«Esh nársege, tipti dinge de shekten tys berilmeńder»

HADISTIŃ OSY SО́ZI OIDA TURÝǴA TIIS Din isteri agenttigi Mádenıetter men dinderdiń ha­lyq­aralyq ortalyǵynyń dinı ortalyqtardy zertteý bóliminiń bastyǵy, ıasaýıtanýshy Aınur ÁBDIRÁ­SIL­QY­ZY­MEN gazet tilshisiniń áńgi­me­sinde qoǵamda búgingi tańda oılandyryp otyrǵan birqatar máse­le­ler ortaǵa salynady. – Iаsaýıtanýshy retinde sizben áńgimemizdi Iаsaýı ilimine qatysty saýaldan bastaǵymyz kelip otyr. El­basymyz Nursultan Nazarbaev ústi­miz­degi jyldyń naýryz aıynda Túrki­s­tanda ótken kezdesýinde: «Biz Qoja Ahmet Iаsaýı ilimin alyp júrýimiz qajet», dep atap kórsetti. Iаsaýı iliminiń ultymyzdyń, memleketti­li­gimizdiń tarıhyndaǵy mańyzy qandaı? – Ult tarıhy ajyramas eki negizden quralady. Biri – egemendik jolyndaǵy erlik kúresterden turatyn azamattyq tarıh, al ekinshisi – ulttyń ıdeolo­gııa­lyq baǵdaryn ornyqtyrý jolynda ja­sal­ǵan rýhanı tarıh. Bizdiń aza­mat­tyq tarıhymyz kóptegen irgeli zertteýlerge arqaý boldy. Jetkilikti túrde nazar aý­darylmaı kele jatqan úlken bir baǵyt bizdiń rýhanı tarıhymyz der edik. Qazaq halqynyń tarıhynda ulttyq-memlekettik ıdeologııa dárejesine kóte­rilgen birtutas ilimderdi jasaǵan dańq­ty tulǵalar boldy. Ultymyzdyń bol­mysyn qalyptastyrǵan, qundylyqtyq baǵdaryn belgilegen osyndaı ilimderdiń biregeıi – Qoja Ahmet Iаsaýı ilimi. Iаsaýı ilimin biryńǵaı dinı-mıstı­ka­lyq ilim retinde baǵalaý oryndy emes. Iаsaýı ilimi – eń aldymen rýhanı-mo­raldyq ilim. Túrki halyqtaryna ortaq uly oıshyl Iаsaýı jasaǵan ilim óz bas­taýyn túrki halyqtarynyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan rýhanı qundylyqta­rynan alady. Qoja Ahmet Iаsaýı osy rýhanı qundylyqtardy jınaqtap, qo­ry­typ, ony ıslam dininiń qaǵıdalary­men úılestirip, birtutas ilimge aınal­dyr­dy. Ol óz iliminiń barlyq qaǵıdal­a­ryn hanafı mazhaby ustanymdarynyń aıasynda damytty. Iаsaýı ilimi barsha túrki halyqtarynyń, sonyń ishinde ol dúnıege kelgen ólkeniń ıesi – qazaq halqynyń da ıslamı dúnıetanymyna negiz bolyp qalandy. Qazaq halqynyń dinı-ıslamı túsinikteri Iаsaýı iliminiń aıasynda qalyptasty. Ulttyń ar-ojdan kodeksi rólin atqarǵan Iаsaýı iliminiń negizgi ustanymdary qazaq halqynyń rýhanı-moraldyq qaǵıdalarynda kóri­nis tapty. Munyń naqty mysalyn biz halqymyzdyń izgilikke, ımandylyqqa negizdelgen ádet-ǵuryp, salt-dástúr­le­ri­nen, jyr-ańyzdary men maqal-má­telderinen, keshegi jyraýlar poezııasy men bı-sheshenderdiń naqyl sózderinen, Abaı, Shákárim, Máshhúr Júsip sekildi kórnekti tulǵalarymyzdyń týyndyla­ry­nan aıqyn ańǵaramyz. Sondyqtan halqymyzdyń ult bolyp qalyptasýy men damýyna, ulttyq erek­shelikteriniń berik saqtalýyna Iаsaýı ilimi tikeleı áser etti dep biz senimmen aıta alamyz. Sońǵy kezderi aıtylyp júrgen: «Qytaı halqy úshin Konfýsıı iliminiń máni qandaı bolsa, Qazaqstan qoǵamy úshin Iаsaýı iliminiń mańyzy da sondaı erekshe», degen pikir osyndaı keleli oılardan túıindelgen tujyrym. – Iаsaýı ilimi ózge rýhanı ilimderden nesimen erekshelenedi? Onyń ulttyq ustanymdarymyzben qabysatyn tus­taryna toqtalsańyz. – Rýhanı tazalyq pen kemeldikti maqsat etken Iаsaýı jan tazalyǵy, ar tazalyǵy, júrek tazalyǵy qaǵıdalaryn birinshi orynǵa qoıdy. Ol óz ilimin qoǵamdy tárbıeleýshi, túzetýshi ar ilimi retinde túsindirdi. «Janym – arymnyń sadaǵasy», «Jarly bolsań da arly bol» degen qazaq halqy da osy ilimdi jan-júregimen qabyldaǵan. Iаsaýı iliminiń negizgi ustanymda­ry­nyń biri – toleranttylyq. «Bógde din ókiline de azar bermeý – Paıǵambar súnneti» («Súnnet ermish kafır olsa berma azar») dep jazǵan Iаsaýı kez kelgen din ókiline qurmetpen qaraýdy nasıhat etken. «Adamzattyń bárin súı baýy­rym dep» degen Abaı sózderi de osy aqı­qatqa tireledi. Iаsaýı ilimindegi «Adam adamǵa qul emes, Allaǵa ǵana qul» degen ustanym da adam balasynyń bárine birdeı qaraýǵa, eshkimdi kemsitpeý­ge, ózin de ózgeler aldynda tómen sanamaýǵa mindetteıdi. Bul qaǵıda búkil qoǵamdaǵy rýhanı tepe-teńdik pen kelisimdi saqtaýǵa baǵyttalǵan. Halqymyz bul qaǵıdany: «Eńkeıgenge eńkeı – atańnan qalǵan qul emes, shalqaıǵanǵa shalqaı – paıǵambardyń uly emes» degen ustanymmen túıindegen. Iаsaýı ilimi aǵartýshylyqqa, ǵylym-bilimge shaqyrady. Iаsaýı: «Adamdy aqı­qatqa jetkizetin birden-bir jol – ǵylym joly» dep jazǵan. Iаsaýı eń­bekterinde ǵylymǵa umtylý, nadandyq­tan qashý máseleleri jıi kóteriledi, shynaıy ǵalymdar erekshe qurmette­le­di. «Bilekti birdi jyǵar, bilimdi myńdy jyǵar», «Aqyl – azbaıtyn ton, bilim – taýsylmaıtyn ken», «Jaqsynyń aty ólmeıdi, Ǵalymnyń haty ólmeıdi» dep maqaldaǵan ultymyzdyń ustanymdary da osy qaǵıdalardan qıys ketpeıdi. Iаsaýı iliminde «Halyqqa qyzmet etý – Haqqa qyzmet etý» degen ustanym bar. Bul qaǵıda qoǵamǵa adal qyzmet etýdi nasıhattaıdy, otanshyldyqqa, eldi súıý­ge, baýyrmaldyq pen janashyr­lyq­qa, ózara qurmet pen syılastyqqa tár­bıeleıdi. Osy bir qaǵıda ózgege qol­ushyn berýge qashanda qulshynyp tura­tyn bizdiń halqymyzdyń bolmysyna siń­gen deýge bolady. «О́z úıinde oıý oı­maǵannyń kisi úıinde syrmaq syraty­ny» da osydan bolsa kerek. Qoja Ahmet Iаsaýı kóshpeli túrki halyqtarynyń aǵaıyndyq, baýyrmal­dyq sezimderdi basty orynǵa qoıatyn izgi dúnıetanymymen, týystyq qatynas­tarǵa negizdelgen rýlyq-taıpalyq qu­ry­lymymen etene tanys bolǵan. Iаsaýı iliminiń osyndaı erekshelikteri jeti ataǵa deıin qyz alyspaıtyn qazaq qa­ýymyndaǵy áıelder men qyzdardy hıdjab pen párenji kııýden qorǵaýǵa bir sebep boldy. Iаsaýı iliminde qonaqjaılyq dástúri adamdy rýhanı kemeldikke bastaıtyn erekshe dástúr sanalady. Iаsaýı ilimin taratýshylar barǵan jerlerinde «sýfra tutý», ıaǵnı «dastarqan jaıý» dástúrin ustanǵan. Kópshilikke, kelimdi-ketimdi jolaýshylarǵa arnap jaıylǵan dastar­qan basyndaǵy suhbatqa rýhanı ilim ıesi – Qyzyr kelip qatysady dep sanal­ǵan. Qazaq halqynyń «Qonaq kelse, Qydyr keledi», «Qyryqtyń biri – Qy­dyr» degen maqaldary osy dástúrden týyndaǵan. Osyndaı qaǵıdalar arqyly Iаsaýı ilimi halyqtyń bolmysyna sińip, qazaq dúnıetanymynyń, ult mentalı­tetiniń negizine aınaldy. Durysy, Iаsaýı óz ilimi arqyly tarıh tereńinen bastaý alatyn ult qundylyqtaryn ıslamı súzgiden ótkizip berdi. Biz Iаsaýı ilimin ultymyzdyń rýhanı tarıhynyń taǵylymdy tájirıbesi retinde qabyldaýǵa tıispiz. Qazaq halqy ıslam dini aıasynda ult bolyp qalyp­tassa, qazaqy ıslamnyń bitim-bolmysy, qazaq musylmandyǵy Iаsaýı ilimi arqyly qalyptasty. – Iаsaýı iliminiń tarıhı róli talas týdyrmaıdy. Al qazirgi qoǵam úshin ol nesimen mańyzdy? Bul ilimdi búgingi kúnniń kádesine asyratyn tetikter jóninde qandaı oı aıtar edińiz? – Iаsaýı ilimi tek tarıhı ról atqaryp qana qoıǵan joq. Bul ilimde qazirgi qoǵamǵa qajetti ıdeologııalyq ustanym­dardyń barlyǵynyń negizi qalanǵan. Qazirgi zaıyrly, órkenıetti Qazaqstan qoǵamyna zárý parasatty ıdeologııa men qasterli qaǵıdalar Iаsaýı iliminde kó­rinis tapqan. Rýhanı tájirıbesi asa baı qazaq halqy óziniń ulttyq bastaý­la­ryndaǵy osyndaı tabıǵı, tunyq ilimderdi jańǵyrtý arqyly jahandaný jaǵdaıynda da óziniń biregeı bolmysyn saqtap qala alady. Tarıhtyń tar jol, taıǵaq keshýlerinde ultty uıystyra bilgen Iаsaýı ilimi qazirgi qazaq qoǵa­myna da rýhanı baǵdar bolmaq. Tamy­ryn týǵan topyraǵymyzdan alatyn, ult­tyq bolmysymyz ben dilimizge etene jaqyn Iаsaýı ilimin búgingi Qazaqstan memleketiniń ıdeologııalyq tuǵyrnama­sy retinde ornyqtyrýǵa barlyq negizder bar. Iаsaýı ilimin el ıgiligine jaratyp, aqyl-oıynyń ózegine aınaldyratyn tetikterdi júıeli, maqsatty túrde júzege asyrsaq, utarymyz kóp bolmaq. Eń al­dymen Iаsaýı ilimi óziniń keń mazmun­dylyǵymen qazirgi óskeleń býynnyń rýhanı suranystaryn jan-jaqty qana­ǵattandyra alatynyn eskerýimiz kerek. Atalmysh ilimniń negizgi qaǵıdalaryn zamanaýı ómirge beıimdep qaıta jań­ǵyr­tý arqyly qazirgi qazaq qoǵamyn­daǵy kóptegen rýhanı problemalardyń aldyn alýǵa bolady. Bul, ásirese, ıdeo­logııalyq bos keńistikti jappaı tolty­ryp jatqan ekstremıstik jat aǵymdar men destrýktıvti dinı qozǵalystar ıdeo­logııasynyń yqpalyn sózsiz tómendetedi. Osy oraıda alǵashqy kezekte Iаsaýı eńbekterin aýdarý, jarııalaý, qaıta jarııalaý jumystaryn júzege asyrý qajet. Onyń shyǵarmashylyǵy poezııa­lyq týyndylardan, ıaǵnı hıkmetterden ǵana turmaıdy. Iаsaýı iliminiń negizderin tanytatyn «Júrektiń aınasy», «Pa­qyrnama» sekildi traktattar da shákirt­teri arqyly hatqa túsken aqynnyń óz shyǵarmalary bolyp tabylady. Sońǵy kezderi ǵalymdar Onyń «Rısala-ı dár ádábı tarıqat» atty eńbegin ǵylymı aınalymǵa qosty. Iаsaýıdiń atategine qa­tysty shejireler men onyń shákirt­teriniń eńbekterinde de osy ilimniń negizderin tanytatyn taǵylymdy dúnıe­ler mol. Atalǵan eńbekterdiń barlyǵyn aýdarý, qaıta jarııalaý, Iаsaýı ilimi men shyǵarmashylyǵyna qatysty otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń tańdamaly zertteýleriniń jınaǵyn jaryqqa shyǵa­rý, jańa tanymdyq basylymdardyń ja­ryq kórýine, taralýyna jaǵdaı týǵyzý qajet. Túrkistan qalasynda jıi ótkizilip, dástúrge aınalyp úlgergen «Iаsaýıtaný» baıqaýyna, «Qoja Ahmet Iаsaýı ilimi men shyǵarmashylyǵyn zertteýdiń ózek­ti máseleleri» atty ǵylymı-tájirı­be­lik konferensııaǵa qoldaý kórsetý, «Iаsaýı álemi» degen atpen jaryq kórip otyrǵan ǵylymı-kópshilik, tarıhı-ta­nym­dyq jýrnaldyń taralymyn kóbeı­tý kerek. Iаsaýı ilimin halyqqa keńinen taratyp, túsindirý úshin buqaralyq aq­parat quraldarynda arnaıy aıdarlar, baǵdarlamalar ashýǵa bolady. Joǵary oqý oryndarynda Iаsaýı atyndaǵy ar­naıy shákirtaqy, rýhanııat salasyna eń­bek sińirgenderge onyń atyndaǵy syı­lyq taǵaıyndaǵan jón. Halqymyzdyń rýhanı mádenıetiniń barlyq salasynda tereń iz qaldyrǵan Iаsaýı ilimin zertteý ultymyzdyń túp negizin taný bolyp tabylady. Iаsaýıtaný ilimi – qazaqtaný, túrkitaný ilimi. Iаsaýı ilimi tarıhı dáýirlerde túbi bir túrki halyqtaryn ortaq dúnıetanymǵa uıystyra bildi. Qazirgi tatar, túrkimen, qaraqalpaq, qyrǵyz, túrik halyqtary­nyń qazaq jurtymen rýhanı tutastyǵy – atalǵan halyqtarǵa da Iаsaýı iliminiń keńinen taraǵandyǵynyń nátıjesi. Son­dyqtan Iаsaýı iliminiń búgingi álemdik qoǵamdastyqta túrki halyqtaryn ynty­maqtastyrýshy basty faktorǵa aınala alatynyn da umytpaýǵa tıispiz. Osy baǵyttarda arnaýly ǵylymı-zertteý ortalyqtaryn ashyp, keń kólemde jumys júrgizý qajet. – Endi osy aıtylǵan máselelerge sońǵy kezderi jıi aýyzǵa alynyp júr­gen «dástúrli ıslam» degen túsinik tu­r­ǵ­ysynan kóz salsaq. Jalpy, dás­túr­li ıslamnyń qazaq dalasyndaǵy ta­rıhı negizderi qandaı? – «Dástúrli ıslam», «dástúrli qazaq musylmandyǵy» degen uǵymdardyń negizsiz emestigine dálel bola alatyn eki qaınar kóz bar: birinshisi – ıslam ilimin jetik meńgerip, qazaqy dúnıetanymmen astastyra bilgen, qazaqy musylman­dyq­qa negiz bolǵan biregeı ilimder qalyp­tastyrǵan ultymyzdyń kórnekti tul­ǵa­la­rynyń eńbekteri; ekinshisi – halqy­myzdyń dinı tanymyn, rýhanı qundy­lyq­tary men ustanymdaryn tanytatyn shyǵarmashylyq muralary (aýyzsha shejireler, maqal-mátel, jyr-ańyz, salt-dástúr, yrym-tyıymdar). Birinshi salaǵa keńirek toqtalsaq, qazaq dalasynda sonaý Ábý Nasyr Ál-Farabı kezeńinen qalyptasyp, úzilissiz jalǵasyp kele jatqan birtutas rýhanı ilimder, ornyqqan kózqarastar júıesi bar. Sanaly ǵumyryn arab jerinde ót­kiz­genimen, Ál-Farabı – túrki topyra­ǵynyń túlegi, sol topyraqta dúnıege kelgen ilimderdiń damytýshysy. Ataqty Otyrar kitaphanasy ornaǵan óńirde týyp-ósken ǵalymnyń barlyq rýhanı jáne dúnııaýı ilimderdiń bastaýynan tý­ǵan ólkesinde sýsyndaǵany, negizgi kóz­qa­rastaryn óz otanynda qalypta­styr­ǵa­ny anyq. Týǵan topyraqtan alǵan tá­limin arab, parsy mádenıetiniń, ıslam órkenıetiniń aqyl-oı qazynasymen ush­tas­tyrǵan ensıklopedıst ǵalym «hıkma ıláhııa» – «ıláhı hıkmet» («táńirlik danalyq») iliminiń negizin saldy. Bul ilim óz kezeginde Ábý Nasyr Ál-Fa­ra­bıdiń dańqty otandasy – Júsip Bala­sa­ǵun shyǵarmashylyǵynda «Qut ákelýshi bilim» («Qutty bilik») degen atpen jalǵasyn tapty. Qos ǵulamanyń jerles izbasary Qoja Ahmet Iаsaýı bul ilimdi «hıkmet ilimi» degen atpen damytty. Osy ilimniń negizgi qaǵıdalary Iаsaýı­diń joǵaryda sóz etilgen eńbekterinde kórinis tapty. Iаsaýı tanymdyq mekte­bi­niń barlyq ókilderi men Altyn Orda dáýirinde ómir súrgen barlyq oıshyl qa­lamgerler týyndylarynan olardyń dinı jáne dúnıetanymdyq máselelerde ábden qalyptasqan, júıelengen, ornyq­qan birtutas kózqarastarǵa ıe ekeni ańǵarylady. Bul kózqarastardyń negizin eki qaǵıda qurady deýge bolady: birinshisi – ulttyq qundylyqtar men otan­shyldyq qaǵıdalardy qorǵaý; ekinshisi – ıslam sharıǵatyna qurmetpen qa­raı otyryp, ary qaraı damytý. Osyndaı ornyqqan kózqarastar qa­zaq jyraýlar poezııasy arqyly HIH ǵa­syrdaǵy iri aqyndyq mektepke jalǵas­ty. Sol aqyndyq mekteptiń kórnekti óki­li Abaıdyń dinı kózqarastaryn jı­naqtaǵan «Qarasózderi» de qazaq to­pyraǵyndaǵy birtutas rýhanı ilimder men ornyqqan kózqarastar júıesiniń zań­dy jalǵasy bolyp tabylady. Yby­raı Altynsarınniń «Musylmanshylyq tutqasy», Shákárim Qudaıberdiulynyń «Musylmandyq sharty», Máshhúr-Jú­sip Kópeıuly men Ǵumar Qarashtyń tý­yndylary dástúrli qazaqy musylman­dyq qaǵıdalary negizinde dúnıege kelgen. Keńestik kezeńde ómir súrgen iri din ǵulamasy Sádýaqas Ǵylmanı óziniń dinı eńbekterine qazaq jerinde jazylǵan «Faızýl arıfın» týyndysyn negiz etken. S.Ǵylmanıdiń «Din pedagogıkasy», «Quran týraly jala men ótirikterge qar­sy», «Mahmud Shaltýt tafsıriniń aý­d­armasy» atty eńbekteri óz kezeńi úshin ǵana emes, búgingi kún úshin de asa mańyzdy (ókinishke qaraı, atalǵan eńbekter áli qoljazba kúıinde jatyr). Jalpy alǵanda, dástúrli ıslamdy, dástúrli qazaq musylmandyǵyn biz hal­qy­myzdyń dúnıetanymynda ejelden negizi qalanǵan, ǵasyrlar boıy qolda­nys­ta bolǵan, zamanalar synynan sú­rin­beı ótken rýhanı qaǵıdalar men ilimder negizinde tanımyz. «Dástúrli qazaq musylmandyǵy» túsiniginiń aıasynda ul­ty­myzdyń birtutas rýhanı tájirı­besi tolyǵymen qamtylady dep bilgen jón. – Osy ulttyq bolmysymyzben úı­­lesim tapqan dástúrli ıslamdy damy­tý­dyń qandaı joldary bar? – Dástúrli ıslam nasıhatyn kúsheı­tý­degi mańyzdy tetikterdiń biri – stra­te­gııa­lyq zertteýlerdi júzege asyrý. Mundaı zertteýlerdiń bir bóligi retrospektıvti sıpatta júrgizilýi tıis. Bul biz joǵaryda atap kórsetken másele­ler­den týyndaıdy. Iаǵnı, qazaqy bolmysqa tán biregeı rýhanı ilimder qalyptas­tyr­ǵan ultymyzdyń kórnekti tulǵala­ry­nyń eńbekteri men halqymyzdyń dinı tanymyn, rýhanı qundylyqtaryn tanytatyn aýyzeki shyǵarmashylyq mu­ra­lary (shejireler, maqal-mátel, jyr-ańyz, salt-dástúr, yrym-tyıymdar) din­tanýlyq zertteýler negizine aınalýǵa tıis. Buǵan deıin atalǵan muralar kóbine tarıhı, fılologııalyq, máde­nı­et­tanýlyq, fılosofııalyq zertteýler nysany retinde qarastyryldy. Teolo­gııa­lyq jáne dintanýlyq turǵydan birshama taldanǵanymen, bul muralar qa­zaqy musylmandyq kózqaras, dástúrli ıslam qaǵıdalary turǵysynan múlde derlik zerttelgen joq. Endigi kezekte osy baǵyttaǵy zertteýlerdi jolǵa qoı­yp, rýhanı-dinı muralarymyzdy tolyq ıgerýge, «dástúrli ıslam» túsinigin ǵy­lymı turǵydan ornyqtyrýǵa kúsh salý qajet. Dástúrli ıslamdy damytýdaǵy ekinshi bir baǵyt baspa jumystarymen baı­lanysty bolmaq. Joǵaryda atalǵan Ábý Nasyr Ál-Farabı, Júsip Balasaǵun, Qoja Ahmet Iаsaýı, Ahmet Iúginekı eńbekterin, Hýsameddın Syǵnaqı, Jamal ál-Qarshı sekildi ortaǵasyrlyq oıshyldar týyndylaryn, Altyn Orda dáýirinde ómir súrgen dindar aqyndar men tarıhshy ǵalymdar eńbekterin, Shaǵataı kezeńiniń tól tarıhymyzben, tanymymyzben tamyrlas týyndylaryn aýdarý jáne jarııalaý jumystaryn júzege asyrý qajet. Dinı mazmundaǵy eńbekterdi qaıta jarııalaý barysynda ádebı shyǵarma­lar­ǵa da nazar aýdarǵan jón. Qazaq aq­yn-jazýshylary din taqyrybyn únemi nazarda ustap, dinı-etıkalyq oılaryn, din-ıslam jónindegi negizgi tanym-tú­sinikterin ádebı týyndylar arqyly jetkizip otyrǵan. Ultymyzdyń aǵartý­shy-ustazdary retinde tanylǵan HIH-HH ǵasyrlardaǵy qazaq qalamgerleri shyǵarmashylyǵyn qaıta qarap, olar­dyń din máselelerine arnalǵan tań­daý­ly ádebı týyndylaryn iriktep, eki tom­dyq retinde qurastyryp shyǵarýǵa to­lyq negiz bar. Sondaı-aq, halqymyzdyń ıslamı túsinikteriniń qalyptasýynda ma­ńyzdy ról atqarǵan ıslam ǵulamala­ry­nyń, sonyń ishinde hanafı mazhabyn­daǵy din ǵalymdarynyń, ortaǵasyrlyq jáne zamanaýı din qaıratkerleriniń eńbekterin aýdarý, jarııalaý jáne qaıta jarııalaý máselesin de nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Úshinshi baǵyt retinde otandyq zaı­yrly jáne dinı bilim berý júıesiniń barlyq deńgeıine «Ulttaný» páni men «Abaıtaný» kýrsyn engizýdi usynar edik. «Ulttaný» kýrsynyń oqý baǵdar­la­masy biz joǵaryda aıtyp ótken dás­túr­li qazaq musylmandyǵyna negiz bol­ǵan derek kózderi men solarǵa qatysty zertteýlerge súıenip jasalýy qajet. Bul baǵyttaǵy oqý-hrestomatııalyq materıaldar qazirdiń ózinde keminde úsh synyptyq nemese kýrstyq baǵdarla­ma­ny túzýge tolyǵymen jetkilikti. Bola­shaqta jańa aýdarmalar, basylymdar men zertteýler negizinde oqý baǵdar­la­masyn úzdiksiz tolyqtyryp otyrý kerek. Bul pán arqyly qazaqstandyq bilimgerler eń aldymen týǵan topyraqta qalyptasqan dúnıetanymmen, sonyń ish­inde dinı tanymmen tereńirek tany­sý­ǵa, ulttyq rýhanı ilimderdi qalyptas­tyrǵan ǵulamalar eńbekterin zerttep, bilýge, qazaq tarıhynyń kórkem shejiresi bolǵan aýyzeki týyndylar arqyly halqymyzdyń dinı tanymyn jaqyny­raq tanýǵa, qazaq ádet-ǵuryp, salt-dás­túrleriniń ıslam qaǵıdalarymen tabıǵı úılesimin tanyp-bilýge múmkindik ala­dy. Bul óz kezeginde dástúrli ıslamnyń qazaqy negizderin taný arqyly dinı kadrlardyń biliktiligin arttyrýǵa, adas­qan aǵymdar men jat ıdeologııalarǵa qarsy nasıhat jumystaryn jańa sa­palyq deńgeıge kóterýge jol ashady. Al «Abaıtaný» kýrsyn otandyq bilim berý júıesiniń barlyq deńgeıinde bir kýrstyq baǵdarlama retinde engizýge bolar edi. Abaıdyń «Qarasózderine» tek bir avtordyń oı-tolǵamdaryn ǵana bildiretin derbes týyndy retinde emes, ózine deıingi qazaq topyraǵyndaǵy bú­kil rýhanı-dinı tájirıbeni jınaqtaǵan, ǵasyrlar boıy qalyptasqan, qorytyl­ǵan biregeı ilimdi HIH ǵasyr kemeń­ge­ri­niń oı kóriginen, sana súzgisinen ótkizip, iriktep bergen tanymdyq máni zor tý­yndy retinde qaraǵan jón. «Abaıtaný» kýrsyn zaıyrly oqý oryndarynyń oqý baǵdarlamasyna «Ulttaný» pániniń qu­ram­das bóligi retinde engizýge de bolady. – Dástúrli ıslam jaıly sóz qoz­ǵalǵanda qazirgi ıslamı aǵymdar tý­ra­ly da aıtpaı ketý múmkin emes tá­riz­di. Elimizdegi radıkaldy ıslam aǵym­da­rynyń eń keń taralǵany – ýahhabılik týraly jáne odan keletin qaýip-qater bar-joǵy jaıynda aıtyp ótseńiz. – Radıkaldy kózqarastyń ózi ıslam­ǵa tán emes nárse. Degenmen, radıkaldy ıdeologııany ustanýshylar óz kózqa­ras­taryn ıslam negizderinen taratady. Salafıler, ýahhabıler (jıhadshylar), tak­fırshi-hıjratshylar, madhalıler, sý­rýrıler sekildi radıkaldy baǵyttar XIV ǵasyrda Saýd Arabııasynda Ibn Taımııa negizin qalaǵan «taza ıslam» ustanymy jaıly salafılik kózqaras­tar­dy ustanýshylar bolyp tabylady. HVIII ǵasyrdan bastap bul ıdeologııany saýdııalyq Muhammad ıbn Abd ál-Ýah­hab damytty. Salafılik aǵym ókilderi ózderin Paıǵambar dáýirindegideı taza ıslamdy ustanyp júrmiz dep esepteıdi, óz ustanymdarynan basqa barlyq kóz­qa­rastardy teriske shyǵarady, ıslamnyń óz zańdylyqtarynan týyndap jatqan jańashyldyqtardy qabyldamaıdy. Qu­ran men Sýnnada kórsetilmegen kez kelgen qubylysty, sonyń ishinde mazhabpen júrýdi de «bıdǵat» dep sanaıdy. Quran men Sýnna týra maǵynasynda qa­byldanýy kerek, olarǵa salystyrmaly túsindirme berýge bolmaıdy dep esepteıdi. Osyndaı qasań kózqarastardyń saldarynan salafıler mazhab ustaný­dy, mazhab ǵulamalarynyń eńbekterin joqqa shyǵarady, «dástúrli ıslam» tú­sinigin, ulttyq dúnıetanym erekshelik­terin teristeıdi. Kóptegen ulttyq dás­túrlerdi «bıdǵat» dep, ony ustanýshy­lar­dy «bıdǵatshy», «múshrık» dep qa­byldaıdy. Olar «ult» degen uǵym men qundylyqty esepke almaıdy, óz kóz­qarastaryna ortaq bolǵandardy ǵana «musylman baýyrlar» dep sanaıdy. Takfırıler óz jamaǵatynyń múshe­le­rinen basqa barlyq adamdardy kápir­ler (dinsizder) dep sanaıdy, qoǵamnan oqshaýlanyp, sol qoǵamǵa qarsy qarýly kóteriliske deıin barady. Takfırıler úshin «Allanyń túsirgen sharıǵatymen úkim shyǵarmaıtyn basshylar men olar­dyń úkimderin razylyqpen qabyldaı­tyn jurt – kápir. Olardy kápir demeıtin din ǵalymdary da kápir». Quran Kárimnen basqa ıslam tarıhynyń musylmandar úshin eshqandaı máni joq, ıslam ǵulamalarynyń sózderiniń, tafsır jáne aqaıd kitaptarynyń eshbir qundylyǵy joq dep esepteıdi. Jınaqtaı aıtqanda, radıkaldy aǵym ókilderi senim máselesinde shekten shyq­qan kózqarastardy, ymyrasyz pikirlerdi ustanady, sol arqyly ıslam­nyń eń mámileger din retindegi bol­my­syna kóleńke túsiredi. Bul jaǵdaı Paıǵambarymyzdyń: «Esh nársege, tipti dinge de shekten tys berilmeńder. Sizderden buryn ótken kóp qaýym dinge shekten tys berilgendikten, ókinishte qalǵan», degen hadısin eske salady. «Biz senderdi orta joldy ustanatyn qaýym qyldyq...» degen qasıetti Quran Kárim­niń aıaty da bar. Al shekten shyqqan kózqarastardy ustanatyn ıdeologııalyq aǵymnyń kez kelgen kórinisi ultaralyq, dinaralyq qatynastarǵa jik túsirip, ult tutastyǵyna, memleket turaqtylyǵyna, dástúrli dinı qundylyqtarǵa úlken qater tóndiredi – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Láıla EDILQYZY.