Dúbirge toly dúnıe

PREZIDENTTIKKE ÁRKIMNIŃ BAR TALASY Qyrǵyz elindegi prezıdent saılaýy bir kezeńnen asty – úmitkerlerdi usyný aıaqtaldy. Sóıtip, Or­talyq saılaý komıssııasy 83 adamnyń ótinishterin tirkedi. Sonsha adam Qyrǵyz Respýblıkasy deıtin elge prezıdent bolǵysy keledi. Osynyń ózi aq­parat qura­lyn­­da biraz áńgi­me­ge arqaý bolyp ot­yr. Ony «Gı­n­­nestiń rekordtar kita­by­na» en­gizýge bo­laty­nyn da aı­ta­dy. Eldiń hal­qy­na shaqqanda 65 myń adamǵa bir úmitkerden keledi eken. Jalpy, qyrǵyz aǵaıyndar saıasatqa qu­mar halyq. Olarda 150-deı partııa bar. Sol partııalar ózde­ri­nen bir úmitkerden us­ynǵanda, olardyń sany qazirgiden de kóp bolar edi. Biraq partııalardan usynyl­ǵandar sany – 16. Basqalary – ózin ózi us­yn­ǵandar. Olardyń ara­syn­da kim­­­der joq deısiń! 15 adam – memle­ket­tik qyzmet­te­gi­ler, 42 adam bızneske qatysty, 19 adam jumys­syz, al 8 adam parlament depýtaty eken. Bir zeınetker de baǵyn synamaq. Árıne, bulardyń bári kúres­ke túspeıdi. Alda resmı tirkeý bar. Odan birazynyń óte almasy anyq. Tirkelý úshin ár úmitker ózin jaq­taıtyn 30 myń adamnyń qolyn jı­nap, 2,2 myń dollar kepildik qar­­jy quıyp, 1,1 mıllıon dollar saılaý qoryn qurýy kerek. Oǵan jumyssyzdyń ǵana emes, jalpy jalaqymen ómir súrip júrgen­der­diń shamasy kele qoımas. Memlekettik til jónin­degi synaq jáne bar. Úmitkerlerdiń kóptigin sa­rap­­shylar ártúrli túsindiredi. Belgili qyrǵyz saıasatshysy Mark Sa­rı­evtiń pikirinshe, olar­dyń kóp­shi­ligi belgili bir maq­sat­ty kózdeıdi. Eń aldymen, olar úlken tulǵa­lar­men saý­da­laspaq – óz saılaý­shy­la­ry­nyń daýysyn be­re­min, al sen keıin qyzmet beresin, áıtpese aq­sha ber, demek. Al bireýler óz at­yn shyǵarmaq oıda. Kóp adam­nyń nazaryn aýda­ra­tyn jáıt – bul saılaý eldegi saıası jaǵdaıdy bu­ryn­ǵydan da qı­yn­­da­ta túsedi. El­diń soltústik já­ne oń­tústik bo­lyp bó­linýi kú­sheı­mek. Ne­gizgi te­ke-tires osy eki aımaqtyń arasynda ótpek. Qazir-aq sol aı­maq­tardan kim­derdiń negizgi úmitker bolatyny aıqyn. Sol­tús­tik­tiń tý­yn qazirgi premer-mınıstr Almazbek Atam­baev, general-maıor О́mir­bek Sývanalıev jáne Bishkek qala­synyń burynǵy ákimi Narıman Tó­leev us­tasa, ońtústik atynan kú­res­ke «Bútin Qyrǵyz­stan» partııa­sy­nyń serkesi Adahan Madýmarov, «Ata­jurt» par­tııa­sy­nyń teń tór­­aǵa­sy Qamshy­bek Tashıev, parlament de­pýta­ty, burynǵy qar­jy mınıstri Marat Sulta­nov shyǵady. Sarapshylardyń sózine qara­ǵan­da, basqalardyń áreketi bos áý­reshilik. Jeme-jemge kelgende, osy eki aımaq óz aralarynan bireýge toqtap, sonyń soıylyn so­ǵa­dy. Daýystaryn saýdaǵa salý, az­yn-aýlaq bedel jınaý – osyǵan deıingi sharýalar. Aımaq arasyndaǵy kúres degende de, sirá onda kelisimsiz is bitpeıtinin qazir jurttyń bári biledi. Ondaı kelisimge qol jetpese, bir jaq jeńgenmen, ekinshi jaq kúre­sin, qarsylyǵyn toq­tatpaı­dy. Sa­rapshylar, sodan da, eki jaq eldegi bılikti kelisim arqyly bólisetinin aıtady. BARAK OBAMA DA PENDE, OL DA DEMALADY Úlken tulǵalardyń júris-turysy da jurttyń kóz aldynda, sonymen birge, ol úlken saıasatqa da qatysty. AQSh prezıdenti Barak Obama osy ta­myzda jazǵy demalysqa shyqpaq edi, onyń opponentteri shýlap qoıa berdi. Sondaǵysy – el qıyn jaǵdaıda turǵanda nege demalysqa shyǵady deıdi. AQSh úlken ekonomıkalyq qı­­yn­dyqqa dýshar bolǵany da belgili. Odan áý­pi­rim­dep shyq­­­qany da shyn­­­dyq. Bireýler sol qı­yn­dyq­qa apar­ǵan da Barak Obama dese, ekinshileri bul el­diń tyǵyryqqa tireleri zańdy edi, qaıta qazirgi AQSh prezıdenti ony qulatpaı alyp shyqty degendi aıtady. Qalaı degende de, alyp derjava qarjy daǵda­ry­synan ót­ip, birshama qa­lyp­ty jaǵdaıǵa kóshti. Ony res­pýb­lı­kashylar da biledi. Sóıtse de, sáti túsip tur­ǵan kezde, qalaı da Obamany ha­lyqqa qaralap kór­set­kisi keledi. El basyna qı­yn­dyq tý­ǵanda qaı­tip qana dema­lady, qaıtip tynysh uıyqtaıdy dep órekpi­genderdiń sózinde qı­syn da bardaı kórinedi. Halyq­qa, elge jany ashy­maı­tyn­dar ǵana sondaı áreketke barady degenge talaı toǵyshardyń ılana­ty­ny da anyq. Sondaı sózden pre­zıdenttiń reıtıngisi birshama tómendeýi múmkin. Respýblık­a­shy­lardyń kóksegeni de sol. Pikir aıtylǵan soń oǵan jaýap berý de kerek. Aq úıdiń resmı ókili Djeı Karnı buǵan yj­da­ǵat­tyqpen jaýap berdi. Osy ta­myzdyń ekinshi jartysynda Oba­ma­nyń óz otbasymen birge demal­maq­tyǵy da ras eken. Massachýsets shtatyndaǵy Martas-Vın­­­ıard ara­lynda tabıǵaty kó­rikti bir jekemenshik fermada otba­sy­men birge demalýdy jos­par­lap­ty. Basqa bir elderdegideı tegin emes, óz qal­tasynan aptasyna 35-50 myń dollardan tóleıdi eken. Qazir bul elde dástúr boı­yn­sha saıası tynyshtyq kezeńi. Parlament te aı basynan beri dema­lysta. Tek qyrkúıekte ora­lady. Sol parlamenttiń tómengi pala­ta­synda respýblıkashylar – kóp­shi­lik. Elge jandary ashy­ǵysh bolsa, olar nege demalysqa ketedi degendi eskertip, Djeı Karnı, dema­lys­ta júrse de Oba­manyń bılik tizginin tasta­maı­­ty­nyn aıt­ty. Pre­zıdent­tik qa­­shan da pre­zı­dent­­­pen birge kó­­ship júredi degen qa­natty sóz de aı­typ tas­ta­dy. Baı­lanys jaq­sy: kún saıyn ult­tyq qaý­ipsizdik koman­da­sy men ekono­mı­kalyq komanda jaǵ­daıdy prezıdentke baıandap otyrady. Tipti qajetti jaǵdaı týa qal­ǵan kúnniń ózinde Obamanyń Aq úıge ushyp kelýi de qıyn emes. Basqalardaı shetelde emes, óz elinde demalady. Árıne, Barak Obama da ózi­niń reıtıngin, qarsylasta­ry­nyń áre­­ket­terin qadaǵalap oty­rady. Alda prezıdent saılaýy da bar. Onyń múlt ketken sátin respýb­lı­ka­shy­lar qalt jibermeıdi. Al aldaǵy saılaýǵa qatysty aıtqanda, respýblıkashylardyń jaǵ­­daıy jaqsardy deı almaı­syń. Ázir­ge olar aralarynan Oba­mamen taıtalasatyndaı úl­ken tulǵa taba alǵan joq. Bir jańalyq – kúreske Tehas gýber­natory Rık Perrı qo­syldy. О́z shtatynda bedeli jo­ǵa­r­y bol­ǵa­nymen, AQSh-tan bólinip shyǵý­dy usynyp jurgen separatıst qaıratkerdi amerıkalyq­tar­dyń kóp­­shiligi qoldaı qoıýy ekitalaı. Bir jaǵy sol óz opponentterine jaýap retinde bolar, Barak Oba­ma da úsh kún boıy avto­kó­lik­pen eldiń úsh shtatyn aralap, ózi­niń saılaý aldyndaǵy naýqanyn bastap ketti. Eldiń basyna túsken qıyndyqtan qalaı shyqpaqtaryn aıtty. Onyń halyqty ılandy­ra­tyn sóz aıtar qabileti joǵary ekeni belgili. Osyndaı jaǵdaıda Barak Oba­manyń jurt sııaqty dema­lys­qa ket­pek oıyn qarsy­las­tarynyń oǵ­an qarsy paıdalan­baq bolǵany on­sha­lyqty áserli bola qoımas. Qaı­ta bul prezı­denttiń eldegi jaǵdaı apat­ty sıpatta emes, demalýǵa da bo­la­dy degen senimin ańǵartqandaı. Mamadııar JAQYP.