Uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarın saldyrǵan mekteptiń tálimi men taǵylymy týraly oı
Adamnyń bala kúnnen armandap, ańsary aýǵan bir salasy, ıaǵnı mamandyǵy bolady. Ol ózin soǵan baǵyttap, bilim-biligin jumsaıdy. Sondaı mamandyqtyń biri ustaz bolý. Áý basta nıet bildirgen jas talaptyń barlyǵy derlik onyń tutqasyn ustap kete almaıdy. Oǵan sebep birinshiden, aıaýly da ardaqty mamandyqtyń adam kózin ashýdaǵy qıyn tustaryna tótep bere almaýy bolsa, ekinshiden, asa tabandylyqtyń kem bolýy der edik. О́z basym osy qıyndyqtardy jeńdim dep oılaımyn. Sóıtip ustaz boldym. Bul joldy tańdap, ǵumyrymdy bergen aıaýly mamandyq ıesi bolyp, zeınetke shyqqan maǵan oǵan bet burýyma sóz joq, tuńǵysh aǵartýshy Ybyraı Altynsarınniń urpaqqa qaldyrǵan tálim-tárbıege toly ósıetteri men ǵıbratty mysaldaryna sýsyndaýymnyń áseri mol boldy desem, jańsaqtyq bola qoımas. Oǵan men bitirgen, men ǵana emes qazaqtyń menmin degen talaı marqasqalary bilim alǵan uly ustazdyń óz qolymen turǵyzǵan bilim oshaǵyn qossańyz, muǵalim bolýymnyń zańdylyq ekenin aıtpaı-aq túsinesiz. Osy turǵyda uly aǵartýshy turǵyzǵan mekteptiń túlegi retinde jáne sol babamyzdyń bıyl týǵanyna 170 jyl tolýyna oraı mektep tarıhy men tuńǵysh dala qońyraýy ıesiniń mektepter ashýy jaıyndaǵy az-kem bilgenimdi oqyrmanmen bólissem dep otyrmyn.
Orynborda 1850 jyly alǵash ashylǵan qazaq-orys mektebine oqýǵa túsken Y.Altynsarın kele-kele Shyǵysty zertteýshi ǵalym, professor V.V.Grıgorevtiń kómegimen onyń baı kitaphanasynan sýsyndaıdy. Sol jerde týǵan halqynyń óner-bilimnen, oqý-aǵartý isinen kende qalǵanyn bilip, alǵan ilimin halqyna paıdalaný nıetine kirisedi. Boıynda joǵary aǵartýshylyq ynta týady.
1860 jyly Oral syrtyndaǵy qazaqtar úshin mektep ashý uıǵarylyp, Y.Altynsarın Orynbor oblystyq basqarmasynyń sheshimimen Torǵaıǵa kelip, ózi armandaǵan maqsatty isine kirisýdi bastaıdy. Árıne, bul óte qıyn sharýa bolsa da halqynyń bolashaǵy úshin táýekelge bel baılaıdy. Mektep ashýǵa ókimet tarapynan qarajat keshiktiriledi. Jergilikti bılik túrli syltaý aıtyp, járdem kórsetýden bas tartady. Osyndaı qıyndyqqa kezikken Ybyraı ustaz oıynan qaıtpaıdy. Tyń jerden túren tartyp, dán sepken dıqandaı qazaq dalasyna bilimniń alǵashqy nárin sebýge belsene kirisedi. Bilimge sýsaǵan qarapaıym halyq bul mańyzdy bastamany qýana qarsy alady. Torǵaıdaǵy naǵashysy, áıgili Shegen bı áýletimen Ybyraı maqsatyna qyzmet etse, ıgilikti is bastaǵan nemeresine qoldaý bildirgen Balqoja bı de beretin kómegin aıamaıdy. «Balań mekteptiń irgetasyn kóterip jatyr», degendi estigen ol kisi úıirli jylqyny aıdatyp, 500 shaqyrymdaı jerdegi Amanqaraǵaıdan bóreneler tıetip jiberip jatypty deıdi biletinder. Áıtse de mekteptiń qurylys jumystary óte baıaý júrip, ol 3-4 jylǵa sozylady. Uly ustaz mektep úıiniń ár kirpishin óz qolymen qalap, kóp qıyndyqtardan soń maqsatyna jetedi. Sóıtip 1864 jyly Torǵaı qalasynda alǵashqy qazaq mektebi boı kóteredi. Bul bilim uıasyn Ybyraı baba sol kezdegi ozyq pedagogıka úrdisi negizine qura otyryp, jańa oqytý júıesimen jumys isteýge talpynys jasaıdy. Oqýdy ana tilinde júrgizip, oqytý ádisterin oqýshynyń ynta men qyzyǵýshylyǵyna baǵyttaı otyryp, tárbıeleı oqytýdy josparlaıdy. Alǵashqy oqýlyqty ózi qurastyryp, ózi sabaq júrgizedi. Onyń birinshi betine bárimizge belgili:
Bir Allaǵa syıynyp,
Kel, balalar, oqylyq.
Oqyǵandy kóńilge,
Yqylaspen toqylyq, – dep búkil qazaq dalasyn bilimge shaqyrady. Bul qanatty sózder jas urpaq sanasyna máńgilik uran bolyp saqtalyp qalǵany anyq.
Jas ustaz mektepte bala oqyta júrip, qazaq dalasynda basqa da jańa mektepter ashýmen shuǵyldanady. 1876 jyly Peterbýrg, Qazan qalalaryna baryp orystyń aǵartýshylyq júıesin, sonymen birge ondaǵy ozyq oıly pedagogtar eńbekterin zertteıdi. Osydan keıin qazaq tilinde oqý quraldaryn jasaýdy oılaıdy. Alǵashqy oqýlyqtan soń Ybyraı baba aldyńǵy qatarly orys pedagogtarynyń oqý quraldaryn basshylyqqa ala otyryp, eki tól oqý quraly – «Qazaq hrestomatııasy» men «Qazaqtarǵa orys tilin úıretýdiń bastaýysh quralyn» bastyryp shyǵarady.
1879 jyly Y.Altynsarın Torǵaı oblysy mektepteriniń ınspektory qyzmetine taǵaıyndalady. Bul onyń aǵartýshylyq qyzmetine keń jol ashady. 1879-1883 jyldar aralyǵynda Torǵaı oblysynyń tórt ýezinde jańa mektepterdiń ashylýyna tikeleı muryndyq bolsa, 1-2 synyptyq orys-qazaq mektepterin ashyp, olardy oqýlyqtarmen qamtamasyz etýdi de nazardan tys qaldyrmaıdy. 1883 jyly Torǵaı qalasynda qolóner mektebin ómirge ákelip, bul qazaq jerinde tehnıkalyq bilim beretin oqý orny retinde tarıhta qaldy. Sondaı-aq 1887 jyly Yrǵyzdaǵy ashylǵan qyzdar mektebi de úlken qýanyshty jańalyqtyń jarshysyndaı boldy.
Mektepter sany artyp, oılaǵan arman-tilegi oryndala bastaǵan aǵartýshyǵa endi jańa mektepterge jańasha tálim-tárbıe berip oqytatyn muǵalimder qajet edi. Sol sebepten de Or qalasynda tuńǵysh muǵalimder mektebiniń negizi qalanýy da zańdylyq-tyn. Bul 1881 jyl edi.
Osyndaı ıgi isterdi ustaz az ǵumyrynda kóptep isteýge baryn saldy. Torǵaıda Ybekeń ashqan mektepten qoǵam qaıratkerleri, ǵalym-ustazdar Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov bilim aldy. Al uly ustazdyń jankeshti eńbekteri biz sóz etip, otyrǵan mektep túlekteriniń biri, ataqty aqyn Ǵafý Qaıyrbekov «Dala qońyraýy» poemasynda:
Júz jyl buryn dál osyndaı dana adam,
Tuńǵysh ret mektep ashyp daladan.
Osy otyrǵan klastardyń bólmesin,
Ár kirpishin qamqor qolmen qalaǵan.
Sol danyshpan seni ákelgen en shetke,
Uly mura qaldyrdym dep ketpek pe?
Qyzyǵamyn seniń tuńǵysh únińe,
Jalt qaratqan jalpaq eldi mektepke, – dep júrekjardy únin jetkizse, jazýshy Jaısańbek Moldaǵalıev Ybekeń saldyrǵan mektep týraly «Taza bulaq» hıkaıatyn jazdy.
Búgingi kúnde Ybyraı mektebinen bilim alǵan urpaqtar aqyn-jazýshy, ǵalym, ınjener, sharýashylyq basshylary men qoǵam qaıratkerleri bolyp halqyna qaltqysyz qyzmet istep júr. Uly ustaz izimen muǵalim mamandyǵyn tańdaǵan bizder osy bilim uıasynyń 1960 jylǵy túlekteri edik. Solardyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berý isiniń úzdikteri Tóleý Qabjanov, Kábıra Kákimjanova, Tynyshkúl Bektemisova, Naǵıma Qarabalına, Sálıma Kórkembaeva jáne osy joldardyń avtory bizder ózimizdi Ybyraı Altynsarınniń izbasarlarymyz dep esepteımiz. Biz uly aǵartýshynyń óz qolymen qalaǵan mektebinde oqyǵanymyzdy qashanda maqtan tutamyz.
Shápıǵa ATYǴAIQYZY, Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri.
Astana.
Adamnyń bala kúnnen armandap, ańsary aýǵan bir salasy, ıaǵnı mamandyǵy bolady. Ol ózin soǵan baǵyttap, bilim-biligin jumsaıdy. Sondaı mamandyqtyń biri ustaz bolý. Áý basta nıet bildirgen jas talaptyń barlyǵy derlik onyń tutqasyn ustap kete almaıdy. Oǵan sebep birinshiden, aıaýly da ardaqty mamandyqtyń adam kózin ashýdaǵy qıyn tustaryna tótep bere almaýy bolsa, ekinshiden, asa tabandylyqtyń kem bolýy der edik. О́z basym osy qıyndyqtardy jeńdim dep oılaımyn. Sóıtip ustaz boldym. Bul joldy tańdap, ǵumyrymdy bergen aıaýly mamandyq ıesi bolyp, zeınetke shyqqan maǵan oǵan bet burýyma sóz joq, tuńǵysh aǵartýshy Ybyraı Altynsarınniń urpaqqa qaldyrǵan tálim-tárbıege toly ósıetteri men ǵıbratty mysaldaryna sýsyndaýymnyń áseri mol boldy desem, jańsaqtyq bola qoımas. Oǵan men bitirgen, men ǵana emes qazaqtyń menmin degen talaı marqasqalary bilim alǵan uly ustazdyń óz qolymen turǵyzǵan bilim oshaǵyn qossańyz, muǵalim bolýymnyń zańdylyq ekenin aıtpaı-aq túsinesiz. Osy turǵyda uly aǵartýshy turǵyzǵan mekteptiń túlegi retinde jáne sol babamyzdyń bıyl týǵanyna 170 jyl tolýyna oraı mektep tarıhy men tuńǵysh dala qońyraýy ıesiniń mektepter ashýy jaıyndaǵy az-kem bilgenimdi oqyrmanmen bólissem dep otyrmyn.
Orynborda 1850 jyly alǵash ashylǵan qazaq-orys mektebine oqýǵa túsken Y.Altynsarın kele-kele Shyǵysty zertteýshi ǵalym, professor V.V.Grıgorevtiń kómegimen onyń baı kitaphanasynan sýsyndaıdy. Sol jerde týǵan halqynyń óner-bilimnen, oqý-aǵartý isinen kende qalǵanyn bilip, alǵan ilimin halqyna paıdalaný nıetine kirisedi. Boıynda joǵary aǵartýshylyq ynta týady.
1860 jyly Oral syrtyndaǵy qazaqtar úshin mektep ashý uıǵarylyp, Y.Altynsarın Orynbor oblystyq basqarmasynyń sheshimimen Torǵaıǵa kelip, ózi armandaǵan maqsatty isine kirisýdi bastaıdy. Árıne, bul óte qıyn sharýa bolsa da halqynyń bolashaǵy úshin táýekelge bel baılaıdy. Mektep ashýǵa ókimet tarapynan qarajat keshiktiriledi. Jergilikti bılik túrli syltaý aıtyp, járdem kórsetýden bas tartady. Osyndaı qıyndyqqa kezikken Ybyraı ustaz oıynan qaıtpaıdy. Tyń jerden túren tartyp, dán sepken dıqandaı qazaq dalasyna bilimniń alǵashqy nárin sebýge belsene kirisedi. Bilimge sýsaǵan qarapaıym halyq bul mańyzdy bastamany qýana qarsy alady. Torǵaıdaǵy naǵashysy, áıgili Shegen bı áýletimen Ybyraı maqsatyna qyzmet etse, ıgilikti is bastaǵan nemeresine qoldaý bildirgen Balqoja bı de beretin kómegin aıamaıdy. «Balań mekteptiń irgetasyn kóterip jatyr», degendi estigen ol kisi úıirli jylqyny aıdatyp, 500 shaqyrymdaı jerdegi Amanqaraǵaıdan bóreneler tıetip jiberip jatypty deıdi biletinder. Áıtse de mekteptiń qurylys jumystary óte baıaý júrip, ol 3-4 jylǵa sozylady. Uly ustaz mektep úıiniń ár kirpishin óz qolymen qalap, kóp qıyndyqtardan soń maqsatyna jetedi. Sóıtip 1864 jyly Torǵaı qalasynda alǵashqy qazaq mektebi boı kóteredi. Bul bilim uıasyn Ybyraı baba sol kezdegi ozyq pedagogıka úrdisi negizine qura otyryp, jańa oqytý júıesimen jumys isteýge talpynys jasaıdy. Oqýdy ana tilinde júrgizip, oqytý ádisterin oqýshynyń ynta men qyzyǵýshylyǵyna baǵyttaı otyryp, tárbıeleı oqytýdy josparlaıdy. Alǵashqy oqýlyqty ózi qurastyryp, ózi sabaq júrgizedi. Onyń birinshi betine bárimizge belgili:
Bir Allaǵa syıynyp,
Kel, balalar, oqylyq.
Oqyǵandy kóńilge,
Yqylaspen toqylyq, – dep búkil qazaq dalasyn bilimge shaqyrady. Bul qanatty sózder jas urpaq sanasyna máńgilik uran bolyp saqtalyp qalǵany anyq.
Jas ustaz mektepte bala oqyta júrip, qazaq dalasynda basqa da jańa mektepter ashýmen shuǵyldanady. 1876 jyly Peterbýrg, Qazan qalalaryna baryp orystyń aǵartýshylyq júıesin, sonymen birge ondaǵy ozyq oıly pedagogtar eńbekterin zertteıdi. Osydan keıin qazaq tilinde oqý quraldaryn jasaýdy oılaıdy. Alǵashqy oqýlyqtan soń Ybyraı baba aldyńǵy qatarly orys pedagogtarynyń oqý quraldaryn basshylyqqa ala otyryp, eki tól oqý quraly – «Qazaq hrestomatııasy» men «Qazaqtarǵa orys tilin úıretýdiń bastaýysh quralyn» bastyryp shyǵarady.
1879 jyly Y.Altynsarın Torǵaı oblysy mektepteriniń ınspektory qyzmetine taǵaıyndalady. Bul onyń aǵartýshylyq qyzmetine keń jol ashady. 1879-1883 jyldar aralyǵynda Torǵaı oblysynyń tórt ýezinde jańa mektepterdiń ashylýyna tikeleı muryndyq bolsa, 1-2 synyptyq orys-qazaq mektepterin ashyp, olardy oqýlyqtarmen qamtamasyz etýdi de nazardan tys qaldyrmaıdy. 1883 jyly Torǵaı qalasynda qolóner mektebin ómirge ákelip, bul qazaq jerinde tehnıkalyq bilim beretin oqý orny retinde tarıhta qaldy. Sondaı-aq 1887 jyly Yrǵyzdaǵy ashylǵan qyzdar mektebi de úlken qýanyshty jańalyqtyń jarshysyndaı boldy.
Mektepter sany artyp, oılaǵan arman-tilegi oryndala bastaǵan aǵartýshyǵa endi jańa mektepterge jańasha tálim-tárbıe berip oqytatyn muǵalimder qajet edi. Sol sebepten de Or qalasynda tuńǵysh muǵalimder mektebiniń negizi qalanýy da zańdylyq-tyn. Bul 1881 jyl edi.
Osyndaı ıgi isterdi ustaz az ǵumyrynda kóptep isteýge baryn saldy. Torǵaıda Ybekeń ashqan mektepten qoǵam qaıratkerleri, ǵalym-ustazdar Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov bilim aldy. Al uly ustazdyń jankeshti eńbekteri biz sóz etip, otyrǵan mektep túlekteriniń biri, ataqty aqyn Ǵafý Qaıyrbekov «Dala qońyraýy» poemasynda:
Júz jyl buryn dál osyndaı dana adam,
Tuńǵysh ret mektep ashyp daladan.
Osy otyrǵan klastardyń bólmesin,
Ár kirpishin qamqor qolmen qalaǵan.
Sol danyshpan seni ákelgen en shetke,
Uly mura qaldyrdym dep ketpek pe?
Qyzyǵamyn seniń tuńǵysh únińe,
Jalt qaratqan jalpaq eldi mektepke, – dep júrekjardy únin jetkizse, jazýshy Jaısańbek Moldaǵalıev Ybekeń saldyrǵan mektep týraly «Taza bulaq» hıkaıatyn jazdy.
Búgingi kúnde Ybyraı mektebinen bilim alǵan urpaqtar aqyn-jazýshy, ǵalym, ınjener, sharýashylyq basshylary men qoǵam qaıratkerleri bolyp halqyna qaltqysyz qyzmet istep júr. Uly ustaz izimen muǵalim mamandyǵyn tańdaǵan bizder osy bilim uıasynyń 1960 jylǵy túlekteri edik. Solardyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berý isiniń úzdikteri Tóleý Qabjanov, Kábıra Kákimjanova, Tynyshkúl Bektemisova, Naǵıma Qarabalına, Sálıma Kórkembaeva jáne osy joldardyń avtory bizder ózimizdi Ybyraı Altynsarınniń izbasarlarymyz dep esepteımiz. Biz uly aǵartýshynyń óz qolymen qalaǵan mektebinde oqyǵanymyzdy qashanda maqtan tutamyz.
Shápıǵa ATYǴAIQYZY, Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri.
Astana.
