵan jaǵdaıda, olar QK-niń 300-babynyń tıisti bóliginde kózdelgen qylmys úshin jaýapkershilikke tartylady. 4. Jol qozǵalysymen baılanysy joq jumys­tardy oryndaý kezinde (mysaly, tıeý-túsirý jumys­tary, kólik quraldaryn jóndeý jáne maı quıý, qury­lys, jol, aýyl sharýashylyǵy jáne basqa da kólik­tik emes jumystar óndirisi) kólik quraldaryn júrgi­zetin adamdardyń QK-niń 296-babynda kórsetilgen zardap­tardyń oryn alýyna ákelgen áreketteri istiń naqty mán-jaılaryna qaraı Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń belgili bir jumystardy júr­gizý erejelerin, qaýipsizdik erejelerin buzǵany úshin ne jeke adamǵa qarsy qylmystar úshin jaýapkershilik kózdeıtin tıisti baptary boıynsha saralaýǵa jatady. 5. Áskerı qyzmetshi degen mártebesi bar adamnyń abaısyzda adamnyń densaýlyǵyna aýyr zııan keltirgen ne onyń ólimine ákelip soqtyrǵan Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń áskerı, arnaıy nemese kólik quralyn júrgizý nemese paıdalaný erejelerin buzýy QK-niń 391-babynyń tıisti bóligi boıynsha saralaýǵa jatady. Áskerı qyzmetshi ózge de kólik quraldaryn júrgi­zý nemese olardy paıdalaný kezinde Jol qozǵa­lysy erejelerin buzǵany úshin QK-niń 296-babynyń tıisti bóligi boıynsha jaýapkershilikke tartylady. 6. QK-niń 296, 300-baptarynyń dıspozısııa­lary­nyń blankettik sıpatyn eskere otyryp, aıyptalýshy retinde jaýapkershilikke tartý týraly qaýlyda, aıyp­taý qorytyndysynda (aıyptaý hattamasynda, sotqa deıingi jeńildetilgen is júrgizý hattamasynda), sot úkiminde (qaýlysynda) kináli adamnyń jol qozǵalysy nemese kólik quraldaryn paıdalaný erejeleriniń buzylǵan tarmaǵyna silteme jasaı oty­ryp, erejeni buzǵan áreketteriniń mazmuny ashylyp kórsetilýi tıis. Oryn alǵan qoǵamdyq qaýipti zardaptarmen sebeptik baılanysy joq jol qozǵalysy nemese kólik quraldaryn paıdalaný erejelerin buzý (mysaly, júrgizýshide jol-kólik oqıǵasy kezinde júrgizýshi kýáliginiń bolmaýy) atalǵan qylmystardyń obek­tıv­tik jaǵyn quraı almaıdy jáne aıyptaýdan alynyp tastalýǵa tıis. 7. Qoǵamdyq qaýipti zardap kólik quraldaryn júrgiz­gen birneshe adamdar qatysqan jol-kólik oqıǵa­synyń saldarynan bolsa, onda olardyń árqaı­sysynyń jol qozǵalysynyń naqty qandaı erejelerin buzǵandyǵyn, árqaısysynyń áreketteri men qoǵamdyq qaýipti zardaptardyń arasyndaǵy sebeptik baılanysty anyqtaý qajet. Osy maqsatta qaısysynyń áreketi basqa júrgi­zýshilerge qozǵalys úshin kedergi jasaǵanyn nemese qaýip tóndirgenin, sońǵylary basqa kólik quralymen nemese onyń jolyndaǵy ózge de kedergimen soqty­ǵysýdy nemese ony basyp ketýdi boldyrmaýdyń tehnıkalyq múmkindikteriniń bolǵandyǵyn anyqtaý, sondaı-aq júrgizýshiniń kólik quralynyń qozǵaly­syn turaqty baqylaý múmkindigin qamtamasyz etetin jyldamdyqty tańdaýyn mindetteıtin Jol qozǵa­lysy erejeleriniń 10.1-tarmaǵyn saqtaǵandy­ǵyna da nazar aýdarý kerek. Eger jol-kólik oqıǵasy kezinde týyndaǵan zııan­dy zardap birneshe adamdardyń birlesken áreketiniń saldarynan bolyp tabylsa, biraq olardyń ishinde QK-niń 296-babynda kórsetilgen kólik quraldaryn júrgizýshiler ǵana emes, basqalary da (mysaly, jaıaý adamdar, velosıpedshiler jáne t.b.) bolsa, onda kólik quralyn júrgizgen adamdarǵa QK-niń 296-baby qoldanylady, al basqa adamdardyń zańsyz áreketteri QK-niń 300-baby boıynsha saralaýǵa jatady. 8. Avtotehnıkalyq saraptamany taǵaıyndaǵanda sarapshylardyń sheshýine quqyqtyq sıpattaǵy suraq­tar qoıylmaıtyndyǵyn nazarǵa alý kerek. Avtotehnıkalyq saraptama tek arnaıy tehnı­kalyq máselelerdi sheshedi. Onyń sarap­tamalyq zertteý obektisi retinde kólik quralyn júrgizýshiniń jáne jol qozǵalysyna basqa da qatysýshylardyń naqty kóringen áreketterimen baılanysty mán-jaılar da bolýy múmkin. Sot úkim shyǵara otyryp, sarapshyǵa usynylǵan, esep aıyrysý júrgizilgen bastapqy derekterdiń qaısysy nanymdy dep tanylǵanyn kórsetýge jáne saraptamalyq qorytyndyǵa baǵa berýge mindetti. Bul rette sarapshynyń qorytyndysy QIJK-niń 25-baby 2-bóliginiń talaptaryna baılanysty basqa dálelderdiń aldynda basymdyqqa ıe emes, is boıyn­sha zerttelgen basqa da dáleldermen taldaýǵa, salystyrýǵa jáne jınaqtalyp baǵalaýǵa jatady. 9. Bir adamnyń ár ýaqytta jasaǵan QK-niń 296-babynyń ártúrli bólikterinde kózdelgen birneshe áreketi kórsetilgen baptyń tıisti bóligi boıynsha derbes saralanýǵa jatady. Eger kólik quralyn júrgizgen adam jol qozǵaly­sy nemese kólik quraldaryn paıdalaný erejelerin buzý kezinde bir mezgilde abaısyzda bir nemese birneshe adamnyń densaýlyǵyna zııan keltirse, sondaı-aq bir nemese birneshe adamnyń ólimine ákelse, onda áreket tutastaı tıisinshe asa aýyr zardaptyń týyndaýyn kózdeıtin QK-niń 296-babynyń tıisti bóligi boıynsha saralanýǵa jatady. Bul rette, osy áreketpen keltirilgen onsha aýyr emes zardaptar aıyp taǵylǵanda jáne úkimde kórsetilýi tıis. 10. Eger adam kisi óltirý, densaýlyqqa zııan keltirý ne bótenniń múlkin joıý nemese búldirý maqsa­tynda kólik quralyn qasaqana paıdalansa, atalǵan áreketterdi QK-niń 296-baby boıynsha qosymsha saralamaı, Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodek­siniń Erekshe bóliminiń jeke adamǵa qarsy ne menshikke qarsy qylmystar týraly baptary boıyn­sha saralaý kerek. 11. QK-niń 296-babynda kózdelgen zardaptar týyn­daǵan kezde Jol qozǵalysy nemese kólik qural­daryn paıdalaný erejelerin buzǵan jáne jol-kólik oqıǵasy bolǵan jerdi tastap ketken kináli júrgizý­shiniń áreketi QK-niń 296 jáne 297-baptarynda kózdelgen qylmys­tardyń jıyntyǵy boıynsha saralaýǵa jatady. QK-niń 297-babynyń eskertýine sáıkes jábir­lený­shige kómek kórsetýge baılanysty jol-kólik oqıǵasy bolǵan jerden ketken adam osy bap boıynsha qylmystyq jaýapkershilikten bosatylady. Adam jol-kólik oqıǵasy bolǵan jerde óz kúshimen jábirlenýshige kómek kórsete almaıtyn kezde polısııa organdaryna bolǵan oqıǵa týraly habarlaý maqsatynda jol-kólik oqıǵasy bolǵan jerden ketkende de QK-niń 297-baby boıynsha jaýapkershilik kótere almaıdy. 12. Eger avtokólik quralyn urlaǵan ne aıdap áketken adam ony júrgizý kezinde QK-niń 296-babynda kórsetilgen zardaptarǵa ákep soqtyrǵan jol qozǵalysy qaýipsizdigi nemese kólik quraldaryn paıdalaný erejelerin buzýǵa jol berse, onda onyń áreketi tıisinshe QK-niń 175 nemese 185-baptarynda kórsetilgen jaǵdaılarda jasalǵan qylmystardyń jıyntyǵy boıynsha, sondaı-aq istiń naqty mán-jaılaryna baılanysty – QK-niń 296, 297-baptary boıynsha saralanýǵa jatady. 13. QK-niń 298-babynyń birinshi bóligi boıynsha qylmystyq jaýapkershilik, eger kólik quraldaryn sapa­syz jóndeý, sol sııaqty kólik quraldaryn kóri­neý tehnıkalyq aqaýlarymen paıdalanýǵa shyǵarý osy bapta kózdelgen, kináli adam aldyn ala zardaby oryn alýy múmkin ekendigin bilgen, biraq ony joıýǵa bolady dep ushqary oılaǵan, ne aldyn alýǵa tıis bolsa da, aldyn ala bilmegen zardaptarmen sebeptik baılanysta bolǵan jaǵdaıda ǵana týyndaıdy. Zaqymdalǵan kólik quraldarynyń jáne jabdyq­tardyń paıdalanýǵa jaramdylyǵyn qalpyna keltirý jumystaryn belgilengen tehnologııalyq erejeler men sapa normatıvterinen aýytqý arqyly oryndaý sapasyz jóndeýdi bildiredi. Kólik quraldaryn tehnıkalyq aqaýlarymen paıda­la­nýǵa shyǵarý dep ýákiletti tulǵanyń tehnı­kalyq aqaýy bar, jol qozǵalysyna nemese kólik quralyn paıdalanýǵa qaýip tóndiretin (mysaly, tejegish júıesiniń, rýlmen basqarýdyń, dóńgelekterdi bekit­kishtiń, baqylaý aspaptarynyń, avtomatıkanyń jáne taǵy basqalardyń aqaýlary) kólik quralyn nysanasy boıynsha paıdalanýǵa ruqsat berýin túsiný kerek. Kólik quralyn jóndeýge jáne olardy tehnı­kalyq jaramdy kúıinde paıdalanýǵa shyǵarýǵa baılanysty máseleler arnaıy bilimdi talap etetindigin eskere otyryp, isti durys sheshý úshin saraptamalar, sonyń ishinde avtotehnıkalyq saraptamalardy júrgizý qajet. 14. QK-niń 298-babynyń birinshi bóliginde kóz­delgen qylmys sýbektileri retinde uıymdyq-quqyqtyq jáne menshik nysandaryna qaramastan, avtomobıl jáne qalalyq elektr kóligimen jolaý­shylardy jáne júkterdi tasymaldaýdy júzege asyratyn avtokólik uıymdarynyń qyzmetkerlerimen qatar, qoldanystaǵy nusqaýlyqtarmen, erejelermen nemese tıisti ókimdermen, ne olardyń aınalysatyn qyzmettik jaǵdaıyna baılanysty kólik quralda­rynyń jóndelýi, tehnıkalyq jaı-kúıi men paıda­lanylýy úshin jaýapkershilik júktelgen, abaısyzda densaýlyqqa aýyr zııan keltirýge, ne ólimge ákep soqtyrǵan sapasyz jóndeý júrgizgen basqa da uıymdardyń qyzmetkerleri tanylýy múmkin. 15. Qoldanystaǵy erejelerdi buzyp, kólik qura­lyn alkogoldi, esirtki nemese ózge de mas kúıdegi adamǵa júrgizýge bergen kólik quralynyń júrgi­zýshisi ne ıesi, eger bul abaısyzda densaýlyqqa aýyr zııan keltirýge, nemese bir ne birneshe adamdardyń ólimine ákep soqtyrsa, QK-niń 298-babynyń tıisinshe ekinshi bóligi, úshinshi bóligi, tórtinshi bóligi boıynsha, al bul jaǵdaıda kólik quralyn júrgizgen adam – QK-niń 296-babynyń tıisti bóligi boıynsha jaýapkershilikke tartylady. 16. Sot QK-niń 296-babynyń 3-bóligi boıynsha kólik quralyn júrgizý quqyǵynan aıyrý, al QK-niń 298-baby boıynsha belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan aıyrý túrindegi qosymsha jazany QK-niń 41-babynyń 3-bóligine sáıkes taǵaıyndaýǵa quqyly. 17. QK-niń 48-baby besinshi bóliginiń a) tarma­ǵyna sáıkes QK-niń 296, 298, 300-baptarynda kózdelgen qylmystar úshin sottalǵandarǵa merzimine qaramastan, bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jazany óteý qonys-kolonııalarǵa taǵaıyndalady. Sot qasaqana jáne abaısyzda jasalǵan qylmys­tardyń jıyntyǵy boıynsha sottalǵandarǵa, eger qasaqana qylmys úshin bas bostandyǵynan aıyrýmen baılanysty emes jaza taǵaıyndalǵan jaǵdaıda ǵana bas bostandyǵynan aıyrýdy óteýdi qonys-kolonııada taǵaıyndaýǵa quqyly. 18. Jol qozǵalysy jáne kólik quraldaryn paıdalaný erejelerin buzýǵa baılanysty qylmystar týra­ly isterdi qaraǵan kezde, sottar materıaldyq jáne is júrgizý zańdarynyń talaptaryn, sondaı-aq «Azamat­tyq talapty qylmystyq proseste qaraý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2005 jylǵy 20 maýsymdaǵy № 1 normatıvtik qaýlysynda berilgen túsindirýlerdi saqtaı otyryp, azamattyq talap aryzdardyń durys sheshilýin qamtamasyz etýi tıis. Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq kodeksiniń (budan ári – AK) 931-babynyń 1-bóligine sáıkes joǵa­ry qaýiptilik kózderinen kelgen zııandy óteý mindeti júkteletin kólik quraldarynyń ıeleri osy sanattaǵy ister boıynsha azamattyq jaýapkerler retinde tartylýy tıis. Bul rette sottar jol-kólik oqıǵasynyń nátı­jesinde ómirine, densaýlyǵyna nemese múlkine zııan keltirilgende jábirlenýshiniń kólik quraldary ıeleriniń azamattyq jaýapkershiliginiń mindetti saqtandyrýǵa baılanysty saqtandyrý ótemine quqyǵy bar ekenin eskerýi tıis. Sondyqtan AK-niń 924-babyna sáıkes jábirlenýshiniń saqtandyrý ótemi men zııannyń naqty mólsheri arasyndaǵy aıyrma­shylyqty óndirý týraly sottalýshyǵa qoıǵan talap­tary sheshilýi múmkin. Eger jol-kólik oqıǵasy saldarynan keltirilgen zııan saqtandyrý jaǵdaıy bolyp tabylmasa ne ıesiniń azamattyq jaýapkershiligi mindetti saqtan­dyrýǵa jatpaıtyn mehanıkalyq emes kólik quralyn júrgizýshiniń kinásinen (mysaly, mal kóligi quraly nemese velosıpedpen basyp ketý saldarynan) keltirilse, ony kináli adam azamattyq zańnamada kózdel­gen jalpy erejeler boıynsha óteıdi. 19. Moraldyq zııandy óteý týraly talap aryz­dardy qaraý kezinde, sottar AK-niń 951, 952-bap­tarynyń erejelerin jáne «Sottardyń moraldyq zııandy óteý týraly zańnamany qoldanýy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2001 jylǵy 21 maýsymdaǵy № 3 normatıvtik qaýlysynda berilgen túsindirýlerdi basshylyqqa alýy kerek. Sot­tar moraldyq zııandy óteý mólsherin aıqyndaý kezinde belgilengen ótemaqy mólsheri talapkerdiń málimdegen talaptaryn oryndy qanaǵattandyra­tyndyǵy týraly qorytyndyǵa kelýge múmkindik berýi úshin ádildik pen jetkiliktilik qaǵıdattaryn negizge alǵan jón. Jábirlenýshi jol qozǵalysyna qatysýshy retinde aıryqsha abaısyzdyq tanytqan kezde (mas kúıde bolýy, jol qozǵalysy erejelerin buzýy jáne t.b.), zııandy óteý mólsheri azaıtylýǵa nemese ony óndirýden bas tartylýǵa ákep soqtyrýy múmkin. Saqtandyrý oqıǵalarynyń týyndaýyna baıla­nys­ty moraldyq zııandy úshinshi tulǵalarǵa ótep berý saqtandyrý uıymdaryna júktelmeıdi. Saqtan­dyrý oqıǵasy týyndaǵan kezde moraldyq zııandy óteý avtokólik quralynyń ıesine nemese tasymal­daýshyǵa júktelýge tıis. 20. Jábirlenýshimen tatýlasýǵa baılanysty isterdi qysqartý týraly ótinish bolǵanda, sottar QK-niń 67-babynyń talaptaryn qatań saqtaýy jáne «Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 67-babyn qoldaný jónindegi sot praktıkasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2001 jylǵy 21 maýsymdaǵy № 4 normatıvtik qaýlysynda berilgen túsindirýlerdi basshylyqqa alýy tıis. Eger adamdardyń áreketteri QK-niń 296-babynda jáne QK-niń 297-babynda kózdelgen qylmystardyń jıyntyǵyn quraıtyn bolsa, onda QK-niń 67-babyn qoldaný týraly másele árbir áreketke qatysty jeke sheshiledi. 21. QK-niń 296-babynda kózdelgen qylmystardy jasaýǵa aıyptalǵan adamǵa qatysty qylmystyq is qylmystyq jáne qylmystyq is júrgizý zańdarynda kózdelgen negizdermen toqtatylǵannan keıin, adam Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 69-baby 5-bóligine sáıkes, onyń áreketterinde ákim­shilik quqyq buzýshylyq belgileri bolǵan jaǵdaı­larda ǵana qylmystyq isti toqtatý týraly sheshim qabyldanǵan kúnnen bastap úsh aıdan keshiktirilmeı ákimshilik jaýapkershilikke tartylýy múmkin. Materıaldyq zalaldy óndirý máselesi azamattyq sot isin júrgizý tártibimen sheshilýi múmkin. 22. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 4-babyna sáıkes, osy normatıvtik qaýly qoldanys­taǵy quqyq quramyna qosylady, sondaı-aq jalpyǵa birdeı mindetti bolyp tabylady ári resmı jarııa­lanǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy B.BEKNAZAROV. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy, jalpy otyrys hatshysy J.BÁIIShEV.