Muǵalim mamandyǵyn tańdaý

ONY MEKTEPTE QALYPTASTYRSAQ, USTAZ BEDELI ARTAR EDI Elbasy Nursultan Nazarbaev bekitken Qazaqstan Respýb­lı­ka­synda bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy Ota­ny­myzda bilimdi oıdaǵydaı jú­zege asyrýdyń mańyzdy quraly bolyp tabylady. Sonyń nátı­je­sinde qazirgi tańda pedago­gı­ka­lyq joǵary oqý oryndaryna jaqsy jaǵdaılar jasalýda. Olar aımaqtyń bilim berý júıe­sin turaqty damytý men básekege qabilettiligin qamtamasyz etetin bazalyq ǵylymı-ádistemelik or­ta­lyqqa aınalýda. Eń bastysy, óńirde pedagog kadr daıyndaý isi zaman talabyna saı ornyǵyp keledi. Iá, qazir joǵary oqý oryn­daryna, onyń ishinde jas urpaq taǵdyry senip tapsyrylǵan mu­ǵa­lim mamandyǵyn ázirleýge qoı­­ylatyn talap kún sanap kúsheıip keledi. Bul aımaqtyń ınnovasııalyq úderisi men áleý­mettik damýyna da óz úlesterin qosýda. Jalpy, ınstıtýttardyń bilim berý júıesimen ózara áre­kettestiginiń dástúrli úlgisin túbegeıli qaıta qarastyrý qa­jet. Bul – ýaqyt talaby. Aımaqtyq bilim berý keńis­tiginde pedagogıkalyq ınstıtýt­tar­dyń alar orny erekshe ekeni belgili. Zamanaýı ádisnamalyq negizde jergilikti jerdegi bilim basqarmalarymen ynty­maq­tas­tyqta kadr daıyndaý isi óz jemisin berýde. Eger osyny alda da jetildire alsaq, eki jaqqa da tıimdi bolady. Bul óz kezeginde, aımaqtarda bilim berýdi da­my­týdyń memlekettik baǵdar­la­ma­nyń oń kórsetkishterge qol jetkizýine aıtarlyqtaı yqpal etedi. Muǵalimderdiń bıylǵy ta­myz máslıhaty «Otbasy, mektep, qoǵam – bolashaq ıgiligi úshin yntymaqtastyq» degen taqyrypta ótedi. Iаǵnı, urpaqqa bilim berý, tárbıe úıretý isi otbasyna, mektepke, qoǵamǵa tikeleı qatysty. Osyny ustazdar qaýymy, ata-analar, ǵalym-pe­da­gogtar birlese otyryp, tal­qy­ǵa salatyn bolady. Men muny úsh jaqtyń mámilege kelýi dep baǵalar edim. Osy rette men pedınstıtýttyń aımaqtyq bilim berý júıesimen ózara áreket­testiginiń negizgi baǵyttary, ob­lys aýmaǵyn damytý baǵ­dar­la­masymen ushtasa júretinin aıta ketsem deımin. Zamanaýı bilim ómir boıǵy qyzmet ózegin qu­raıdy. Qazirgi tańda muǵalim­derden ǵylymı-izdenýshilik daǵ­dysy zaman talabyna saı talap etilýde. Osydan kelip, memlekettik saıasat talaptaryna jaýap beretin pedagog maman­dar­dy daıarlaý, qaıta daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý júıe­sin qurý qajettiligi týyndaýda. Qoǵamdaǵy ustazdyń bıik bedelin qalyptastyrý asa mańyz­dy áleýmettik-pedagogıkalyq joba bolyp tabylady. Osy maq­satty múltiksiz oryndaý jo­lynda oqýshylardy pedago­gı­ka­lyq mamandyqtarǵa tartý úshin beıinaldy jáne beıindik pe­da­go­gıkalyq synyptar ashý júzege asyrylýda. Munyń bári muǵalim bedelin arttyrýǵa negizdelgen. О́kinishke qaraı, mektepterde keleshek pedagogıkalyq elıtany qalyptastyrý boıynsha maqsat­ty is-sharalar júrgizilip kele jat­qan joq. Kásipke baǵdarlaý kezinde bitirýshilerdi pedago­gı­ka­lyq saladan basqa barlyq ma­man­dyqtarǵa baǵyttaıdy. Al pedagog mamandy­ǵy­na kóp mán berile bermeıdi. Zert­teýler nátıjesi kórsetkendeı, toǵyzynshy sy­nyp bitirýshilerdiń qala mektepterinde – 3-6%, aýyl mektepterinde – 10% ǵana muǵalim maman­dy­ǵyn tańdaıdy eken. Osy­dan kelip, pedagogıkalyq maman­dyq­­tar­ǵa akademııalyq daıyndy­ǵy jetkiliksiz jastar keledi. Mun­daı kezdeısoq kelgenderden myq­ty muǵalim shyǵady degenge sene qoıý ekitalaı. Joǵary oqý oryn­da­ryn­da kásibı bilim alýymen qa­tar adamı qasıetti bolashaq muǵa­lim­niń boıy­na sińirý, naqty­laı tússek, izet pen ınabatty, kishipeıildilik pen kisilikti, ózge de asyl qasıetterdi olardyń sana­sy­na birte-birte da­ry­tý qajet. Eger mun­daı izgiliktiń negizi mektepte qa­lyptassa, ma­man­dyq alý bary­syn­da talapker qınalmas edi. Muny kóp bolyp oılasyp, jurt bolyp keńesip iske asyrsaq, nur ústine nur. Muǵalim mamandyǵyn tańdaý­dy qalaı qalyptastyrýǵa bola­dy degen suraqqa berer jaýap, bir zamandary mundaı úrdis bol­ǵan, sony dáýirge saı jańǵyrt­saq utyl­mas edik. Ony beıindik peda­gogıkalyq synyptar, son­daı-aq muǵalim mamandyǵyna baǵ­dar­lan­ǵan pedagogıkalyq gımnazııalar arqyly iske asyrýǵa bolady. Qazir ana bir jyldary baǵa­ly mamandyq sanalatyn kásiptiń nási­bi sol tustaǵydaı tasy dáıim órge domalap turǵan joq. Qaıta muǵa­lim­dikke bet burǵandar jyl saıyn kóbeıip keledi. Buǵan El­ba­synyń jastardy aýyldy kór­keıtýge úles qosý qajettigi týra­ly bastamasy men jasap jatqan qam­qorlyǵy keń jol ashýda. Tek osy ıgilikti iske keı azamat­tar­dyń atús­ti qarap, keıde jete mán bere bermeıtini úmitker­lerdiń tal­py­nysyna keri áser etetinin jasyra almasaq kerek. Qalada úısiz-kúısiz júrgenshe kindik qany tamǵan aýy­lyna baryp, elge uıyt­qy, zaman­das­taryna úlgi, keıingige ónege kórset­se, qane. О́mir kórip qa­lyp­tas­qan soń qalaǵa oralyp, órisin keńeıtem dese, qyzmet istep, ǵy­lym­men shuǵyldanýǵa talpynsa, kim kedergi bolady. Bolashaq muǵalimderdi daıar­laý­dy modernızasııalaýdyń birinshi kezektegi mindeti – bilim berýdiń barlyq satysynda bilim mazmunyn jańartý; beıindi oqy­tý­dy esepke ala otyryp, bola­shaq ustazdardy tereń ǵylymı negizde daıarlaý; aýyldyq, shaǵyn komplektili mektepterde oqıtyn da­ryn­dy balalarmen jumys júr­gizý, oqytýdy dıversıfıkasııalaý, saralaý jáne aqparattyq tehno­logııalardy ıgerý. Arnaıy mektep nemese jalpy bilim beretin mekemelerdegi múmkindikteri shekteýli balalarǵa erekshe nazar aýdarý. Sebebi, olardyń arasyn­da talanttar az emes. Solardyń baǵyn ashý, qatardan qaldyrmaý, biz úshin paryz. Endi bilim mazmunyn jańar­tý­daǵy ınnovasııalyq izdenister qandaı bolý kerek degen máse­le­ge jaýap berip kórelik. Birinshiden, 12 jyldyq bilim berýge kó­shý aldynda oǵan ozyq daıyndyq qajet. Barlyq pedagogıkalyq ma­man­dyqtarǵa «Beıindik oqytý pedagogıkasy» pánin engizýge tıispiz. Ekinshiden, aýyldyq shaǵyn komplektili mektepte jumys isteýge umtylǵan jas mamandarǵa baǵdar berý. Shynynda, aýyl al­tyn besigimiz deımiz. Sol aýyldy bilikti de bilimdi jas mamanmen qamtamasyz ete alsaq, myńdaǵan ul-qyz tálimdi de tár­bıeli bolyp ósedi. Úshin­shi­den, uqsas pánder boıynsha maman­dan­dyrýdy ba­tyl engizý: matematıka-fızıka, matematıka-ınformatıka, fızıka-ınformatıka, bıologııa-hımııa, tarıh-geografııa, t.b. Tór­tin­­shiden, «Shaǵyn komplektili mek­tepte bilim berýdiń ádistemesi men tehnolo­gııa­sy» pánin tııa­naq­taý. Besinshiden, psıhologııa­lyq-pedago­gı­kalyq jáne ádistemelik sıkl pán­derine ınklıýzıvti bilim berý máselelerin jáne «Bilim berýdegi menedjment» boıyn­sha ma­man­dan­dyrýdy ornyq­tyrý. Al­­tyn­shy­dan, bolashaq muǵalimderdi ǵy­ly­mı zert­teýler júrgizýge jáne da­ry­n­dy balalarmen jumys júr­gizýge daıarlaý. Jetinshiden, kóp til biletin pedagog mamandardy ázir­leý­di júzege asyrý. Segizinshiden, «e-Iearning» elek­tron­dy oqytý jú­ıe­sin bilim berý úrdisinde baıandy etý. Aýyl mektebine qajet muǵa­lim­derdi kásibine qaraı tıimdi daıarlaý úshin pedagogıkalyq ınstıtýt jú­ze­ge asyratyn keshendi sharalar qan­­daı degenge keletin bolsaq, olar: jumys berýshilerdiń sura­ny­syna qaraı aımaqqa qajet muǵa­lim­der týraly marketıngtik zertteýler júrgizip otyrý; aýyldaǵy mektep bitirýshilerdi kásipke beıimdeý mehanızmin qurý jáne júzege asy­rý; joǵary oqý oryndary men aýyl­­dyq jerlerdegi bilim berý uıym­dary arasyndaǵy baıla­nys­ty, onyń ishinde oqý-óndiristik áriptes­tik jelisin qurý jáne damytý; aýyl­dyq jerde jumys isteýge daıyndalyp júrgen stýdentterdiń kásibı daıyndyǵy jaıly júıeli monıtorıng júrgizý­di nazarda us­taý; oqý-tárbıe úderi­sin uıym­das­ty­rý men mazmunyn aýyldyń áleý­mettik jaǵdaıyna beıimdeý; peda­go­gıkalyq joǵary oqý oryndary bazasynda aýyldyq mektepte bilim alyp júrgen oqýshy­larǵa arnalǵan olımpıadalar ót­kizý­di oılastyrý. Bul oqýshylardyń bolashaqta mu­ǵa­lim mamandyǵyn tańdaýǵa múm­kin­dik alary sózsiz. Taǵy bir oıymdy talqyǵa salar bolsam, aımaqtaǵy bilim berýdi tıimdi damytý, qoǵamnyń ár múshesi úshin ol qoljetimdi bolý maqsa­tyn­da pedınstıtýttar jany­nan beıindik mektepter, fızıka-ma­te­matıka­lyq, hı­mııa-bıolo­gııa­lyq, gýmanı­tar­lyq ba­ǵyttaǵy (onyń ishin­de qa­shyqtyqtan oqytatyn) ba­za­lyq sy­nyp­tar, aýyl­dyq mektepterdegi da­ryn­dy balalar úshin ınternattar ashý ózekti bolyp tur. Eger osy má­se­leni durys jolǵa qoı­saq, jyl sa­ıyn ótkiziletin olım­pıadalarǵa qa­­ty­satyn ozat oqý­shylardy anyq­taý­ǵa, bilim uıa­sy­nyń bedelin nyǵaıtýǵa, tıisti ká­siptik baǵdarlaý jumysyn júr­gizý­ge mol múmkindik bolar edi. «Balabaqsha – mektep – kolledj – joǵary oqý orny» – osy tórt tuǵyrdy túgendeý kún tárti­bi­ne shyǵyp otyr. Bul sheshimin tapsa, elimizdiń zııatkerlik jáne shyǵarmashylyq kadrlyq áleýetin qalyptastyrýǵa, bilim berýdiń ınnovasııalyq júıesin ári qaraı damytýǵa, ǵylymı-zertteý jáne ádistemelik jumys alańyn zamanaýı ortalyqqa aınaldyrýǵa bolar edi. Mine, osyndaı qurylym­dar­dyń júıeli jelisin qalyptas­tyr­saq, aımaqtyq pedagogıkalyq ıns­tıtýttardyń bedeli artyp, bilim sapasy kóteriletini esh kúmánsiz. Dáýirge saı aqparattyq-bilim berý tehnologııalaryn paıdalaný esebinen oqytý sapasyn artty­rý­ǵa, tul­ǵa­nyń ómir boıy bilim alýy men óz betinshe izdenýine jol asha­tyn ýaqyt turdy. Qoljetimdi bilim berý­diń bir joly – joǵary oqý or­ny­nyń saıty ekeni málim. Biz osy­ny eskerip oblys­tyq portaldan tu­raq­ty oryn alǵan «Muǵa­lim­ge kómek» atty qo­symshany qu­rý­dy qarastyryp ja­tyr­myz. Ol mektepke deıingi, mekte­pal­dy daıar­lyq, jal­py orta, tehnı­ka­lyq jáne ká­sip­tik, joǵary bilimnen keıingi oqý baǵdarlamalaryn júzege asy­rý; beıinder boıynsha pán­dik baǵ­dar­laý, pánaralyq kýrs­tar­dyń elektron­dy nusqalaryn usy­ný; qashyqtyqtan oqý­­shylar olım­pıa­da­laryn, saıys­taryn uıym­das­ty­rý; vırtýaldy psı­hologııalyq qyz­metti uıymdas­tyrý; oqýshylar men ustazdar úshin on-line júıesi nátı­jesinde keńes­ter, dáris­ter, sheberlik-klastar ót­kizý; múm­kin­dik­teri shekteýli bala­lar­dy qol­daý, Internet ortalyq­taryn qurý, t.b. Aımaqtaǵy úzdiksiz bilim berý júıesinde pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynyń atqaratyn ju­mysy az emes. Ol úshin úzdiksiz bilim berý júıesin teorııalyq-ádis­namalyq jáne ádistemelik jaǵy­nan qamtamasyz etýdi júze­ge asyrý; 12 jyldyq bilim berýge kóshý boıyn­sha oblys mektepterinde ǵylymı-ádistemelik tá­ji­rı­beler­di jandan­dy­rý; oqý­shy­­lardyń beıinaldy jáne beıindik daıyn­dy­ǵyna kómek kór­se­tý; ın­no­va­sııa­lyq tehnolo­gııa­­lardy paı­da­la­ný arqyly oqý­shy­lar­dyń den­saý­lyǵyna monıtorıng jasap oty­rýdy engizý; balalar men jas­óspirimder arasyn­daǵy tárbıeni bir sátte kózden tasa etpeý; aı­maqtyq pedagogı­ka­lyq qaýym­das­tyq­pen birlesip is-sha­ra­lar uıym­dastyrý, ony keń kó­lem­de nasıhattap, materıal­daryn ba­sylymdarǵa shyǵarý. Bizdiń ınstıtýt sekildi oqý oryndarynyń ǵylymı-pedago­gı­kalyq áleýeti oblystyq muǵalim biliktiligin arttyrý ınstıtýt­ta­ry­men salystyrǵanda, birshama joǵary. Osyny paıdalanyp, aı­maq kólemindegi mektepke deıingi jáne mektep jasyndaǵy balalar­dy birlese otyryp oqytý, múm­kin­dikteri shekteýli balalarmen jumysty jetildirý, shaǵyn komplektili mektepter úshin aralas mamandyqtar ázirleý, ýaqyt ól­shemine qaraı pánderdi shet tilinde oqytý úshin beıindik aǵylshyn (nemis) tili muǵalimderiniń biliktiligin arttyrý basty maqsat bo­lyp esepteledi. Bul kúnderi mektepte jumys isteıtin magıstranttar 2%-dy ǵa­na quraıdy. Pedagogıkalyq oqý oryndary tıisti pándik sala bakalavrlaryn daıyndaýǵa baǵ­dar­lanǵan. Bul bolashaq muǵalim­der úshin óte tómen shek bolyp tabylady. Beıindik mektep úshin bilim berý magıstrlaryn daıyn­daý pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynyń bazasynda júzege asyrylýy tıis. Halyqaralyq dárejedegi oqý oryndarynyń erekshe bir túri – pedagogıkalyq ýnıversıtetter bo­lyp eseptelinedi. Bul dástúrli ýnıversıtetterde beriletin peda­go­gıkalyq bilim emes, ýnıversıtettik pedagogıkalyq bilim bo­lyp tabylady. Bolashaqta peda­go­gıka­lyq ınstıtýttardy ýnıversıtetterge aınaldyrý másele­si sheshilip jatsa quba-qup. Biz sol kezde ǵana ustazdardyń mindetti magıstrlik bilim alý máselesin kún tártibine qoıatyn bolamyz. Úkimettiń ótken mamyr aıyn­daǵy otyrysynda Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Jumaǵulov mu­ǵalimder úshin ınternatýra ıns­tıtýtyn qurý qajettiligi týraly másele kóterdi. Pedagogıkalyq ınternatýrany tájirıbege engizý pedınstıtýttardy bitirýshi jas mamandarǵa tájirıbelik jáne ádistemelik daıyndyǵyn jaq­sar­týǵa, kásibı deńgeıin, qyzmetke daıyndyq dárejesin arttyrýǵa múmkindik beredi. Jyl saıyn ótkiziletin muǵa­lim­derdiń tamyz máslıhaty tek mu­ǵalimder úshin ǵana emes, sol mu­ǵalim daıyndaıtyn joǵary oqý oryndaryna da qatysty bol­ǵan­dyq­tan biz osy maqalamyzda azdy-kópti oı pikirlerimizdi or­taǵa sa­lyp otyrmyz. Onyń eń bas­tysy muǵalim mamandyǵyn tań­daýdy mektepten bastaý qa­jettigi edi. Kásipke adaldyqty mektepten or­nyq­tyrsaq, bul bolashaq ur­paqtyń otanshyldyq rýhyn qalyptas­ty­ryp, elge degen sezimin arttyrary sózsiz. Osy jerde taǵy bir baı­la­mymdy aıta ketsem, artyq bolmas. Mektep bitirgen oqýshy qa­laı nazardan tys qalmaıtyn bolsa, jo­ǵary oqý ornyn támam­daǵan jas­tarǵa da sondaı múmkindik týǵyzý qajet. Ol úshin joǵary oqý ornyn bitirýshiler assosıa­sııa­syn qurý qajet tárizdi. Assosıasııa bitirý­shi­lerdiń ózara aqparat almasýyna, kásiptik jáne basqa da kómek alýy­na, iskerlik, dostastyq qa­rym-qa­ty­nastardy damytýǵa, óz ınstı­tý­ty úshin jaýapkershilikti sezinýge, aımaqtyq oqý ornynyń bedelin nyǵaıtýǵa septigin tıgizer edi. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda ótetin muǵalimderdiń tamyz máslıhatynda eldik isti eleýli bıikke kóterý jolynda at­qarylatyn jumys jan-jaqty sóz bolyp, ol jańa oqý jylynda qol­ǵa alynyp, keıin óz nátıjesin berip jatsa, ult úshin de, urpaq úshin de nátıjeli bolmaq. Nurǵalı ARShABEKOV, Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory.