Mádenıetterdi jaqyndastyrý – qajettilik

XXI ǵasyr basynda álemde jaǵdaılardy jaq­sar­tý úmitiniń ornyna, jalpyórkenıettik daǵ­da­rys dep baǵalaýǵa bolatyn baıbalamdar men sha­qyrýlar jalǵasyn tabýda. Osylaısha daǵdarys­tyń óndi­ris­tik, energetıkalyq, ekologııalyq, áleý­mettik, tipti saıası túrleri oryn aldy. Olardyń negizinde qar­jy­lyq arhıtektýranyń kemshilikterinen týyn­daǵan (álemdik qarjylyq júıe) jahandyq qar­jy­lyq-ekonomıkalyq daǵdarys jatyr. Biz bir-biri­miz­di tyńdamaıynsha, únqatysý men yntymaqtastyq qarym-qatyna­sy­myz­dy ornatpaıynsha, keleńsiz jaǵdaılar órshı beredi. Qazaqstan beıbitshilikti qoldaý jáne qaýipsizdikti nyǵaıtýdyń negizi bolyp ta­by­latyn qaǵıdalardy, halyqaralyq prob­­le­malardy sheshýde áriptestikti paıdalana otyryp, halyqtar arasynda dostyq qa­rym-qatynastardy damytýdy berik usta­nyp keledi. Bul elimizdiń tek qana prag­ma­tıkalyq tańdaýy emes, kerisinshe, keleshek álem qurylysyn kóre bilýi dep tanyǵan jón. Bul ustanym Qa­zaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde aıqyn belgili bol­dy. Osy tuǵyrly orynda bizdiń el álem­dik turǵyda halyq­aralyq quqyq norma­lary negizinde Uıymǵa múshe memleketter arasynda qaty­nastardyń bir izge túsýi men kóp­po­lıarly álemdik qurylystyń qalyptasýy jolynda bedeldi uıymnyń sheshýshi tutqa bolýyna atsalysty. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde bizdiń eldiń basty mejesi eýro­at­lantıkalyq jáne eýrazııalyq qundylyq­tar­dy biriktirip, Eýropa men Azııanyń qaýipsizdigin bólip-jarmaý qaǵıdatyn bekitip, Uıymǵa eýrazııalyq rýh engizýge ty­rysý bolyp tabyldy. Bul qarý-jaraqty qadaǵalaý rejimine jáne senim sharalaryn nyǵaıtý máselelerine, ultaralyq qaqty­ǵys­tar jáne baıbalamdarmen kúresterge, so­nyń ishinde EQYU jaýapkershiligi sheń­berinen shyqqandarǵa, sondaı-aq Aýǵan­stan, Irak, Týnıs, Somalı jáne basqa mu­sylmandar álemi elderinde turaqtylyqty ornatýǵa qatysty. Qazaqstan zaıyrly memleket bola oty­r­yp, órkenıettik jáne mádenı jospa­rynda musylmandyq álemniń bólshegi bo­lyp tabylady. Qazaqstan álimsaqtan beri batys pen shyǵys órkenıetiniń túıisken jeri bolatyn, ózara qarym-qatynas baı­lanystaryna Taıaý jáne Aldyńǵy Shyǵys elderi, Ejelgi Grekııa men Rım ımpe­rııasy, Persııa (Iran), Kóne Qytaı men Úndistan elderi endi. Qazaqstan – jergilikti basqa senimder men mádenıetter ózara árekettese oty­ryp, ıslam dini VIII ǵasyrdan bastap ta­ral­ǵan aımaqtardyń biri. Burynnan bar geografııalyq, ekonomıkalyq jáne áleý­mettik jaǵdaılar osy úrdisterge yńǵaıly boldy. Halyqtyń polıetnıkalyq quramy jáne ártúrli senimder, tilder men máde­nıetterdiń árqılylyǵy, aımaqtyń tarıhı Jibek joly boıynda ornalasýy, osynyń barlyǵy kóptegen júzjyl­dyqtar aǵy­mynda aımaqtyń damýy men gúldenýine óz úlesin qosty. Islam bul aımaqtarǵa erte ýaqyttarda keldi de, onyń gúldenýine sebep boldy. Qazaqstan jerinde týǵan musylman ǵalymdarynyń jetistikteri men shyǵar­ma­shylyǵy álemdik órkenıettiń mańyzdy úlesi bolyp tabylady. Áıgili Ábý Nasyr Muhammed ál-Farabı týǵan, Qoja Ahmet Iаscaýı meken etken, ólsheýsiz qundy mura qaldyrǵan Qarahanıdter men Altyn Orda memleketteri, Uly Jibek joly boıyn­daǵy qalalar arqyly ıslam órkenıeti keńinen taralyp damyǵan Qazaq dalasy – búgingi tańda Ortalyq Azııanyń toqtaý­syz damyp kele jatqan memleketine aınaldy. Shyǵystyń uly mádenıeti, atap aıtsaq, arab, parsy, túrki jáne qytaı máde­nıet­teri Ortalyq Azııamen baıla­nysty. Osy mádenıetaralyq yqpaldas­tyqta aımaq­tar­ǵa laıyqtalǵan órkenıet­tiń erekshe túri paıda boldy. Arab, túrki jáne parsy mádenıetiniń sıntezi bizdiń aımaqta musylman máde­nıeti damýynyń erekshe sıpattaryn anyq­­ta­dy. Osy damýda negizgi ról oı­na­ǵan – aımaqtaǵy ártúrli dinder men máde­nıet­terdiń paıda bolý faktorlaryna qosa, olardyń bir-birimen beıbitqatar da­mýy, árqaısysy ózderiniń ózgeshe joldarmen júre tura birikken jemisti órke­nıet­ti ómir­ge ákelýi dinder men mádenıet ún­qatysý ornaýy tájirıbesi boldy. Bul jaǵ­­daıda ıslamdyq órkenıet ǵalymdyq, ǵy­­ly­mı jáne óner salasynda gúldene tústi. Álemge áıgili musylman ǵulamalary, zańgerleri, astronomdary men matematıkteri, gýmanıtarlyq ǵylymdardyń ǵalym­dary men ádebıetshileri dál osy jerden shyqqan. Olardyń shyǵarmashylyqtary álemdik órkenıetke arhıtektýralyq eskertkishter, ǵylymı eńbekter, ádebı shy­ǵarmalar men poezııa jaýharlary túrinde aımaqqa keremet mádenı mura qaldyrdy. Qazaqstan tarıhı turǵyda órke­nıet­ti ózara baıytýdyń, mádenı úlgi­ler­di en­gizýdiń, árqıly halyqtardyń qaýym­dastyǵyn qurýdyń mekeni boldy. Ol ózin memlekettiliginiń táýelsizdigin nyǵaı­týǵa jol bastaǵan, bostandyq, teńdik, qoǵam­daǵy turaqtylyq, qaýipsizdik jáne azamat­tyq kelisim qaǵıdattaryna negizdelgen polıetnıkalyq memeleket retinde kórsetti. Táýelsizdik alǵan jyldardyń kó­shinde dinniń róli rýhanı senim qaı­na­ry, máde­nıet qabaty men eldiń halyqtary damýy­nyń tarıhı faktory retinde aıtarlyqtaı ósti. Bul tek jalpy álemdik qana emes, sondaı-aq bolyp jatqan ekonomıkalyq, saıası jáne ıdeologııalyq qaıta qury­lý­dyń nátıjelerindegi ishki betalystardyń kórinisi bolyp tabyldy. Qazaqstanda din­niń rólin kóterý úshin únqatysý, ózara syı­lastyq pen shy­dam­dylyq qaǵıdat­ta­ryna negizdelgen barlyq dinderdiń birligin qol­daı­tyn ǵylymı dáleldenegen tu­jyrymdama jasaldy jáne ol júrgizilip keledi. Biz polıetnıkalyq jáne polı­kon­fes­sıonaldyq qoǵamnyń ómirinde dinniń róli pablısıstıdegi olardyń zaıyrlylyq pen yqpaldastyq tujyrymdamalaryn durys qabyldaýyna kedergi keltirmeıtinine shyn júrekten senemiz, sebebi basqa etnostar, dinder men mádenıettermen únqatysýdyń qajettiligin teriske shyǵarý ótirik jolǵa aparyp soǵady, ol álemdik órkenıet júıesine jahandastyrý úrdisine qosylý úshin múmkindikterdi jabady. Biz muny álemde bolyp jatqan dinı jáne etnosaralyq soǵystar men qaqtyǵystar mysaldarynan kóre alamyz. 1990 jyldan bastap elimizde óz aldy­na derbes Qazaqstan musylmandarynyń dinı basqarmasy jumys isteıdi. 2001 jyly Imamdardyń biliktiligin jetildiretin Islam ınstıtýty jáne «Nur-Múbarak» Islam mádenıeti Egıpet ýnıversıteti ashyldy. Onyń ustazdary Egıpet pen bizdiń eldiń jetekshi profes­sorlary bolyp tabylady. Dinı oqý oryndarynyń jelisi uzartyldy. Qazaqstannyń yrys-yntymaǵy, saıası jáne ekonomıkalyq turaqtylyǵy, tole­rant­tylyǵy – bul bizdiń táýelsizdik jyl­dary jasaǵandarymyz. Biz elimizdiń ekonomıkalyq damýy men jetistikteriniń negizi bolyp tabylatyn beıbitshilik pen kelisimge maqtanamyz jáne baǵalaımyz. Qazaqstandaǵy etnosaralyq kelisim memelekettik saıasatpen qamtamasyz etiledi. Bar­lyq azamattardy, onyń etnostyq tú­rine jáne dinı senimine qaramastan, eldiń saıası ómirine belsendi túrde tartýǵa ba­ǵyt­talǵan. Halyqtardyń tutastyqqa tar­tylýyna 1995 jyly qurylǵan etnostyq máseleler jónindegi Qazaqstan halqy Assambleıasy ómirge kelgen kúninen bastap, memlekettik ulttyq saıasatty iske asyrýda mańyzdy ınstıtýt bolyp qa­lyptasty. Qazaqstan halqy Assambleıasy bizdiń elde turatyn barlyq etnostyq toptar ókilderin biriktiredi. Onyń qyzmeti etnosaralyq qatynastar salasyndaǵy mem­lekettik organdar men azamattyq qo­ǵam ınstıtýttary ózara árekettestigin tıimdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan, qazaq­standyq qoǵamda etnosaralyq kelisim men toleranttylyqty ári qaraı nyǵaıtý úshin qolaıly jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan. Barshaǵa málim, Qazaqstanda 2003 jyldan beri ulysaralyq pikir almasýdyń biregeı amalyna jol salǵan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi ótkizi­lip keledi. О́ziniń ulysaralyq tikeleı mańyzdylyǵymen birge, joǵary deńgeı­degi bul forým ortaq planeta­myzdaǵy tu­raqtylyq pen beıbit ómirdiń nyǵaıýyna, órkenıetterdi, halyqtar men elderdi biriktirýge baǵyttalǵan saıası jáne dinı qaıratkerlerdiń talpynys­ta­ryn biriktirýge qyzmet etý úshin qalyp­tasqan mańyz­dy da tıimdi halyqaralyq saıası qural bolyp bekı tústi. Elimizde 3259 dinı birlestik áreket etýde, sonyń ishinde: ıslamdyq – 1766, orys pravoslavıe shirkeýleri – 255, rımdik-katolık shirkeýleri – 90. Búgingi kúni Qazaqstanda 1800 meshit bar, al respýblıka halqynyń 70 paıyzy  musylmandar. О́rkenıetterdiń, mádenıetter men dinderdiń pikir almasýy zaman talaby. Eger de qaı jaǵynan bolsyn, sonsha­lyqty alýan túrli adamdardy biriktirýdi maqsat tutsaq, onda mundaı pikir almasý nendeı negizde qalanýy tıis bolatynyn túsinip, uǵynǵanymyz jón. Mádenıet­aralyq, ult­ara­lyq jáne dinaralyq pikir almasýdy retke keltirý, zamannyń keleńsiz jaǵdaı­la­ryna qarsy turýǵa arnalǵan birden-bir quraly bolmasa da, eń mańyzdy biriktirýshi bastama bola alary haq jáne solaı bolýǵa tıis. О́tken 2010 jyl Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýimen este qaldy, sonyń nátıjesi retinde «Qoǵamdastyq qaýipsizdigi aldynda» atty Astana Dek­larasııasyna qol qoıylǵandyǵyna el basshylyǵy basa nazar aýdardy. Batys pen musylmandyq Shyǵystyń ózara qarym-qatynastaryndaǵy problemalar búginde asa ózekti bolýda. Sol sebepten órkenıetter ózderiniń aralasý aýmaq­taryn keńeıte túsýge múddelilik tanytýda. Degenmen de, qazirgi kezde osyn­daı aralasý aýmaqtaryndaǵy máse­leniń ózegi – ór­kenıetter birin-biri uǵyný arqyly, álemdegi ózara is-qımyldardy kúsheıte otyryp, batys pen ıslam álemi­niń ózderiniń bet beınelerin joǵaltpaı, qaıta kerisinshe ıdeıa­lardy arttyra túsýge aparatyn máde­nıetterdi jaqyn­dastyrý arqyly keńeıe túsýine degen qajettilikke ákelip otyr. Qazirgi ýaqytta bar álemde turaqty­lyqtyń nyǵaıýyna jáne áleýmettiń ın­tegrasııalanýyna septigin tıgizetin faktor retinde dinaralyq jáne mádenıet­ara­lyq pikir almasýdyń aýadaı qajet ekendigin moıyndaý beleń alyp keledi. Musyl­man álemi men Batys memleketterin jaqyn­dastyrý joldaryn izdestirýde saıasat pen zııatkerlik qoǵamdastyqqa úlken úmit arty­lyp otyr. Bútindeı alyp qara­ǵanda, bolyp jatqan ózgeristerdi túsinýge jáne týyndap otyrǵan problemalardyń beıbit sheshilýine múmkindik týǵyzýǵa talpy­nýshylyq saıasatkerlerge «gýmanızm», «adamgershilik», «din­aralyq pikir almasý» sııaqty uǵymdardy asa keńinen qoldanýǵa ıtermeleıdi. Osylaısha, teń quqyly pikir almasý jańa ǵasyrdaǵy álemdi damytýdyń qajet­tigi bolyp kele jatyr. Tek qana talpy­nystaryn birlestire otyryp, memleketter tehnologııalyq jáne zııatkerlik jetistikterin júzege asyrýǵa, qoǵamdaǵy adam­nyń damýyna qol jetkizýge múmkinshilik ala alady. Ol úshin jekelegen memle­ketterdiń múddeleri men aımaqtyq múdde­ler arasynda tepe-teńdik ornaýyn kózdeı­tindeı saıası kelisimder, tózimshildik qajet bolady. Qazirgi ýaqytta kóptegen musylman elderine tán negizgi problemalar: saıaz bilim deńgeıi, densaýlyq saqtaýdyń damy­maǵan salasy, ıgilik pen áleýmettik qor­ǵaý­dyń jetkiliksiz deńgeıi (Parsy shy­ǵanaǵynyń elderinen ózgesi) azyq-túliktiń jetispeýshiligi, dinı ekstremızm kórinis­teri, qarýly qaqtyǵystar men saıası tu­raqsyzdyq. Ataýly problemalardyń jı­yn­­tyǵy álemdegi ıslam qaýymdas­tyǵynyń pármendi damýyna qolbaılaý bolyp otyr, óıtpegende zamanyna qaraı órkenıetke ilesip, ózderiniń jetistikterimen adam balasynyń damýyna laıyqty úles qosatyndyqtaryna kúmán joq edi. Aınalamyzdaǵy shyndyq tirliktiń qarqyndy túrde aýmaly-tókpeli jaǵdaı­lary bizge musylman elderin damytýdyń jolyna belgili bir túzetýler engizýdiń qajet ekendigin eske salyp júredi. Jekelegen baǵyttarymyz ben kózqaras­tary­myzdy qaıta qarastyryp, olardy zaman­nyń talaptaryna qaraı úılesimdi beıim­deýdiń ýaqyty keldi. Desek te, bul ejelden beri qalyptasyp kelgen gýmandyq jáne óte názik musylmandyq álemtaný men ıslamdyq qundylyqtardan bas tartý degendi bildirmeıdi. Osyǵan baılanysty álemdegi ıslamdyq qoǵamdy modernı­zasııa­laýdyń tıimdi tásilderi týraly, onyń qalyptasyp kele jatqan jahandyq saıası-ekonomıkalyq júıege sátti túrde kirigýin oılastyrý kerek bolady. Qazaqstan Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń tóraǵasy retinde musylman elderindegi ǵylymnyń rólin joǵarylatý men bilim berý deńgeıin kóterý jóninde birlesken jumysty bastaýdy usynyp otyr. Ol úshin musylman memleketterin ǵylymı, ekonomıkalyq jaǵynan damytý men mádenı ıntegrasııalaýda mamandanyp otyrǵan IYU bólimsheleriniń bar áleýe­tin jáne de múmkinshilikterin keńinen qoldaný jón bolatyndyǵy aıtylýda. Mu­sylman elderindegi turǵyndardyń ıgilikterin arttyrýǵa tıisti nazar aýdarý da qajet bolady. Bul máseleni elemegendik ıslam álemindegi birneshe elde oryn alǵan keleńsizdikterge aparatyndyǵy anyq kórinis tabýda. Atalǵan mindetterdi sátti túrde sheshý úshin Qazaqstan qazirgi zamanǵy musylman zııatker zııalylarynyń, ári IYU-ǵa múshe memleketter basshylarynyń talpynys nıetterin biriktirýdi usynyp otyr. Mu­sylman álemine biregeı «Jol kartasy» dep atalǵan 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan IYU Onjyldyq is-qımyldar jospary, ıntegrasııalaný men ekonomıkany árta­rap­tandyrý úderisterin jandandyrýǵa baǵyttalǵan. 2011 jyldyń 7-9 maýsymy kún­deri barsha musylman áleminiń isker toptarynyń qatysýymen Astana qala­synda VII Búkilálemdik Islam ekonomı­kalyq forýmy bolyp ótti. Bul ekonomı­kalyq forýmnyń mindetteriniń biri – IYU aıasyna musylman ári musylman emes elderdiń arasynda jan-jaqty stra­te­gııalyq yntymaqtastyqtyń nyǵaıýyna septigin tıgizetin faktorlardy anyqtaý jáne jumyldyrý. Islamdyq bankıngti, qarjylyq ınfraqurylymdy, halal ın­dýstrııasyn, shaǵyn jáne orta bıznesti, energııa alýdyń balamaly kózderin da­mytýǵa qatysy bar máselelerdi talqylaý jáne basqalary, IYU elderindegi áleý­mettik-ekonomıkalyq problemalardy asa tereń túsinýge jáne olardyń túıinderiniń úılesimdi túrde sheshilý joldaryn tabýǵa sebepshi bolady. IYU-daǵy tóraǵalyq qyzmet Qazaq­stanǵa shapshań damyp kele jatqan elimizdi kórsetýge degen, ár baǵyttaǵy ynty­maq­tastyqtardy aıtarlyqtaı keńeıtýge berilgen múmkinshilik qana emes, osynaý zor naryqty asa belsendi túrde meńgerýge qosymsha múmkindikter beredi. Jaýapty da qurmetti mindetti oryndaýmen qatar, Qazaqstan IYU-ǵa kiretin barsha ha­lyqtardyń ıgiligine saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty aıtarlyqtaı ulǵaı­tý­ǵa, ıntegrasııalyq úderisterdi arttyra tú­sý­ge degen jaqsy sebepke ıe bolary sózsiz. Merýert ÁBÝSEIITOVA, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi  R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.