Konstıtýsııa – tutastyq kepili

Búgingi órkenıetti qoǵamdy quqyq­syz, zańsyz elestetý qıyn. Sebebi, ór­kenıetti qoǵamdy jalpyǵa teń, ádil, bostandyqqa kepil bolatyn quqyqtyq normalar qalyptastyrady. Sondyqtan ár memlekettiń jalpyǵa tán júıe­len­gen ortaq zańy bolýy tıis. Sonda ǵana  qoǵam ortaq maqsatpen birigedi. Adam balasyna erkindiginen nemese bos­tan­dy­ǵynan, qaýipsizdiginen artyq qun­dy­lyq joq. Al osy qundylyqtardy qam­ta­masyz etip otyrǵan júıeli zańy bolsa, ol kez kelgen qıturqy áreketten aýlaq bolsa azamattar da óziniń memleketine, bolashaǵyna degen nyq senimmen ómir súredi. Mine, osy oraıda táýelsiz Qazaq­stannyń óz azamattarynyń senimdiligine selkeý túsirmeıtin, qoǵamyna baqyt syılaǵan, adamzattyń damýyn­da­ǵy qu­qyq­tyq qundylyqtardy boıyna jına­ǵan ámbebap, álemde aldyńǵy qa­tar­­dan kórinetin Konstıtýsııasy bar. 1995 jyly 30 tamyzda mem­leke­ti­mizdiń Negizgi Zańy – Konstıtýsııa qa­byldandy. On bes jyl boıy biz osy Konstıtýsııamen ómir súrip kelemiz. On bes jyldyq qaryshtap damýy­myz­dyń dá­re­jesi qansha bolsa, Ata Zańymyzdyń da mereıi sonsha bıikteı bermek. Bir ǵulama: «Ult kúshti bolýy úshin adamdar birdeı oılap, birdeı túısinip, birdeı sezinýi qajet jáne ortaq qundy­ly­ǵy bolýy tıis» degen eken, al bizdiń joǵary deńgeıde damyp, órkendeýimizge qajetti alǵysharttar Ata Zańymyz – Konstıtýsııada tolyq kórinis tapqan. Konstıtýsııa bizge ádildikti, teńdikti, quqyqtylyqty, ási­rese bostandyqty, ómirge qol suǵy­l­maý­shy­lyq­ty, eriktilikti, áleýmettik qam­ta­masyz­dyq­ty, bılikti bólý ustanymy men bılikke kelýdegi ádildik pen demo­kratııalylyqty, ulttyq tilimiz ben senimimizge eshkimniń kedergi keltirmeýin, má­de­nıetimizdiń ósip órkendeýine jaǵdaı tý­ǵyzýdy, t.s.s kópte­gen jaqsylyqtardy beredi. Demek, bılikte nemese saıasatta, qoǵam ishinde oryn alyp jatqan kemshilikter bol­sa, oǵan Konstıtýsııanyń esh kinási joq. Kerisinshe, Konstıtýsııada kórsetil­gen normalarmen ómir súre almaǵan, ony saq­tama­ǵan ózimiz kinálimiz. Kiná Konstıtýsııada emes, kiná azamattarda, árbir adamnyń jeke basynda. Eger biz osy kem­shiligimizdi túzetsek, quqyqtyq saýat­ty­lyǵymyzdy art­tyrsaq, zańǵa sáıkes ómir súrýdi ádetke aınaldyrsaq, zańdy saqta­saq, qurmettesek qana qoǵamy­myz­daǵy keleńsizdikterdiń ózi-aq joǵa­l­yp keter edi. Bir teńeý bar «qa­rań­­ǵyny qaralaı bermeı, odan da shyraq jaq» degen. Endeshe, óz shyraǵymyz óz qolymyzda. Kons­tı­tý­sııa­myz­da aıtyl­ǵan normalarǵa bárimiz bir ja­ǵa­dan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp qurmet kó­r­setsek, qoǵamymyzdyń birligi ar­tady. Birligi artqan eldiń berekesi mol bolady. Álemde qanshama elder bar. Sol elderdiń kóbisiniń konstıtýsııa­laryn­da ulttyq bolmystaǵy jetilmegen nemese álemdik kóshten kenje qalǵan nor­malar oryn alǵan. Col elderdiń áleý­mettik, ekonomıkalyq, saıası ómir­leri áldeqaıda damyǵandyǵyna qara­mas­tan, sol normalar sonaý erte kezden zań bolyp qalyp­tasyp ata zań­darynda kirigip ketkendigin tilge tıek etip otyrmyn. Al bizdiń Konstıtý­sııa­myz kertartpa túsi­nikter men paıym­darǵa jol bermeı, qaıta adamzattyń quqyq­tyq qundy­lyq­tarynyń qazirgi tańdaǵy marjan­daryn ǵana alyp otyr­ǵanyn, sony qaǵıdaǵa aınal­dy­ryp jazǵanyn bilýimiz kerek. Konstıtýsııa bılikti bólý ustany­my­nyń ádil júrgizilýine qajetti norma­lar­dy qamtıdy. Damyǵan órkenıetti memleketterdegi bılik bólý ustanymy Ata Zańymyzda kórinis tapqan. Árıne, jan-jaq­ty jetilgen, ozyq úlgidegi Konstı­tý­sııa­myzdyń qalyptasýy kúrdeli de kúr­meýi qıyn joldy bastan ótkerip ba­ryp múmkin boldy. Onyń qalaı qalyptasqany N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly» kita­by­nyń II taraýynda tııanaq­ty túrde ja­zyl­ǵandyǵyn atap aıtqym ke­ledi. Bul eńbek bizdiń Konstıtý­sııa­myz­dyń jasalý tarı­hyn búge-shigesine deıin ekshep jaz­ǵan qujatqa bermes qun­dy kitap. Son­dyqtan da Konstıtý­sııa­myz­dyń qalyp­ta­sý tarı­hyn bilgisi keletin árbir jan osy eńbekti oqyǵany abzal. Biz, sot salasy qyzmetkerleri sot bıliginiń Konstıtýsııada memlekettik bıliktiń úshinshi tarmaǵy bolyp, óz qyzmetin atqarýda derbes, eshkimge táýelsiz áreket etetinin jáne tek Konstıtýsııa men zańdarǵa ǵana baǵyna­tyn­­dyǵyn is júzinde kórip otyrmyz. Bul Konstıtýsııada aıtylǵan sottar­dyń táýelsizdigi qaǵıdasynyń shyn máninde ómirde oryn alǵandyǵyn dá­lel­deıdi. Búgingi Táýelsiz Qazaqstannyń Ata Zańy el ómiriniń ór­kenıetti damýyna baǵ­dar beretin, onyń qoǵamdyq qarym-qatynastardyń kez kelgen úlgisin ámbebap retteýge kúshi jetetin jáne Qazaqstannyń álemdik are­nada quqyqtyq mártebesin la­ıyqty alýy­na septigin tıgizetin mańyzdy qu­qyqtyq qujat bolyp tabylady. Ata Zańymyz qoldanysta bolǵan jyl­dar bizge tek damý men serpilis, beıbitshilik pen qoǵamdyq turaqtylyq syılady. Endeshe, Konstıtýsııamyz bo­la­shaqta da barsha qazaqstan­dyqtar­dyń ıgiligi úshin qyzmet jasaı bersin degim keledi. Nurgúl LESOVA, Saryaǵash aýdandyq sotynyń sýdıasy. Ońtústik Qazaqstan oblysy.