Sergeldeńniń sońy

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń  suhbat kitabynan – Nursultan Ábishuly, táýelsizdik­tiń on jyldyǵy qarsańynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde elimiz júrip ótken joldyń bel-belesteri jaı­ynda kólemdi-kólemdi maqalalar jazý­dy oılastyrǵan edik. Ár jyl jó­ninde Sherhan Murtaza, Kamal Smaıylov, Ma­nash Qozybaev, Zeınolla Qabdolov, Farıza Ońǵarsynova, Qýanysh Sul­ta­nov syndy beldi, bedeldi avtorlar oı tolǵaǵan bolatyn. Jyldardy bólgen kezde men 1991 jyldy tańda­ǵan­myn. Árıne, ol maqalada táýelsiz­di­gi­miz jarııalanǵan 16 jeltoqsannan keıingi eki apta jaıynda ǵana sóz etilgen joq. Sol jyldy túgeldeı táýel­siz­di­gimizdiń tań­sári shaǵynyń tarıhyna jatqyza alamyz. Búgingi áńgimemizde osy jaı­ynda sóz qozǵasańyz deımin. – Ol jyly Keńes Odaǵynyń ǵana emes, búkil álemniń taǵdyryna áser etken asa mańyzdy oqıǵalar oryn aldy. Jyldyń basynan-aq jaısyz habarlar jan-jaqtan jetip jatty. Bir jaǵynan ákimshil-ámirshil júıeniń qırap bitýimen, ekinshi jaǵynan naryqtyq qatynas­tardyń joqtyǵynan óndiristegi daǵda­rys tipti tereńdeı tústi. Baǵanyń bárin belgilep, bekitip qoıǵannan keıin dú­ken­derdegi taýardyń tapshylyǵy burynǵy­synsha kúıinde turdy. Bazardaǵy, koope­rasııa­da­ǵy baǵa aspandaı berdi. Kolhozdar men sovhozdar memleketke astyq satýǵa múd­deli bolmaýǵa aınaldy. Sodan baryp shetelden astyq satyp alýǵa bóli­netin valıý­tanyń kólemi tipti kóbeıip ketti. Qyr­syq­qanda qymyran irıdi degendeı, dál sol jyly álemdegi munaı baǵasy da kúrt tústi. Ishki saıasattaǵy, sonyń ishinde, ult­aralyq qatynastardaǵy qatelikter bara-bara qaterge aınala bastady. Lıtvada solaı boldy. Jyl basynan-aq odaqtyq basshylyq Baltyq boıyndaǵy respýb­lı­kalarǵa baılanysty tizege salý, kúshke basý ádisin qoldanýǵa kóshti. Lıtvada tikeleı prezıdenttik bılik engizýge áreket jasaldy. Bul úshin respýblıka kompar­tııa­synyń ishinen iritki týǵyzýdan da tar­tynǵan joq Máskeý. Aqyr aıaǵynda Vılnıýske ásker kirgizilip, ataqty «Al­fa­nyń» kómegimen sondaǵy Bas­pasóz úıi men teleortalyq basyp alyndy. Halyq ózi saılaǵan Joǵarǵy Keńesti qorǵaýǵa shyqty. Qan tógildi. Onymen de qoımaı, mundaı kúsh kórsetý biraz kúnnen keıin Rıgada qaıtalandy. Onda da qan tógildi. Osy eki oqıǵa Gorbachevtiń bedelin qatty quldyratyp jiberdi. Sonyń aldynda ǵana, 1990 jyly beıbitshilik salasyn­daǵy Nobel syılyǵyn alǵan adamnyń bet perdesi syrylyp tastaldy deýge de bolady. Onyń sóz júzinde ǵana demokrat ekendigin endi Batys birjolata bildi. Qazaqta «qasyqtap jınaǵandy shelektep tógý» degen sóz bar emes pe, dál sonyń ózi boldy da qoıdy. Batys elderi KSRO basshylyǵyn jaı ǵana aıyptaǵan joq, óz­deriniń qarjylyq kómek berý jónindegi ýaǵdalastyqtaryn da qaıta qaraı bas­ta­dy. Mıllıardtaǵan dollarlyq nesıeler elge kelmeı qaldy. Men Baltyq boıy respýblıkalarynyń Odaqtan shyǵý tilegi jaıynda sol kezde-aq óz ustanymymdy basyn ashyp aıtqanmyn. Respýblıkalar halyqtarynyń erik bildirýine, joǵary ókimet organdarynyń sheshimderine qur­met­pen qaraý qajet degenmin. Onsyz da Odaqqa arqanmen súıreseń de kónbeıin dep turǵan Baltyq boıyndaǵy úsh respýblıka Vılnıýs pen Rıgadaǵy oqıǵa­lar­dan keıin ábden ishin tartyp qaldy. Reseıge óz erkimen qosylǵan delinetin, al­dymen Reseı ımperııasynyń quramynda, odan keıin Keńes odaǵynyń quramynda, barlyǵy 260 jyl ómir súrip jatqan, halqynyń jartysynan astamyn ózge ult ókilderi qurap otyrǵan Qazaqstannyń ózi berekesi kete bastaǵan Odaqqa oraı ekioıly bolyp otyrǵanda sodan jarty ǵasyr ǵana buryn, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aldynda ǵana KSRO-ǵa kúshtep qosylǵan ol respýblıkalardyń endi beti beri qaramaıtynyn túsiný qıyn emes edi. – Ortalyq pen respýblıkalardyń ara-qatynasy da nasharlaı tústi. – Olaı bolýy da zańdy. Odaqtyq Mınıstrler kabıneti daǵdarysqa qarsy baǵ­dar­lamanyń jobasyn jasap, federa­sııa­nyń barlyq sýbektileri ortaq qıyn­dyq­tan birlese shyǵatyndaı joldardy izdeýge tyrysty. Áıtse de, jobaǵa naqtylyq, tııanaqtylyq jetispedi, onda eldegi jaǵ­daıǵa bilikti taldaý jasalmady. Bir­tutas bıýdjettiń qalaı qalyptas­tyry­la­tyny qolmen qoıǵandaı kórinbedi. Ortalyq áli de bir aıaǵymen josparda, bir aıaǵymen naryqta turýdy qalaıtyndaı áser qaldy­ratyn. Jobanyń jekelegen tustary sol kezde jasalǵan jańa Odaqtyq Sharttyń qaǵıdalaryna qarama-qaıshy keletin. Mysaly, jalpyodaqtyq qordyń negizgi azyq-túlik túrleriniń resýrstaryn bir ortalyqtan bólýdiń aıryqsha rejimi engizildi. Biz buǵan narazylyq bildirdik. Keńes odaǵynda syrtqa astyq shyǵaratyn jalǵyz respýblıka biz bolatynbyz. Ortalyq Azııa respýblıkalaryndaǵy eń­bek ujymdary da shıkizat resýrstaryna baǵany shart jasasý jolymen belgileýdi talap etti. Jóni de solaı edi. Qıt etse bizge «sýbvensııa alasyńdar» degendi aı­tatyn. Bylaısha qaraǵanda, alatynymyz ras. Biraq bul, oryssha aıtqanda, «podachka» emes qoı. Ol sýbvensııa bizdegi shıki­zattyń tómen baǵamen alynatynynyń or­nyn toltyrý ǵana ǵoı. Sol tusta Más­keý­den shyǵatyn «Kýranty» degen gazettiń Qazaqstandaǵy jaǵdaıdy qandaı bur­ma­lap kórsetetinin, ara-arasynda tipti ashyq arandatýǵa baryp, jala jabýdan da taıynbaıtynyn KSRO Joǵarǵy Keńe­si­niń sessııasynda sóılegen sózimde aıtqanmyn. Basqasy azdaı, sol kezde «zańdar so­ǵy­sy» degen de shyqty. Basqa respýb­lı­kalardy bylaı qoıǵanda, RSFSR-diń ózinde KSRO zańdaryna qaıshy keletin zańdar qabyldana bastady. Reseıdegiler ol zań boıynsha zeınetkerlerdiń bárine joǵary tólem belgiledi. Ol aqshanyń qaıdan tabylatyny eskerilgen joq. Jańaǵy sheshimniń KSRO-nyń basqa respýblıkalaryn­daǵy halyqqa qalaı áser etetini qaperge alynǵan joq. Sol kezdegi daǵdarystyń bar sebebin qoǵamdyq júıege súıeı salýǵa bolmaıdy. Daǵ­da­rystyń basty sebebi úkimet jibergen qatelikterde edi. Elde daǵdarystan shyǵýdyń jol­da­ryn usynǵan aqyldy, oıly ekonomıster men saıasatkerler az emes-ti. Átteń, olardyń kóbiniń ortalyqqa qajeti bol­ǵan joq. Soǵan áli kúnge tań qalamyn. Daǵdarystan shyǵý­dyń basty joly elde kádýilgi tártip ornatý edi. Ortalyqtyń naqty jaǵdaı­men sanaspaýy, biliksiz qabyl­danǵan sheshimderi Gorbachev pen Elsınniń arasyn tipti ashyp jiberdi. Men osy eki tulǵanyń basy syıyspaýyna kádimgideı alańdadym. Ekeýiniń de ózindik áleýeti jetkilikti bolatyn. Bir-birin tolyqtyrýǵa tıis adamdar edi. Elge de keregi sol. Ekeýi eki jaqqa tartty da turdy. Men qolymnan kelgeninshe olardyń ustanymdaryn jaqyndatýǵa ty­­rystym. Gorbachevpen de, Elsınmen de ara-qatynasym jaq­sy edi. Talaı ret úsheýlep oty­ryp ta sóıleskenbiz. Áne-mine til tabysatyndaı bolady da qaıtadan ereges jolyna túsip ketedi. Sol tusta maǵan ol ekeýi­niń qaısysyna búıregińiz kóbirek burady degendeı arandatý suraqtary da qoıylyp qa­la­tyn. Ondaıda men eki lı­der­diń de saıası, adamdyq qasıet­terin joǵary baǵalaımyn, áıtse de olardyń tiresýi tym alysqa ketip qaldy, endi til tabyspaıtyn da sııaqty, mundaı jaǵdaıda men memlekettiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin jaqty qoldaımyn degen syńaıda barynsha dıplomatııalyq tilmen jaýap qaıtarýǵa tyrysatynmyn. Aqyry, bul teketires ábden asqyndy. Borıs Nıkolaevıch jyl basynda teledıdardan tikeleı efırde sóz sóılep, M.­S.Gor­­bachevtiń ustanymynan, saıasatynan al­shaq­taıtynyn ashyq aıtyp, onyń otstav­kaǵa ketýin talap etti. Onyń aldynda mundaı talapty KSRO halyq depýtaty Sajı Ýmalatova aıtqanyn óziń de umyt­paǵan shyǵarsyń. Ol úndeýge 400 depýtat qol qoıǵan bolatyn. Gorbachev bedeliniń myqtap túsýi sol kezden bastaldy. – 1991 jyldyń sáýir aıynda res­pýblıkalyq baspasózde sizdiń Italııa­nyń «Stampa» basylymyna bergen suh­batyńyz jarııalandy. Sizge: «1993 jyly, prezıdenttik mandaty bitkenge deıin Gorbachev bılikti qoldan shy­ǵa­ryp almaı ma?» degen suraq qoıylǵan. Ol suraqqa siz: «Bul oǵan baılanysty. Meniń oıymsha, onyń múmkindigi bıyl tarylyp tur. Eger ol sheshýshi bet­bu­rys jasasa, ókimet bıligin qolyna nyq ustap, turǵyndar kóńilinen shyǵa­tyn baǵdarlamany usynsa, isti júrgize bastasa, jeńiske jeter de. Olaı bolma­ǵan jaǵdaıda 1991 jyl ol úshin sońǵy jyl bolýy ǵajap emes», dep jaýap qaıtarǵansyz. Aıtqanyńyz aıdaı keldi. Bulaı degende siz nege súıendińiz? – Bul meniń kóripkeldigimnen emes. Oqıǵalardyń damý barysyna taldaý jasaı kelip, sol kezdegi úderisterdi oı eleginen ótkize kelip aıtqanym. Odaqtyq bıliktiń eldegi qoǵamdyq-saıası ahýaldy baqylaýdan shyǵaryp alǵany 1991 jyl­dyń basynda kókireginde kózi bar ár adamǵa badyraıyp kórinip turǵan edi. Ja­ńaǵy Lıtvadaǵy jaǵdaıǵa keleıik. Vılnıýste qan tógilgennen keıin el jurt­shylyǵy da, Batys álemi de Mıhaıl Ser­geevıchtiń ne deıtinin kútti. El prezıdenti parlamentte óziniń ol oqıǵadan «habar­syz» qalǵanyn málimdedi. Muny sol kún­deri Baltyq boıyna tez jetken Elsın óz bedelin kóterýge jaqsy paıdalanyp ketti. Jalpy, meniń Mıhaıl Sergeevıch Gor­bachevqa kózqarasym kitaptarymda da, kóptegen suhbattarymda da jetkilikti aıtylǵan dep oılaımyn. Onyń búkil álemdi dúr silkindirgen uly úderisti bastap bergen jahandyq aýqymdaǵy reformator ekendigi eshqandaı talas týǵyz­baı­dy. Gorbachevtyń shyn máninde tarıhı tul­ǵa ekendigin aıtýdyń ózi artyq. Qaıta qu­rýdy qolǵa alýǵa Gorbachevty eshkim máj­­búrlegen joq. Ol bul isti eldi ózger­tý úshin, halyqty ózgertý úshin, sanany óz­ger­tý úshin, demokratııalyq qoǵam qurý úshin qolǵa aldy. Bul isti bastamaǵanda Gor­bachevtyń eldi keminde on shaqty jyl basqaratyndaı múmkindigi bolǵany ras. So­nymen birge, Gorbachevtyń mundaı eldi basqarýǵa shyn máninde shamasy kelmegeni de ras. – Munyń sebepteri qandaı dep oılaısyz? – Sebepteri kóp. Sonyń biri Mıhaıl Ser­geevıchtiń ómirdi, halyqty onsha bilmegendigi sııaqty. Gorbachevtyń SOKP Or­talyq komıtetiniń Bas hatshysy qyz­me­ti­ne kelgenge deıingi ómir jolyn sholyp qarasańyz, onyń eshqashan kedergilerge kezdespegenin kóresiz. О́zi kóp jyldar jumys istegen Stavropole ólkesinde oǵan qıyn túıinderdi sheshýge týra kelgen joq. Pıatıgorsk, Essentýkı, Jeleznovodsk, Kıslovodsk sııaqty kýrortty qalalarymen tanymal ol ólkede Mıhaıl Sergeevıch Máskeýden demalysqa keletin el basshylarymen udaıy kezdesýge, ózin tanytýǵa múmkindik aldy. Qaıta qurýǵa kirisken kezde Gorbachev muny qalaı júzege asyratynyn anyq kóz aldyna elestetpedi dep oılaımyn. Bul onyń osyndaı iri jumysty qolǵa alǵanda qandaı baǵyttarǵa basymdyq bergeninen de kórinedi. Shyn máninde, ashyǵyn aıtaıyqshy, qaıta qurý neden bastaldy? Ishimdikpen kúresten bastaldy. Sol tusta Qazaqstan Úkimetin basqarǵan adam retinde men alkogol satýdan bıýdjetke qandaı tabys túsip otyrǵanyn jaqsy bilemin. Odaq boıynsha sıfrlar da esimde. 1980-1984 jyldar aralyǵynda ishimdik satýdan shamamen 70 mıllıard rýbldeı kiris túsken edi. Ol kez ár somnyń dollardan áldeqaıda qundy kezi. Bul sharýaǵa dál osylaısha naýqanmen kiriserdiń aldynda sol aqshanyń ornyn nemen toltyramyz degendi oılaý kerek edi. Onyń ornyn toltyratyn eshteńe joq bolatyn. Odan keıin mundaı naýqannyń halyqtyń negizgi bóligine qalaı áser etetinin oılaý kerek edi. Al halyqtyń negizgi bóligi araq­tyń kezeginde saǵattap tura bastaǵannan-aq, ony alypsatardyń qolynan anaǵur­lym qymbatqa satyp ala bastaǵannan-aq ol sharýany qolǵa alǵan adamǵa, ıaǵnı Gor­bachevqa, sol arqyly qaıta qurýǵa ishteı qarsy shyǵa bastaıtynyn eskerý kerek edi. Onyń eshqaısysy eskerilgen joq. Tarıhı tájirıbe de oıǵa alynbady. KSRO-nyń alǵashqy jyldarynda burynǵy «qur­­ǵaq zań» tekten-tekke joıylma­ǵa­nyn, ony joıýǵa bıýdjet tapshylyǵy ıtermelegenin basshylyq atymen bilmedi deýge bola ma? Árıne, alkogolızmmen kú­resý kerek edi. Biraq ol jumysty naqty jaǵdaımen eseptesip, realıstik turǵydan júrgizý kerek edi. Spırtti ishimdikterdi satýdan bıýdjetke túsetin kiristiń bir jyl­dyń ishinde eki esege azaıyp ketýi, syra óndirisiniń tórt ese quldyraýy, júzim plantasııalarynyń qurtylýy, uıym­das­qan qylmystyń al­ǵash­qy belgileri – araq mafııa­sy­nyń paıda bolýy, spırt kontraban­da­sy­nyń shyǵýy, bárinen de buryn el hal­qy­nyń qolǵa alynǵan bastamalardyń berekesizdiginen túńilýi – osynyń bári qaıta qurýdyń bastapqy beleste-aq súrinýine soqtyrdy. – Roı Medvedev óziniń kitabynda tek osy sátsiz naýqannyń ózinen el bıýd­jeti 1985-1990 jyldardyń ara­syn­da quny shamamen 100 mıllıard dol­lar­ǵa teń aqsha joǵaltty degendi jazypty. – Bul sıfrǵa senýge bolady ǵoı dep oılaımyn. – Gorbachevtyń «Jızn ı reformy» degen qos tomdyq memýarynan myna bir joldardy jazyp alyp edim: «Kak tol­ko ne rýgalı nachalstvo, a bolshe vseh dostavalos genseký, kotorogo po tradısıı bylo prınıato schıtat otvetstvennym za vse. Tak ıa polýchıl klıchký «mıneralnyı sekretar»... – Mıhaıl Sergeevıch ekonomıkadaǵy basymdyqtardy dál aıqyndaı almady. Salǵan betten jańa tehnologııalar satyp alýǵa, jańa qýattardy iske qosýǵa um­ty­lý­ǵa baǵyt ustaldy. Árıne, keńestik eko­no­mıkanyń óndiristik qýattarynyń tozyǵy jetkeni ras edi. Olar­dy aýystyrý kerek edi. Áıtse de, jańa tehnolo­gııa­lardyń jańa ónimder bere bastaýyna deıin kóp ýaqyt ótetini eskerilmedi. Al ke­ńes elindegi eń qıyn másele azyq-tú­lik­tiń, turǵyn úı­diń, taýarlar men qyzmet­terdiń jetispeýi, ıaǵnı ha­lyq­tyń mate­rıal­dyq ál-aýqatynyń tó­mendigi bo­la­­tyn. Búkil álem­­de ulttyq tabystyń 70-80 paıyzy tu­tynýǵa jumsala­dy, qalǵan bóligi ǵana qor jınaýǵa baǵyttalady, al bizde bári tóń­kerilip túsken edi. Shyn­týaıtynda, adam­darǵa keregi mıllıondaǵan tonna munaı da, bolat ta, kómir de emes, solar ar­qyly keletin tur­mys­tyq jaqsylyqtar: jaq­sy páter, jaıly kólik, ja­rasymdy kıim ǵoı. Kedeılik jaǵ­daıynda jarııalylyq­tyń ózi kóńil tolmaýshy­lyq­ty kúsheıte túsetindigi de eskerilmedi. Demokratııa­nyń da­mytylý qarqynynda da asyǵystyq oryn alǵany anyq. Demokratııalandyrý úderisinde shekten shyǵýdyń qateri erekshe. Gorbachevtyń qaıta qurý saıasatynyń sát­sizdigi – saıasatty ekonomı­ka­nyń aldyna shyǵarýdyń qandaılyq zardaptarǵa soq­tyratyndyǵynyń aıqyn aı­­ǵaǵy. Negizinde saıasat Gorbachev úshin belgili bir dáre­je­de maqsattyń ózine aınalyp ketkendeı de áser qaldy­ra­dy. Mysaly, shyn máninde, Gorbachev bas­ty qarsylasy retinde Elsındi qol­dan jasap aldy dese de bolady. Elsın­niń Máskeý qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetinen bosatý jó­ninde ótinish jazǵany belgili. Ony qaraý­dy Gorbachev kelesi plenýmǵa qaldyrǵan. Sol plenýmda Elsın qaıta qurýdyń qarqyny jóninde bolmashy ǵana syn aıtqan. Bitip turǵan plenýmdy ári qaraı jalǵastyr­typ, jıyrma shaqty adamdy sóıletken, El­sındi qaıta qurýdyń basty qarsyla­syn­daı etip shyǵaryp, odan kú­resker ja­saǵan Gorbachevtyń ózi. Aqıqa­tyn aıtsaq, depýtattyq saılaýda da, prezıdenttik saılaýda da máskeýlikter bol­syn, jalpy reseılikter bolsyn Elsınge Gorbachevqa qarsylyǵyn tanytý úshin daýys berdi. Saılaý demekshi, Gorba­chev­tyń taǵy bir qateligi qaıta qurýdan jurt úmiti úzilmeı turǵan kezde, demo­kra­tııa­lyq ózgeris­ter­den kóp nárse kútip turǵan kezde prezıdenttikke búkilhalyqtyq saılaý jolymen saılanyp alynbaǵandyǵy. Munyń zarda­byn ol keıin kóp tartty. Ásirese, barlyq respýblıkalarda prezıdenttik saılaýlar búkilhalyqtyq daýys berý jolymen ót­kennen keıin ondaı man­datty depýtat­tar­dyń qolynan ǵana alǵan Gorbachev bıliginiń legıtımdigine edáýir syzat tústi. Ony ózimiz naqty sezinetinbiz. Ol ártúrli lagerlerdiń arasynda ar­ly-berli júrýmen boldy, basy qosyl­maı­tyn nárselerdiń basyn qosýǵa, ózine aty­m­en qarsy adamdardy qalaıda óz jaǵyna tartýǵa tyrysty. Sóıtip, aqyr aıaǵynda, ony oń jaǵyndaǵylar da, sol jaǵyn­da­ǵy­lar da tastap ketti, eń jaqyn tartqan adam­dary tipti satyp ketti. Adam­nyń tul­ǵa­synyń tutas bolmaýy árqashan osyndaı jaǵdaıǵa jetkizedi. Kez kelgen basshy derbes, batyl bolýy kerek, al KSRO-daı alyp eldiń basshysyna mundaı qasıet aýadaı qajet edi. Gorbachev Keńes Odaǵynyń burynǵy qalpynda tura almaıtynyn aqyry tolyq túsinbeı-aq qoıǵan sııaqty. Basqasyn bylaı qoıǵanda, KSRO-daı alyp eldi bir ortalyqtan basqarý endigi jerde múmkin emestigi anyq bolatyn. Men jańarǵan Odaqtyń endigi jerde federasııa kúıinde qala almaıtynyn áý bastan-aq eskertkenmin. «О́tip ketken ýaqyttyń sońynan qýýy­myz jetetin shyǵar» dep KSRO Jo­ǵarǵy Keńesiniń kezekten tys sessııa­syn­da da sóılegenmin. «Eshkimniń de qııalǵa berilmeýi kerek ekenin atap kórsetkim keledi. Qazaqstan eshqashan da birde bir aımaqtyń «aıyl-tartpasy» bolmaıdy, eshqashan da onyń «kishi inisi» bolmaıdy», dep te basyn ashyp aıtqanmyn. Al Gorbachev tipti Ýkraına óz táýelsizdigin jarııa­la­ǵannan keıin de burynǵy Odaqty reformalaý, ortalyq pen respýblıkalar arasynda jańasha qarym-qatynas ornatý jóninde ǵana aıtýmen boldy. Keńes Oda­ǵy eń ári barǵanda konfederasııa túrinde ǵana saqtala alatyn edi. Gorbachev konfederasııa ıdeıasyn da qoldamaı, aqyr aıa­ǵyn­da federasııadan da aıryldy. Biz el birligin odaqty qalaıtyndarmen bolsa da saqtap qalǵymyz kelgen edi. 1990 jyl­dyń aıaǵyna qaraı jańa odaqty qurýǵa tek 4 respýblıka daıyn turdy. Onyń belor­ta­synda Reseı bar. Men Gorbachevqa osy­laı biriksek bizdi qoldaısyz ba, keıin ol odaqqa kimderdiń qosylatynyn kóre jatar­myz dedim. Mıhaıl Sergeevıch tipti kónbeı qoıdy. Ol respýblıkalardyń bá­rin de ustap qalamyz, bálkim, Baltyq boı­yndaǵylar da áli raıynan qaıtar degendi aıtty. Novo-Ogarevodaǵy kelis­sózder solaı bastalǵan edi. – Ermuhamet Ertisbaevtyń «Kazahstan ı Nazarbaev. Logıka peremen» at­ty kitabynda «Borba Nazarbaeva za soh­ranenıe Soıýza» degen tutas taraý bar. KSRO halyq depýtattarynyń 1989 jyldyń kókteminde ótken birinshi sezinen keıin sizdiń búkil el kóleminde bedelińiz barynsha bıiktegeni belgili. Búkilodaqtyq «Dıalog» jýrnaly «Jyl saıasatkeri» konkýrsyna júrgiz­gen saýalnamada siz birinshi orynǵa shyqqansyz. Saýalǵa jaýap bergen oqyrmandardyń 40 paıyzy sizdi ataǵan edi. Elsınniń kórsetkishi 36 paıyz. Gorbachev tek 18 paıyz alǵan. Sondaı qoldaýǵa ıe bolǵan Odaqtyń taraýy janyńyzdy jabyrqatýǵa tıisti sııaqty. Álde olaı emes pe? – Qazaqstannyń memlekettik egemendigi jónindegi deklarasııany qabyldaǵan Joǵarǵy Keńes sessııasynda men egemendik pen demokratııa týraly aıtqanda absolıýtti egemendik te, absolıýtti erkindik te, absolıýtti demokratııa da bolmaıty­nyn eskertken edim. Álemdegi memleket­ter­diń bári bir-birine táýeldi, birinen-biri aqsha alyp, bir-birimen saýda jasaıdy, son­dyq­tan rettegish tetikterdi qolda­na­dy. Eı­fo­rııa­ǵa salynýdyń qajeti joq. Myna dú­nıede bári de ózara baılanysty. Meni odaqtyq memleketti saqtap qalǵysy keldi degennen góri jańa odaqtyq memleketti qurǵysy keldi degen dálirek bo­la­dy. Onyń ústine Qazaqstannyń bólekshe bitimin de eskerý kerek. Ekonomıkanyń ózin­dik sıpatyna, respýblıkanyń geosaıası jaǵdaıyna, polıetnostyq quramyna baı­lanysty qazaqstandyqtar odaqtyq mem­lekettiń aıasyndaǵy birtutas ekono­mı­ka­lyq, áleýmettik jáne ómirlik keńis­tiktiń joıylýyn ózge óńirdegi turǵyn­dardan ótkirleý sezinetindigin oılamaý múmkin emes edi. Ol kezde Qazaqstan tur­ǵylyqty halqy kópshilik bolyp tabyl­maı­tyn jal­ǵyz respýblıka ekenin umyt­paǵan jón. Onyń ústine biz jańa Odaqtyq Shartty Memlekettik egemendik týraly deklara­sııa­ny naqty mazmunmen tolyq­tyrý­dyń jaqsy joly dep bildik. Eń bas­tysy – Odaq saqtalmasa jetpis jyldan astam ýaqyt boıy qalyptasqan sharýa­shylyq baılanystarynyń byt-shyty shyǵatyny, negizinen shıkizat óndirýge beıimdelgen Qazaqstan ekonomıkasynyń ty­ǵyryqqa tireletini anyq bolatyn. Sondyqtan da biz múmkindiginshe ortalyq pen respýb­lı­ka­lardyń jańasha qarym-qatynasyn qa­lyp­tastyrýǵa kúsh saldyq. Ásirese, Or­talyq Azııa men Qazaq­stan­nyń jaǵdaıy nashar edi. KSRO halyq depýtattarynyń birinshi sezinde sóıle­gen sózimde men vedomstvolyq óktemdik álemdik rynokta suranysqa ıe mıneral­dyq resýrstarǵa baı bizdiń respýblı­ka­myz áleýmettik damýda qatty artta qal­ǵanyn, ekologııalyq daǵdarys sheginde tur­ǵanyn aıtqanmyn. Ydys-aıaq dúkenine kirip ketken pil sııaqty dókir áreket­te­ri­men odaqtyq mınıstrlikter Araldyń túbine jetip tyndy degenmin. О́zim qur­met tutatyn Nıkolaı Ivanovıch Ryjkov­ty da qatty synǵa al­ǵanmyn sonda. Gorbachevtyń úzilis kezinde maǵan kelip: «Nursultan, bul ne iste­ge­niń? Endi men Ryjkovty Úkimet tóraǵa­lyǵyna qalaı usynamyn? Qulatyp jiberýi múmkin...» degeni bar. «Ol iske ózim kó­mektesemin» dedim de, Ryjkovtyń kandı­datýrasy daýysqa salynatyn kezde sóz surap, syn iske járdemdesý úshin aıty­lady, syn aıtylǵan saıyn adamdardan bas tarta bersek, talaı nárseni búldi­re­miz, sondyq­tan Úkimettiń jumysyna sa­lıqaly baǵa bergenimiz jón bolady dedim. Ryjkov Úkimet tóraǵalyǵyna saılandy. О́kinish­ke oraı, ol qaıta qurý barysynda ózin qalyptastyrǵan júıeniń yqpalynan shyǵa almaı-aq qoıdy. Biz, respýblıka­lardaǵy úkimetter basshylary, Máskeýde ózara kezdesip qalǵanda Ryjkov res­pýblıkalarǵa «Ýralmashtyń» sehtaryn­daı qaraıdy deıtinbiz. – Ryjkov keıinnen Siz jóninde jyly pikirlerin jıi aıtyp júrdi. – Bilemin. Iske jany ashıtyn, adal azamat qoı. Jaǵdaıdy túzeýge degen nıeti de jaqsy edi. Naryqqa kóshýge batyldyǵy jetispedi. DÁIEKTEME: «Men Nursultan Ábishuly Nazarbaevpen ol Qazaq SSR Mınıstrler keńesin basqarǵan kezde de, keıinnen, respýb­lıkany basqarǵan kezde de birge jumys istedim. Sondaǵy kezdesýler barysynda-aq mende ony úlken saıası bolashaq kútip tur degen kámil senim qalyptasty. Baısaldy, ustamdy máneri, áńgimedegi eń basty nárseni qas-qaǵym sátte qaǵyp alyp, daralaı qoıýy, alǵyr aqyly, oı-óris keńdigi, shyǵys adamdaryna tán darqandyǵy – Nursultan Ábishulyn elden erekshelep turatyn qasıetterin osylaı jalǵastyra berýge bolady. Buǵan respýblıkanyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik problemalaryn tamasha biletindigin qosý kerek, bul oǵan eń kúrdeli máselelerdi de tıimdi sheshýge dáıim múmkindik beretin».

N.I.Ryjkov.

(Prezıdent Kazahstana Nýrsýltan Nazarbaev. Kazahstan – Rossııa. Strategııa vechnoı drýjby. M., 2000, 21-bet). – Nursultan Ábishuly, beri qoı­ǵan­da 1990 jyldan bastap odaqtyq parla­ment­tiń depýtattary arasynda da, partııa basshylyǵynda da, memlekettik qu­ry­lymdarda da sizdi eldegi eń joǵa­ry laýazymdy qyzmetterdiń birine usyný múmkindigi qaralǵanyn bárimiz bilemiz. Men sol tusta Ortalyq komıtette sektor meńgerýshisi bolyp jumys istegenmin. Máskeýge issaparǵa baryp qaıtqan adamdar sondaı áńgimelerdiń shetin shyǵaryp kelgende bir jaǵynan el úshin maqtanyp, bir jaǵynan el úshin alańdap ta jatatynbyz. Bul jó­nin­de ártúrli kitaptarda az jazyl­ma­ǵan. Áıtse de, osynyń jaı-japsaryn óz aýzyńyzdan da estigim keledi. – Basshynyń bedelin eli kóteredi. Jel­toqsan oqıǵasynan keıingi sumdyq sy­naqta bizdiń halqymyz óziniń boıyn­daǵy bar jaqsy qasıetterin tanytty. Res­pýblıka jurty tatýlyǵyn saqtap qal­dy. Jańa sharýashylyq qarym-qatynas­taryn ornatýda da biz basqa óńirlerden góri ıkemdilik tanyta bildik. Naryqqa kóshýdiń alǵysharttary jasala bastady. Kadr­la­ry­myzdyń daıyndyǵy da negizinen kóńil­degideı ekendigi kórindi. Odaq­tyq alqaly jıyndarda, sezder men sessııalarda Qazaqstannyń úni jarqyn shyǵa bastady. Osyndaı-osyndaı jaǵdaılar­dan ultara­lyq tatýlyqty basqa respýb­lıkalardyń bá­rinen berik ustap otyrǵan, jańa eko­no­mıkanyń belgileri ózgelerden kóbirek kó­rinip otyrǵan eldiń basshysyna bólegirek nazar aýdaryla bastady ǵoı dep oılaımyn. – 1991 jyldyń 3 qańtarynda Gorbachev ótkizgen májiliste Úkimettiń jańa basshysy jóninde áńgime qozǵa­lyp­ty. Evgenıı Prımakov pen Vadım Bakatın ol qyzmetke sizdiń kandıda­tý­ra­ńyzdy usynypty. Leonıd Mlechın «Nazarbaev. Grýppovoı portret s prezıdentom» degen kitabynda: «Togda vopros otlojılsıa. No v ııýle reshenıe bylo prınıato» dep jazady. Jyl ba­syn­da bul másele nege keıinge qaldyryldy? – Keıinge qaldyrylǵany – Gorbachev meniń usynysymmen kelispedi. Men eger Úkimet tóraǵalyǵyna kirisetin bolsam, onda eń aldymen barlyq respýblıkalarda bolyp shyǵýym kerek, olardyń parla­mentteriniń osy taǵaıyndaýǵa kelisimin alýym kerek, ekonomıkalyq refor­malar­dy alańdaýsyz júrgizetindeı keń ókilet­tilik qolyma berilýi kerek, osyn­daı ókilettiktermen ǵana mundaı jumysqa kirisýim múmkin degendi aıttym Gorbachevqa. «Eger respýblıkalar meniń taǵaıyn­daý­ym­dy qoldasa, onda birqatar shuǵyl sha­ra­lardy qabyldaýyma týra keledi. Úki­met basshysy retinde búkil ekonomıka­lyq saıasatty bir qolda ustaýym kerek», degendi de aıttym. Mıhaıl Sergeevıchtiń túri ózgerińkirep ketti. «Sonda men nemen aınalysamyn?», dedi. «Siz halyqaralyq máselelermen aınalysasyz», dedim. Ol kisi únsiz qaldy. Árıne, Gorbachevtyń óz ókilettigin óz qolymen shekteýge kelispeıtini belgili edi. – Mlechınniń «No v ııýle reshenıe bylo prınıato» degenin qalaı túsinýge bolady? – Saıası daǵdarys kúsheıgen ústine kúsheıe berdi. Odaqtyq bıliktiń álsizdigi Gorbachevty eldi saqtaýdyń jolyn referendým arqyly sheshýge ıtermeledi. Búkil­halyqtyq referendýmǵa «KSRO-ny teń quqyqty egemen respýblıkalardyń jańarǵan federasııasy túrinde saqtaýdy jaqtaısyz ba?» degen turǵyda suraq shy­ǵaryldy. El halqy naýryzda ótken ol re­ferendýmda, árıne, odaqty saqtaýdy jaq­tady. Nege «árıne» dep aıtyp otyrmyn? Olaı deıtinim, basqarýdyń avtorıtarlyq pishinine qurylǵan elde konservatızm basym bolady. Adamdar qalypty jaıdyń ózgermegenin qalap turady. Sonymen birge, KSRO-ǵa kirgen respýblıkalardyń hal­qy birlikti, ortaq Otandy saqtaýdy jaqtaǵany da anyq. Áıtse de, Gorbachev osy referendýmdy ótkizý arqyly utty ma, utyldy ma degen suraq qoıar bolsaq, men negizinen utyldy der edim. Nege? Sebebi, RSFSR-dyń Joǵarǵy Keńesi refe­rendýmǵa «Siz búkilhalyqtyq daýys berý jolymen RSFSR prezıdenti qyzmeti engizilýin qajet dep sanaısyz ba?» degen yńǵaıdaǵy taǵy bir suraq qosýǵa qol jetkizdi. Reseıdegi referendýmǵa qatysýshy­lardyń basym bóligi buǵan qoldaý bildirdi. Gorbachev bıligine Reseı basshylyǵy tarapynan orasan myqty soqqy jasaldy. Odan keıin Reseıde prezıdent saılaýy ótti. Elsın jeńiske jetti. Saılaý al­dynda eldi aralaý kezinde Elsın bola­shaqta Reseıdiń odaqtyq qurylymdardyń bárinen, odaqtyq mınıstrlikterdiń bári­nen bas tartatynyn málimdedi. Elsın odaqtyq deńgeıge tek Qorǵanys, Qatynas joldary jáne Atom energetıkasy mınıstrlikterin ǵana qaldyrýǵa kelisetinin aıtty. Jalpy, Reseıdiń halyqaralyq qa­tynastar sýbektisi retindegi táýel­sizdigin jaqtady. Kóktem, jaz boıy jańa Odaqtyq Shart­tyń tóńireginde daý-damaı qyzyp jatty. Sáýirde Novo-Ogarevoda toǵyz respýblıka basshysynyń KSRO prezıdentimen kezdesýi boldy. Respýblıkalar naqty quqyqtar men ókilettikter talap etti, ortalyq bolsa bıliktiń bar tetikterin óz qolynda qaldyrýǵa jantalasty. Aqyr aıaǵynda eldegi áleýmettik-ekono­mı­kalyq jáne saıası ahýaldy turaqtandyrý jónindegi sharalar týraly ortaq hat­ta­maǵa qol qoıýmen taradyq. Onda Odaqtyń jańa Konstıtýsııasyn taldap-jasaý jó­nin­de aıtyldy. Áıtse de, ol kezde Keńes odaǵynyń endi qandaı memleket bolaty­ny jóninde ortaq bir tujyrymǵa kelgen joqpyz. Odaqtyq shartqa qatysty máselelerge odaqtyq respýblıkalardyń quramyndaǵy avtonomııalardyń da aralastyrylýyn Gorbachevtyń respýblıkalar pozısııasyn álsiretý amaly dep qaraıtyndar dury­syn aıtty ǵoı deımin. Keıinnen munyń zardaby kóp boldy. Ásirese, Reseı úshin. Avtonomııalardyń mártebesin respýblıkalar deńgeıine teńestirý arqyly endigi jerde federasııalyq respýblıkanyń óz ishinde egemendik úshin kúres bastaldy. Onyń aıaǵy nege soqtyrǵanyn bilesiń. Odaqty saqtaý, jańa mártebesin aı­qyndaý, qurylymyn anyqtaý máselele­rin­de Gorbachev pen Elsınniń ustanym­daryn jaqyndatý jóninde talaı áreket etkenimdi bir sózimde aıtqanmyn. Sondaı bir kezdesýimiz shildeniń aıaǵynda ótti. Leonıd Mlechınniń aıtyp otyrǵany sol kezdesý. Bul kezdesý qupııa túrde ótti. Biz kúni boıy, odan keıin túnniń bir ýaǵyna deıin kóp máseleni talqyladyq. Mynandaı jospar jasaldy. Odaqtyq shartqa qol qoıylǵannan keıin iske batyl kirisýge bekindik. Jańa Konstıtýsııa qabyl­danýyn kútip jatpaı-aq el prezıdenti saılaýyn ótkizýge, jańa parlament, jańa úkimet qurýǵa ýaǵdalastyq. DÁIEKTEME: «Shildeniń dál aıaǵynda, men dem­alys­qa keterdiń aldynda Novo-Ogarevoda Elsınmen jáne Nazarbaevpen kezdestim. Áńgime Odaqtyq Shartqa qol qoı­ylǵannan keıin qandaı qadamdar ja­saıtynymyz jóninde boldy. Shart­tyń respýblıkalar úshin de, Odaq úshin de jasaıtyn múmkindikterin ba­ryn­sha paıdalanýǵa kelistik. Kadrlar tý­raly áńgime qozǵaldy. Árıne, aldy­men Egemen memleketter odaǵynyń Prezıdenti týraly sóz boldy. Elsın bul qyz­metke Gorbachevty usyndy. Pi­ki­ralysý barysynda Nazarbaevty Kabınet bas­shylyǵyna usyný jóninde usynys tý­dy. Ol eger odaqtyq Kabı­nettiń der­bes jumys isteý múmkindigi bolsa, bul jaýapkershilikti óz moınyna alaty­nyn aıtty. Atqarýshy bıliktiń jo­ǵar­ǵy eshelonyn edáýir jańartý – pre­merdiń orynbasarlaryn, ásirese, túıindi mınıstrlikterdiń basshy­laryn aýys­ty­rý qajettigi jóninde aıtyldy. Iаzov pen Krıýchkovtyń zeınetke shyǵýy kerektigi jóninde másele qozǵaldy. Áli esimde, Elsın bir túrli tynyshy ketip otyr­dy: tap janynda bireý tyń tyńdap turǵandaı. Tynyshy ketkeni sondaı, ol tipti birneshe ret dálizge shyǵyp, jan-jaǵyna qaraǵysh­tap ta keldi».

M.S.Gorbachev

«Jızn ı reformy».

2-kitap. 556-557 better.

– Elsın «Zapıskı prezıdenta» degen kitabynda Novo-Ogarevodaǵy kezdesý kezinde konfıdensıaldy áńgime tusynda júregi bir jamandyqty sezgendeı bolǵanyn jazady. Keıinnen úsheýińizdiń sol áńgimeńizdi Memleket qaýipsizdigi komıtetiniń qyzmetkerleri jazyp alǵany anyqtalǵan. Sizde ondaı qaýip sezimi bolǵan joq pa? – Elsın jańaǵydaı kúdigin aıt­qanda Gorbachev: «Ty chto, Borıs? Da bros ty» dep tyıyp tastaǵan edi. KSRO-daı eldiń prezıdenti ózi uıym­dastyryp otyrǵan qupııa kezdesýdiń qaýipsizdigin qamtama­syz ete almaıdy dep kim oılaǵan? Gor­ba­chevtyń ózi de Elsınniń álgi qaýpine qat­ty shamdanyp qaldy. «Osyndaıdy qalaı oılaı alasyzdar? Men – Keńes odaǵynyń prezıdentimin», dep kesip aıtty. – Kadrlyq ózgerister jónindegi usynysty kim engizdi? – Elsın. Ol prezıdentke eger siz ja­ńarǵan federasııaǵa úmit artsańyz, ondaı federasııaǵa respýblıkalar aınalańyzda­ǵy jeksuryn tulǵalardyń keıbireýinen qu­tylsańyz ǵana kiredi dedi. KGB tór­aǵasy Krıýchkov bolyp qala berse, Qorǵanys mınıstri Iаzov bolyp qala berse, Odaqtyń jańarǵanyna kim senedi degendi de aıtty. Men óz tarapymnan Ishki ister mınıstri Pýgo men Memlekettik teleradıo komıtetiniń tóraǵasy Kravchen­kony mindetti túrde aýystyrý kerek degendi qostym. Iаnaevtan qandaı vıse-prezıdent shyqpaqshy dep te aıttym. Gorbachev Krıýchkov pen Pýgony aýystyrýǵa birden-aq ýáde berdi. Shartqa qol qoıyl­ǵannan keıin sol kezdegi premer-mınıstr Valentın Pavlovty aýystyrý kerektigine úsheýimiz de kelistik. DÁIEKTEME: «Gorbachev «Ol qyzmetke kimdi laı­yq kóresizder?» dep surady. Men Nur­sultan Nazarbaevty usyndym. Gorbachev áýeli tańdanyp qaldy, odan keıin osy nusqany tez baǵalady da, kelisetinin aıtty. «Basqa kandıdatýralardy 20 tamyzdan keıin talqylaımyz» dep áńgimeni bitirdi. Ol kezdesý solaı bol­ǵan, meniń oıymsha, biz úsheýimiz ýaǵ­dalasqan jaılardy júzege asyrǵanda kóp nárse basqasha bolar edi. Tarıhtyń tipti basqasha jolmen júrip ketýi múmkin edi. Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin men KSRO Prezıdentiniń, Reseı Pre­zıdentiniń jáne Qazaqstan bas­shysy áńgimesiniń qaǵazǵa túsirilgen nusqasyn óz kózimmen kórdim».

B.N.Elsın

«Zapıskı prezıdenta»,

56-57 better.

«1991 jyldyń 20 tamyzynda jańa Odaqtyq shartqa qol qoıylady dep belgilenýi konservatorlardy sheshimdi áreket­terge ıtermeledi, óıtkeni kelisim SOKP basshylyǵyn naqty bılikten, qyzmetter men artyqshylyq­tar­dan aıyratyn edi. M.Gorbachevtyń B.Elsın men Qazaqstan Prezıdenti N.Na­zarbaevpen MQK tór­aǵa­sy V.Krıých­kov­qa belgili bolǵan qupııa ýaǵdalas­ty­ǵy boıynsha, shartqa qol qoı­ylǵannan keıin KSRO premer-mınıstri V.Pav­lovty N.Nazarbaevpen almastyrý oı­lastyryldy. Qorǵanys mınıstrin, Krıých­kovtyń ózin, basqa da birqatar joǵary laýazym ıelerin osyndaı taǵ­dyr kútip turdy».

«Sto velıkıh sobytıı HH veka»

M.Veche, 2006, 455-456 better.

– Keńes odaǵynyń sońǵy jyldary jaıynda jazylǵan kitaptardyń bá­rin­de de sizge KSRO vıse-prezıdenti qyz­me­ti usynylǵany jaıynda aıtylady. Gor­bachevtyń kitabynda: «Nazarbaev týra­ly oıladym, biraq onyń ornyn Qa­zaq­standa basa alatyn adamdy tap­pa­dym. Oılanýǵa ýaqyt qalmady, sol kezde Iаnaev «qolǵa túse» ketti. Qatty qate­lesken jerim sol!» («Jızn ı reformy», 2-kitap, 532-bet) degen joldar bar. – Bul másele ábden aıtylǵan, ja­zylǵan. Másele maǵan ol qyzmettiń usynylýynda nemese meniń ol qyzmetke kelisý-kelispeýimde de emes. Másele aldymen sol qyzmettiń kerekti nemese kereksizdiginde. Maǵan «Pravda» gazeti 1990 jyldyń aıaǵynda sol qyzmet jóninde naqty suraq qoıǵan. Men ol suraqqa naqty jaýap qaıtarǵanmyn. Prezıdenttiń kómekshisindeı kóretinimdi aıtqanmyn. Ol orynǵa Ýkraına kompartııasynyń jetekshisi Gýrenkony usynǵanym bar. DÁIEKTEME:  «– Birqatar depýtattar sizdiń kandıdatýrańyzdy vıse-prezıdent qyz­­metine usynbaqshy. Sizdiń buǵan kózqarasyńyz qalaı? – Sol vıse-prezıdenttiń ne úshin kerektigin bilmeımin. Eger biz Federasııa keńesin eldiń ishki jáne naǵyz ómirsheń, pármendi organ etip quratyn bolsaq, eger Federasııa keńesiniń sheshimderi barlyq aýmaqtarda mindetti etiletin jarlyqtarmen resimdelse, onda vıse-prezıdent nemen aınalysady? Eger oǵan Konstıtýsııany ózgertý joba­syndaǵy ról tıse, onda bul kezekti kómekshilik qyzmet. Men ózimdi ondaı qurylymda elestete almaımyn».

«Pravda»,

1990 jylǵy 24 jeltoqsan.

– Sizdi sonaý 1990 jyldyń basynda-aq odaqtyq depýtattar KSRO Joǵarǵy Keńesi tóraǵalyǵy qyzmetine de usyn­ǵan edi ǵoı? Ol kezde óz kandı­da­týrańyzdy nege alyp tastadyńyz? – Gorbachevtyń ol orynǵa óziniń stýdenttik jyldardan kele jatqan dosy Lýkıanovty tyqpalap jatqanyn búkil depýtattar kórip otyrdy. Men ol qyzmetke tipti de umtylǵan joqpyn. Bul arada da másele naqty adamda emes. Másele tipti sol qyzmette, sol laýazymda da emes. Má­sele tarıh tegershiginiń qalaı qaraı aı­nalýǵa aýysqanynda. Ashyǵyn aıtsaq, osy atalǵan qyzmetterdiń bári de shyn­týaıtynda baıansyz bolatyn. Baıansyz bo­la­tyny – sol kezdiń ózinde qaıta qurý ıdeıasynyń tolyqtaı kúırep bitkeni keýdesinde sáýlesi bar ár adamǵa-aq aıqyn edi. Eldegi jaǵdaı jaqsarý turmaq, bu­ryn­ǵydan da nasharlaı túskenin árkim kórip otyrdy. Memlekettiń ydyraýǵa túsý qaýpi de kórine bastady. Eń qıyny, eń qaterlisi osy edi. Negizinde, qaı zamanda da ımperııalardyń taraýy turmaq, kez kelgen eldiń bólinýi de qandy oqıǵalarǵa ulasyp jatatyn. Kúni keshe Iýgo­sla­vııa­nyń kóz aldymyzda qyzyl qanǵa qalaı bók­kenin bárimiz kórdik, janymyz túr­shik­ti. Odaqtyń ydyraý úderisin betimen jiberip alǵanymyzda bizdiń aldy­myz­dan da sondaı apattyń shyǵýy ábden múmkin edi. Onyń ústine KSRO-nyń kóp­tegen respýb­lı­kalarynda ultaralyq qa­tynastar da ýshyǵa bastaǵan bolatyn. Abyroı bergende, keshegi keńestik kezeń­de halyqtar ara­synda qalyptasyp úlger­gen dostyq qaty­nas­tarynyń arqasynda biz ondaı apatqa urynbadyq. Osyndaı tusta men eń aldy­men Qazaqstannyń taǵ­dy­ry týraly, óz halqymnyń erteńgi kúni týraly oılanýǵa, tolǵanýǵa tıisti edim. Ekonomıkaǵa qolaı­ly jaǵdaı jasalýy úshin, elimizdegi kóp­ultty jurtshylyq­tyń tynyshtyǵy úshin KSRO-ny qaıta ózgertip qalyptastyrýǵa, ony shyn mánindegi egemen elderdiń erkin odaǵy retinde jańasha qurýǵa qoldan kelgeninshe áreket ettik. Respýblıkalar kúshti bolsa, odaq ta kúshti bolady degendi kópke deıin ustanyp keldik. Biraq bara-bara munyń múmkindigi bolmaýǵa aınaldy. Eń tań qalarlyǵy – separatıstik qadamdardy partııanyń ózi bastaǵandyǵy! Jetpis jyl boıy óziniń kompartııasynsyz ómir súrip kelgen Reseıge aıaq astynan derbes partııa kerek bola qaldy. Osy úderisti Gor­bachevtyń ózi qoldady. – Tatarstannyń sol kezdegi prezıdenti Mentımer Shaımıevtiń «Nazarbaev premer-mınıstr bolǵanda biz Odaq­ty saqtap qalar edik» dep jazǵany bar eken. Buǵan ne aıtasyz? – Chehovtyń bir keıipkeri «Etogo ne mojet byt, potomý chto etogo ne mojet byt nıkogda» degen. Bolmaıtyn nárse bolmaıdy. Keńes odaǵy atty ol memleket eń aldymen ıdeologııalyq negizde qu­ryl­ǵan edi. Tym aýqymdy edi. Dınozavr­lar­dyń alapat úlkendigi syn saǵatta olardyń myqtylyǵy emes, álsizdigi bolyp shyqqan joq pa? K