Qate qadam

Men zeınetkermin. «Egemen Qazaqstandy» jazdyryp alatyn edim. Elimizdiń bas gazeti ǵoı, elde bolyp jatqan jaqsylyq isterdi baǵdarlap, baqylap otyratyn memlekettik basylymnan eldiń baǵyt-baǵdaryn kórip, estip oty­raıyn degendeı maqsatpen jazylyp edim. Bir jáıt meniń qolyma qalam aldyrdy. Gazettiń 2011 jyl­ǵy 24 mamyrdaǵy №215-216 nómirinde «Tolǵandyrar ta­qy­ryp» aıdarymen «Etti iri qara mal el brendi bola ala ma?» degen atpen aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kan­dı­daty Bolat Júnisovpen tilshi   áńgimesin oqyp, sol túni uı­yq­taı almaı, aqyry qolyma qalam alyp, hat jazǵandy jón kórdim. Ǵalym óz jaýabynda shetelden ár basyn 3 myń dollardan 70 myń gereford tuqymdy sıyryn «QazAgroQarjy» ult­tyq kompanııasy elimizge áke­le­tin kórinedi depti. Ol 210 mln. dollar. Sumdyq-aı! Ǵalym atalyq buqa ákelýge bolar dese de, jappaı sıyr ákelýge ol da kelispegen. Ǵalym Qazaqstan tabıǵatynyń malǵa qolaı­ly­ly­­ǵyn tereń taldamaı, óte qys­qa sóılepti, biraq «gere­ford­qa» durys túsinik bergen. Al men qarapaıym qazaq shaly retinde aqsha kimdiki ekenine qaramastan, bul kúlkili isti toqtatý kerek demekpin. Bul qazaq halqyn kúlki etý. «Gereford» – ol zaýyt, fabrıka, bolmasa joǵary tehno­lo­gııalyq qurylǵy nemese kú­ni­ge bálen kılo et beretin mashına da emes. Ol asyl tuqym­dy, beretin ónimi tilinde, qa­rapaıym zootehnık shyǵarǵan et baǵytyndaǵy iri qara mal. Birinshiden, gereford jaı­y­lym­dyq mal emes. Ekinshiden, Kanada men Qazaqstan tabıǵa­ty jer men kókteı. Qatal aýa raıyna kóndikpeıdi. Úshinshi­den, bizde gereford jeıtin shóp óspeıdi. Ekseń, óte qymbatqa túsedi. Qazaqstanǵa odan góri búgin kúnde bir jumyrtqa beretin mekıen taýyq artyq. Nan jep et beretin gereford tuqymdy sıyry bosqa berse de qajet emes. Sebebi, Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵyna jaraqty 113 mln. gektar jer bar bolsa, onyń 6 mln. gektary eginshilik, 13 mln. gektary shabyndyq, al 93 mln. gektary jaıylym. Mine, baılyq osy jaıylym. Osynshama jaıylym men  qa­zaq degen halyq turǵanda et ón­dirý eldi nege dúrliktirip, qı­naıdy? Aıdyń kúni ama­nyn­da osynsha jaıylymdyq jer turǵanda bizdi sonshalyq muqtaj etýshi kim ózi? Meniń bilimin joǵary, ma­man­dyǵym ǵalym-zootehnık. Men ǵalym-zootehnıkpin, sebebi, birinshiden, seleksıonermin. Ekinshiden, RNK, DNK, hromo­so­malardy qajetti jerine jum­saı alatyn genetıkpin. Úshin­shiden, zootehnıkpin – ol zoo-janýar, tehnık-ınjener, dál qazaqshala­sa­m janýar jasaýshysymyn. Mine, osy úsh ǵylymdy meńgergen maǵan 1967 jyly ǵalym-zo­oteh­nık degen mamandyq berdi. Sol kúnnen beri meniń qo­lymnan et, jún, sút jasaý keledi, jasadym, jasaı da alamyn. Naqtylasam, Aqtóbe oblysy, Baıǵanın aýdany, Abaı atyn­daǵy sovhozda kezinde bolǵan, qazir izi bar, 90 myń qazaqtyń quıryqty Edilbaı qoıy ósi­ril­di, jekesi taǵy bar. Osy qoı­lar túgeldeı boz júndi. Nege ekeni ǵalymǵa, aqsha kerek adamǵa túsinikti. Osynshama mal suryptalǵan tuqymǵa qa­jetti talaptardy tolyq qana­ǵat­tandyratyn, osy tıpti mal tuqymyna saı et, jún bere ala­tyn etti-quıryqty qazaqy qoı tuqymy boldy. Búgin zootehnııa ǵylymy kúlki bolyp otyrǵan joq, «jibekti túte almaǵan jún etedi» degendeı, osy ǵylymdy óz qa­je­­tine jarata almaı, aǵyl­shynnyń «gereford» sıyryn ár basyn 3 myń dollarǵa satyp alyp, mu­hıt­tardan asyp ushaqpen ákelip otyrǵanymyz naǵyz kúlki. Bul qateni tez túzetý kerek. Ol is osy Qazaqstannyń  ınstı­týtyn bitirgen zootehnıktiń kez kelgeniniń qolynan keledi. Tek, maqsaty – aıqyn talap qajet. Al ár basy 3 myń dollar turatyn bul «gereford» degen ózi shyn máninde ne? Ol ne beredi? «Gereford» – etinen súıegi kóp, eger árqaısysynyń salmaǵy 500 kg. bolatyn bolsa kúnine 25 k.ed., eger salmaǵy 800 kg. bolsa kúnine 40 k.ed., (árbir k.ed., 1 kg. arpaǵa teń) sapaly qunarly mal azyǵyn jep turǵanda tórt jylda ǵana óz salmaǵyna jeter ónim beretin baıaý ósetin sıyr maly. Bir bas maldy baǵý úshin bir jylǵa tek qana mal azyǵyna 9125 kg. arpa qajet. Onyń quny 231 125 tg. bolmaq. Eger jeriń qunarly, ekkeniń senimdi ónim beretin bolsa ǵana jeı beretin-jeı beretin, ónimi tilinde, ónimi satýly sapaly et beretin asyl tuqymdy múıizdi iri qara. Ondaı jer bizde eginnen aýyspaıdy. Al osy bir gereford sıyrynyń qunyna eki bıe satyp alsań jáne artyq aqsha qalady. Ol Qazaqstandaǵy 93 mln. gektar jaıylymda ózi jaıy­lyp, ishetin sýatyn bir kór­se­tseń ózi sýǵa qulap, ekeýi kelesi jyly eshbir beınet-shyǵynsyz eki qulyn ákeledi. Qulyn etiniń sapasyn qazaqqa sýretteýdiń qa­jeti bolmas. Kúzde ár jabaǵyny árqaısysyn 85-90 myń teńgeden satyp júr. Sondaı-aq, ol sol jyly óz qunynyń jartysyna jýyǵyn qaıyryp beretin minseń tulpar, jeseń et, ishseń shıpaly sýsyn beretin ata-babamyzdyń asa qasıetti maly. Qazaq ósirgen úsh túlik maldyń eki túligi jyl­qy men qoı maldarynyń tóli sol jyly analarynyń 45-70 paıyz salmaǵyna jetip, ónim retinde paıdalanýǵa jaraıdy. Saýlyqtan týǵan marqa anasynyń 65-70 paı­yz salmaǵyn, jabaǵy enesiniń 40-55 paıyz salmaǵyn sol jyly beredi. Sharýashylyq eseppen eseptesem, bul jutpa jylqy etiniń 1 kılosy, bir kılo nannyń quny­nan eki ese arzanǵa túsedi eken. Jyl­qy baǵýdy qazaq balasyna úıretýdiń qajeti joq. Onyń qanynda bar. 1961 jyly 21 naýryzda Al­ma­tyda ótken Qazaq KSR aýyl sha­rýashylyǵy ozattarynyń ke­ńe­sindegi jasaǵan baıandamasynda KOKP Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy, KSRO Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy N.Hrýshev KSRO-daǵy arzan qoı eti Qazaq KSR-i Aqtóbe oblysy Baıǵanın aýdany, Jambyl atyn­daǵy kolhozda, basqarma Aman­ǵosov Sultan 54 myń qoı ósiredi. Bir sentner qoı etiniń ózindik quny 27 som 50 tıyn dedi. Mine, bul 93 mln. gektar jaıylymnyń qudireti bola­tyn. Biz sol jyl­da­ry Alma­ty­da stýdent edik. Dú­kende nan 16 tıyn turatyn. Bul qoı etiniń óndirý quny. Qoıǵa eń kemi 1,5-2 aıǵa shóp daıyndalady. Al jylqyǵa shóp daıyn­dal­maıdy. Naqty dálel osy. Meniń búkil eńbek jolym Aqtóbe oblysy, Baıǵanın aýda­nynda ótti. Sol óńirde Túgisken degen aımaqta aýdannyń nemese 9 sovhozdyń 18-20 myń jyl­qy­sy baǵyldy. Tólin qossań, sol zamanǵa kóp jylqy bolatyn. Al búgin odan 1,5-2 ese artyq ósirýge bolady, sebebi qoı joq. Basqasyn, tipti ishken-jegenin, kútimin, ushaqpen ákelý qunyn eseptemegende, tek qana sol gereford turatyn bir qora qunyna 5000-5500 bas bıe satyp alýǵa bolady eken. Keńes ókimeti kezeńindegi eń tómengi kórsetkish 100 bıeden 80 qulyn alynatyn bolsa, sonda 4400 bas qulyn, ony 85-90 myń teńgege kóbeıtseń, kelesi jyly osyn­sha­ma aqsha qaıtarylady. Qa­zaq­stannyń tabıǵatyna, jaıy­lymǵa, ǵasyrlar boıy jerdiń otyna, aýa-raıyna úırenisken, ata-babalardyń negizgi túlegi bolyp qalyptasqan, bir teńgeni shóp úshin jumsamaı keler jyly óziniń jarty qunyn beretin qasıetti qazaqtyń jaby tuqymdy jylqysyn nege ósir­meımiz, nege kóbeıtpeımiz? Oǵan oqý-ǵylym qajet emes, tek adal eńbek kerek. Elbasy óziniń halyqqa jol­daýlarynda mal sharýashylyǵy ónimderin jedel óndirý jónin­de tapsyrma berdi. Ol úshin 150 mlrd. teńge aqsha bóldirdi. О́te-óte kóp aqsha, eger ornyna jumsasa artyq ta. Maǵan bergen jaýabynda Aqtóbe oblys­tyq aýyl sharýashylyǵy bas­qar­masy ózi alǵan aqshaǵa ne istegenin aıtpapty. Nege biz óz­ge­niń kez kelgen isine kózsiz eremiz. Shıkizatymyz, ulan-ǵaıyr jerimiz turǵanda, táýeldi bol­maı­tyn zatqa táýeldi bolamyz. Nege olardyń aldynda músá­pir­diń kúnin keshemiz. Qazaqtyń qu­daı bergen óz aqshasyna qazaq­tyń qajettiligi nege istelmeıdi? Keshegi syrttan zattardy tasymaldaý joıylǵan jylda­ry elde qant bolmaı qalǵan mezgilde, qant qyzylshasyn ósi­rip, el ózi óndirgen qantty jedi. Suıyq maı kerek degen soń, kúnbaǵys egip, Aqtóbede ony syǵatyn kásiporyn ashyp, suı­yq maıyn ózderi óndirip, paı­da­landy. О́z elinde, óziniń jerinde ósirip, óndirýge bola­ty­ny­na kózderi jetti. Qudaıǵa shúkir, eldiń, jer­diń baılyǵy jetkilikti, tipti jetip artylady da, tek qana sol baılyqty ıgerer, meńgerer, ıesi bolar qazaq uly bolsa. Is sony kútip tur. Baqbergen QARAQOV, eńbek ardageri. Aqtóbe.