Táýelsizdikpen qurdas kásiporyn jıyrma jylda 132 nysan turǵyzdy

1991 jyl. Sirá, bul kezeń, naq osy jyl Keńester Odaǵy delinetin ushy-qıy­ry joq keńistikti mekendep kelgen tur­ǵyndardyń sana-sezimderinen óshe qoı­maıtyn shyǵar. Biz bul jerde sol tustaǵy saıası jáne áleýmettik kúızelister týra­ly aıtaıyn dep otyrǵan joqpyz. Myz­ǵymastaı kóringen Odaqtyń ydyraýy ózgesin aıtpaǵanda bir­yń­ǵaı ekonomı­ka­lyq máshıneniń de tas-tal­qany shyǵýyna ákelip soqtyrdy. Dúnıedegi eń jaman nár­seniń biri – belgisizdik. Aldy-artyń­dy boljaı almaı, oıyńdy san-saqqa júgirtý. Osyndaı belgisizdik adamdardyń sanasynda belgili bir deńgeıde úreı, qorqynysh sezimin de týǵyzbaı qalmaıdy. Alaıda, oraldyq qurylys mamany A.Potıchenko mundaı júgeri qum adam­dardyń sanatynan bolmaı shyqty. Buǵan deıin ártúrli qurylys tresterinde tıisti tájirı­be jınaqtaǵan ol osy 1991 jyly óz isin bas­taýǵa bekem bel býdy. Iri memlekettik kásip­oryndar birinen soń biri kúırep, baýdaı túsip jatqanda mundaı qa­dam­ǵa barý shyn máninde júrek jut­qan­dyq bolatyn. Búginde jıi aıtylyp, jıi jazylatyn jaýapkershiligi shekteýli seriktestik degen uǵym men ataý ol kezde ón­di­risshilerdiń sózdik qoldanysyna ene qoı­ma­ǵan edi. Osylaısha onyń jańa bas­taǵan isi Oral qalasynyń ádilet orga­nyn­da «Al­taır» shaǵyn kásip­or­ny degen ataýmen tirkeldi. Onyń dál bu­laı­sha ata­lýy­nyń syry nede? Buǵan keıinirek, ma­qala sońynda toqtalǵandy oryndy kóremiz. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qıraǵan keńestik ekonomıkalyq máshıne­niń úıindisiniń ústinde shaǵyn kásip­or­yndar jaýynnan keıingi kókteı dúrkirep shyǵa keldi. Bizdiń búgingi keıipkerimiz qurǵan shaǵyn kásiporyn da sol júzdegen jańa ekonomıkalyq oılaý júıesine tal­pynys tanytqan qarlyǵash – kásip­or­yndardyń biri edi. Jyldar jyljyp ótip jatty. Búgingi kún bıiginen qaraǵanda sol jyldarda qap­taǵan shaǵyn kásiporyn­dardyń kópshiligi­niń izin de taba almaı dal bolasyz. О́ıtkeni, olar alǵashynda óz óndiris­terin qurýyn qursa da, keıinnen ýaqyt synyna tótep bere almady. Jańa ekono­mıkalyq qarym-qatynastar jaǵdaıynda isti alǵa jyljytýdyń tıisti tetikterin taba almaı, bastaryn taýǵa da, tasqa da soqty. Janbaı jatyp sóný degen osy da. Onyń ústine egemendiktiń eleń-alańynda jańa tártippen jumys isteýge erik beretin tıisti normatıv­tik-quqyqtyq aktiler­diń bolmaýy da olar­dyń ózinen-ózi erterek jutylyp ketýine áser etti. Al kásibı qurylysshy Aleksandr Andreevıch osy ýaqyt aralyǵynda shyn máni­sin­de tyńnan túren sala bildi. Ol ózi qur­ǵan shaǵyn kásiporyndy odan ári damytý­dyń joldaryn izdep sharq urýmen boldy. Izdengen qaı kezde de muratyna jetedi emes pe? Kóp keshikpeı jańashyl jetekshi kásip­orynnyń tıimdi strategııa­lyq baǵytyn tá­jirıbege batyl engize bastady. Osylaısha ol qurylys ryno­gyn­daǵy óz ustanymyn kúnnen-kúnge, aıdan-aıǵa, jyldan-jylǵa nyǵaıta tústi. Fırmanyń tórt aıaǵynan tik turyp ketýi úshin eń aldymen únemdilik tártibi qatań jolǵa qoıyldy. О́ıtkeni, keńestik qurylys tájirıbesinde oryn alǵan shash­pashyldyq pen ysyrapqorlyq, materıal­dardyń talan-tarajǵa túsýi sekildi kó­rinister keıinnen osy salanyń birjolata typ-tıpyl bolýyna ákelip soqtyrǵany A.Potıchenkoǵa belgili bolatyn. О́tken­nen sabaq ala bilýdiń bir mysaly osy da. Kez-kelgen óndiristik kásiporyn eń al­dymen paıda tabýǵa umtylatyny belgili. Osy paıdany kim qalaı jaratady? Ol menshik ıeleri men qojaıyndarynyń jeke isi ǵoı deı salýǵa bolar edi. Bul jerde áldebir kommersııalyq qupııalar jatýy da múmkin. Al «Altaır» qurylys kom­panııasy bas­shy­synyń paıda jónindegi kózqarasynda esh­qandaı kupııa joq. Ol o bastan paıda men alynǵan tabystyń eleýli bóligin óndiristik qýattardy keńeıtý men jańǵyrtýǵa jáne jańa qurylys tehnıkalaryn satyp alýǵa jumsap keledi. Sonymen birge, paıdanyń taǵy bir bóligi jumysshylar men ınjener-tehnık qyzmetkerlerdiń mamandyqtary men ká­­sibı sheberlikterin kóterýge baǵyttaldy. Sózimiz jalań bolmaýy úshin burynǵy shaǵyn kásiporynnan búgingi iri qurylys kompanııasyna aınalǵan «Altaır» jó­nin­degi keıbir derekter men dáıekterdi keltire ketkendi jón kóremiz. Atalmysh kásiporyn ujymy maqalanyń qosymsha taqyrybyna shyǵaryp otyrǵanymyzdaı jıyrma jyl­dyń ishinde 132 nysan turǵyzypty. Onyń bárin tizbelep jatý esh múmkin emes. Bir sózben aıtqanda ol Aqjaıyq alqabynyń aj­aryna ajar, sánine sán qosqan, ári sáý­le­ti men sapasy ózara kelisim tapqan – ákim­shilik ǵımarat­tary men turǵyn úıler, saýda keshenderi, oqý, densaýlyq saqtaý, óner­ká­sip, kommý­nalyq sharýashylyq nysandary, kottedjderden turatyn qalashyqtar, jeke shaǵyn qos qabatty úı qurylystary jáne júz­degen shaqyrymdarǵa sozylatyn ınjenerlik júıeler degen sóz. Munyń ózi qurylys fırmasy bir jylda ortasha eseppen 6-7 qurylys nysanyn salyp paı­dalanýǵa berip otyrdy degen túsinik­pen parapar. Bul aıtýǵa ǵana jeńil. Taǵy da sheginis jasar bolsaq keńes­tik júıedegi úı salý tájirıbesinen bizge tek bir ǵana iri paneldi kóp qabatty turǵyn úıler turǵyzý «muraǵa» qalǵan bolatyn. Ol kezde kirpishten qalanyp sa­lynǵan kóp qabatty úıler sırek ushyra­sa­tyn. Táýel­sizdiktiń alǵashqy jylda­ryn­da respýblıkada turǵyn úı qury­lysy júrgizilgen joq. О́ıtkeni, onyń ýaqyty áli kelmegen edi. Áıtse de egemen el bul máseleni qalaı shesher eken, oǵan múmkindigi bola ma degen saýal barsha qazaqstandyqtardyń kó­keı­inde júrgen-di. Bul másele jóninde syrttan, kórshi memleketterden osylar qaıter eken degen pıǵylmen synaı qaraý­shylar da az bolmaıtyn. Elbasynyń bastamasymen ómirge kelgen Memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasy kúpti kúıinde qalyp kelgen osy máse­leniń kiltin ashyp berdi. Atalǵan baǵ­dar­lamaǵa sáıkes iri paneldi keńestik kezeń­nen qalǵan «mu­radan» birden bas tar­tyldy. Az ýaqyttyń ishinde respýblıka qalalarynda jańa qu­rylys jobalaryna sáıkes qyzyl jáne aq kirpishterden óri­lip qalanǵan 5, 6, 7 jáne 9 qabatty úıler boı túzedi. Bul istiń Batys Qazaqstan oblysyndaǵy bas merdi­ger­leri­niń aldyń­ǵy sapynda «Altaır» qurylys kompa­nııasy júrdi. Buǵan qosa bul kásip­oryn qurylystyń tapsyrylý merzimi men sa­pa­sy boıynsha ózi sekildi qurylys ká­siporyndary arasynda kósh bastaı bildi. Sóıtip, óziniń turaqty da áleýetti su­ranys­shylaryn tapty. Taǵy da naqty derekterge súıensek, turǵyn úı baǵdar­la­ma­syna sáıkes «Altaır» qurylys kom­pa­nııa­sy jalpy ala­ńy 36 000 sharshy metr kólemindegi 527 pá­terdi salyp paı­dalaný­ǵa bergen eken. Bul, sóz joq, baǵ­dar­la­ma­ny iske asyrýǵa qosyl­ǵan súbeli úles bo­lyp tabylady. Mundaı aýqymdy da sapa­ly qurylys kólemine ózge otan­dyq merdi­gerlerdiń kópshiligi qol jetkize almaǵany kámil. Buǵan qosa olar birneshe qurylys nysandaryn qatar bastap ony óz ýaqy­tynda, tipti belgilengen kesteden bu­ryn aıaqtap otyrdy. Buǵan qalaı qol jetti? Osy materıaldy baspasózge ázirleý ba­ry­synda «Altaır» qurylys komp­­a­nııa­­sy­nyń bas dırektory, QR eńbek sińir­gen qury­lysshysy Aleksandr Potıchenko gazet tilshisine málimdegendeı onyń bas­ty syry – ózderiniń menshikti bazalaryn damytýǵa birinshi kezekte kóńil aýdary­lyp kelgendiginde. Mundaı menshikti ba­za­nyń qalypta­sý­yn óndiristik jáne qar­jy­lyq turǵydan eki bólip qarastyrýǵa bolady. Birinshiden, munda qurylysqa qajetti materıaldardyń deni fırmanyń ózinde óndiriledi. Kásip­oryn janynda beton, eritindi zaýyttary, penoplastırol, plastıka­lyq terezeler jasaý, aǵash pen metall óńdeý sehtary osy pikirimizdiń dáleli. Osynaý qosymsha óndiristik or­yn­dar­dyń ishki múmkindigi men qýaty úl­ken qurylys kásipornyna qajetti mate­rı­aldardy óteý­ge tolyǵymen jetip ar­tylady. Beınelep aıtqanda, kompanııa ja­nynda shaǵyn bir qurylys ındýs­trııa­sy iske qosylǵan. Mine, osyndaı ózindik qosymsha ón­di­ris­­tiń esebinen naryqtaǵy baǵany eki-úsh ese tómendetýge múmkindik týyp ot­yr. Iаǵ­nı, mundaı jaǵdaıda qurylys taý­arlary ózin­dik qun kategorııasyna sáıkes kompa­nııa­ǵa mol paıda túsirýge septigin tıgizedi. Ká­sip­orynnyń derbes qarjylyq bazasyn jasaý­dyń da osyndaı joldary iske asy­rylǵan. Qurylys nysandaryn belgilengen merzimnen áldeqaıda erte tap­syrý arqyly da atalmysh bazanyń qory molaıa túsedi. Ýa­qyt – aqsha, qa­rajat delinip júrgen tir­kes­tiń bir mánisi osynda bolsa kerek. Osy qys­qartylǵan ýaqyt esebinen bul kezde ke­lesi kezektegi nysandar qu­rylysy bas­ta­lyp ketedi. Saıyp kelgende, munyń bári eńbekti uı­ym­dastyrýdyń utym­dy da tıimdi ádisteri jolǵa qoıyldy degen sóz. Ta­bys­tyń taǵy bir kilti – tatýlyq pen tu­raq­tylyqta, tár­tipte, tapsyrylǵan iske degen jaýap­ker­shiliktiń moldyǵynda deýge ábden bolady. Árıne, A.Potıchenko óz qaramaǵyn­daǵy jumysshylar men ınjener-tehnıkter qura­myna bıik talaptar qoımastan buryn olar­ǵa jan-jaqty óndiristik jáne turmystyq jaǵdaılar týǵyzýdy birinshi kezekke qoıady. Bul eńbek etýge qolaıly faktorlar – jyly sheberhanalar men garajdar, elý paıyzdyq baǵasy fırma esebinen tólenetin jumys­shy­lar ashanasy, eńbek qaýipsizdigi jónin­de­gi keshendi sharalar, qurylys mamandy­ǵy­na beıimi bar talapker jastardy kompanııa esebinen oqytý júıesi bolyp tabylady. Respýblıkada Elbasynyń tikeleı tap­syr­masyna sáıkes «100 mektep, 100 aýrýhana» qurylysy jobasy keıingi jyl­darda qolǵa alynǵany belgili. Al Táýel­siz­diktiń alǵashqy bes jyldyǵynda mun­daı jobanyń on ekide bir nusqasy joq bo­la­tyn. Osyndaı ótpeli kezeńde res­pýblı­ka­nyń eń shalǵaı aýdandarynyń biri Kaztalovta jańa úlgi jobadaǵy aýrýhana ǵıma­ra­ty kesheniniń salynyp paıd­a­lanýǵa berilgeni áli umytyla qoıǵan joq. Perzenthana úıi de aýrýhananyń jańa qonysy janynan qosa salyndy. Osynda aman-esen ómirge sábı ákelgen jergilikti jas ana óz perzentine Aleksandr degen esimdi berýdi qup kór­ge­nin de qalaısha aıtpaı kete alamyz. Bul adamdarǵa qashan da qýanysh syılaý men jaqsylyq jasaý­dy basty adamgershilik paryzy sanaıtyn Aleksandr Potıchenkodaı úlken júrekti azamatqa degen eldegi ata-ananyń shyn yqylasy dep qabyl­daǵanymyz oryndy. Onyń kisilik kelbeti jóninde esimi Aq­jaıyq óńirine keńinen tanymal azamat, shal­ǵaıdaǵy Jańaqala aýdanyn taban aýdarmastan jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt basqa­ryp kelgen Tólegen Merǵalıev bylaısha pikir bildirdi. – Aleksandr – meniń túsinigimde is, ju­mys úshin jaratylǵan jan. Tynymsyz eń­bek onyń ómiriniń eń basty ólshemi, krıterııi. Osyndaı eńbekqorlyq qasıet­ti óz urpaqtaryna atap aıtqanda uldary Sergeı men Slavanyń boıyna da dary­typ keledi. Ol kórshiles Reseıdiń Oryn­bor oblysynda dúnıege kelgenimen Oral óńirinde mektepke bardy. Osynda tálim-tárbıe aldy. Azamat bolyp qalyptasty. Onyń aralasyp-qurala­sa­tyn dostary­nyń kópshiligi ózimizdiń aǵaı­yn­dar. Son­dyqtan da bolsa kerek, Alek­sandrdyń boıynda halqymyzǵa tán qonaq­jaılyq, márttik, darhandyq, jomarttyq sekildi qasıetter mol. Ne istese de júreginiń qalaýymen, shyn yqylas peıilimen isteýge tyrysady. «Altaır» kompanııasy bu­dan úsh jyl buryn Jańaqala aýdanynyń orta­ly­ǵynda Elbasy tapsyrmasyna sáı­kes Ka­pýs­tın-Iаr polıgonynan zardap shek­ken­der­ge arnalǵan ortalyqty turǵyz­ǵan kezde onyń bul iske júrek qalaýymen berile kiriskeninen kýá boldym. Bul kezde ol demalys degendi múldem umytty. Kúndiz-túni bir tynym tapqan joq. Nátı­jesinde úlken keshen qurylysy belgilengen merzimnen buryn iske qosyldy. Qazir onyń ıgiligin Aqjaıyq óńiri turǵyn­da­rymen qatar kórshiles Atyraý, Mańǵys­taý jáne Aqtóbe oblystarynyń azamat­ta­ry da kórip otyr. Aleksandr jóninde jazamyn dep ot­yr­syń ǵoı. Qalaı jazamyn deseń de ol oǵan ábden laıyqty. Shyn mánisinde Al­eksandr Andreevıch sekildi óz baqytyn eńbekten tapqan óz múmkindigi sheńberin­de adamdarǵa jaqsylyq jasaýdan aıanbaı­tyn, sonysynan ózi sheksiz qanaǵat taba­tyn óndiris jetekshileri sırek kezdesedi. Qurylys salasynyń óńirdegi kósh­bastaýshysy, qashan da el ishinde mereıi ústem, shoqtyǵy bıik merdiger bıyl Oral qalasynda kóktemgi sý tasqynynan zardap shekkenderge arnalǵan toǵyz qabatty 240 páterlik turǵyn úıdiń qurylysyn úsh aı alty kún merzimniń ishinde tolyq aıaqtap shyqty. Bıyl «Altaır» qurylys kompa­nııa­sy buǵan qosa dál osyndaı 240 páterlik úsh úıdiń qurylysyn bir mezgilde aıaqta­ǵanyn eskersek A.Potıchenko bas­qarǵan fır­manyń alymdylyǵy men sha­lymdy­lyǵyna tereń kóz jetkize túsemiz. Joǵaryda T.Merǵalıev aıtyp ótken­deı, A.Potıchenko Qazaqstanǵa jeti jasar bala kezinde ata-anasymen birge qonys aý­da­ryp­ty. Ol dúnıege kelgen Ozernyı kenti Oral qalasynan nebári seksen kılometr qashyq­tyqta eken. Bul jóninde ol bylaı dep eske alady. 1954 jyldyń jazy edi. Tý­ǵan jerimiz ben qalyptasqan ómir daǵ­dysyn qıyp ketý bizdiń otbasyna ońaıǵa tımese kerek. Ata-anamyzda budan basqa tańdaý da qalmaǵan sekildi. Olarǵa perzentterin oqy­tý, odan ári tárbıeleý mindeti turǵan-dy. Osylaısha men Qazaq­standa ósip, erjettim. Joǵary bilim al­dym. Mun­da maǵan ózimniń qarym-qa­bi­letim­di kór­se­týge múmkindik jasaldy. Meniń otanym – Qazaqstan. Men óz elim­niń shetsiz de sheksiz darhan dalasyn, Jaıyq ózenin, tarıhy tereń topyraqtyń tiri kýágerlerin janym­daı jaqsy kóre­min. Ári óz Otanym Qazaq­stannyń odan ári órkendeı berýi úshin oǵan óz úlesimdi qosýǵa qashan da ázirmin. Al týǵan jerim Reseı men óz otanym Qazaqstannyń ózara qarym-qatynasy tý­ra­l­y aıtar bolsam buǵan deıingi jyldar­da myzǵymastaı kóringen eki jaqty memlekettik shekaralar búginde adamdardy alystat­paı, kerisinshe biriktire, toptas­tyra basta­ǵany kóńilge qýanysh sezimin uıalatady. Áıteýir qazir bul jaǵdaı oń jaǵyna qaraı ózgerip keledi. Kedendik tekserýler ájep­táý­ir jeńildetildi. Bul ejelden dostyǵy men yntymaǵy ja­rasqan qos eldiń ekono­mıkasy úshin de tıimdi dep sanaımyn. Sondaı-aq «Altaır» kompanııasy­nyń bas dırektory, Oral qalalyq más­lı­haty­nyń depýtaty Aleksandr Potıchenko jas memleketimizdiń Táýelsizdiktiń jı­yr­ma jy­ly ishinde qol jetken tabys­ta­ryn birinshi kezekte Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń sarabdal saıasatymen baı­lanystyra qaraı­dy. Ásirese, ol Memleket basshysynyń bo­la­shaqty keńinen boljaı biletin kóregendi­gine, kóp ultty Qa­zaqstan halqyn jumyl­ǵan judyryqtaı tas-túıin kúshke – táý­el­sizdikke qyzmet etýge jumyldyra biletinine qashan da tánti bolyp kele jatqanyn qaı­talaýdan tanbaıdy. Bul rette bizdiń búgingi áńgi­me­mizdiń keıipkeri Elbasynyń tól perzenti ispettes – Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy eleýli ról atqaryp keledi dep sanaıdy. Jıyrma jyl kári tarıh úshin qas-qaǵymdaı ýaqyt. Alaıda osy kezeńde Qa­zaqstan azamattarynyń boıynda erteńgi kúnge, aldaǵy bolashaqqa degen senim to­lyǵymen ornyqty. Respýblıka turǵyn­da­ry óz qarym-qabiletterin jan-jaqty ja­r­qy­ra­ta ashyp kórsetýge múmkindik aldy. Eń bas­tysy, olar búgingi naryqtyq qarym-qaty­nastar jaǵdaıynda ómir sú­rip eńbek etýine beıimdele tústi. Bul sóz joq úlken jetistik, óte jaqsy ny­shan, – dep túıin jasady bizge qurylys sala­sy­nyń maıtal­many Aleksandr Potıchenko. Biz áńgime basynda iri qurylys komp­a­nıasynyń «Altaır» atalýynyń syry nede degen saýal tastaǵan edik. Oǵan jaýap qaı­tarýdyń oraıy endi kelip tur­ǵan­daı. Altaır jerge eń jaqyn ornalasqan ja­ryq shoqjuldyzdardyń biri ekenin jurt­­tyń bári bile bermeýi de múmkin. Ári bul ataý arab tilinen aýdarǵanda ushyp kele jatqan qyran uǵymyn da bildiredi eken. Kólemi kúnnen eki ese úlken sana­la­tyn Altaır­dyń ózge juldyzdarǵa qara­ǵan­da shoqtyǵy bıik ekeni de ǵylymı-as­tro­no­mııalyq tur­ǵy­dan dálel­dengen. «Al­taır» ataýy qury­lys kompa­nııasyna jul­dyz­qu­marlyq pı­ǵyl­dan emes, bıikke um­tylý, alǵa qoıylǵan maqsattarǵa jetý nıe­tinen týǵan edi, – deıdi bul jóninde kompanııa jetekshisi Aleksandr Potıchenko. «Jaman ıttiń atyn bóribasar qoıady» degen naqylǵa bergisiz sóz bar hal­qy­myzda. Árıne, bul tirkestiń «Altaırǵa» múldem qatysy joq ekeni anyq. О́ıtkeni, onyń atyna zaty saı kásiporyn ekenine eldiń bári qanyq. Temir QUSAIYN, Batys Qazaqstan oblysy. Sýretterde: «Altaır» qurylys kom­panııasynyń bas dırektory A.Potıchenko; kásiporyn turǵyzǵan ny­sandar. Sýretterdi túsirgen Rafhat Halelov.