Álemdik rynokqa shyǵýdyń basty joly – básekege qabilettilik

HHI ǵasyr – tehnologııalyq ındýstrııa ǵasyry. О́ndiristik qural-jabdyqtar men qurylǵylardyń jańa túrleri dúnıege kelip, sharýashylyqty ońtaıly basqarý qolǵa alynýda. Ekonomıkalyq ıntegrasııa men geosaıası birlestikter órkenıetke jetý jolynda túrli marketıngtik, menedjmenttik tásilderdi paıdalanýda. Kapıtal men eńbek resýrstaryn, jer men jeke menshikti, óndiris pen shıkizatty tıimdi úılestirý ǵana memleketke paıda ákeledi. Osy baǵyttaǵy álemdik sharýashylyq júıesi qalaı jumys isteýde? Ulttyq ekonomıkanyń ǵalamdyq óndiristik damý úrdisindegi róli qandaı? Osy jaıynda áńgime órbitsek. Dúnıejúzilik sharýashylyq júıesinde ult­­tyq ekonomıkanyń damýy qoǵamdyq óndi­ris qurylymdaryna táýeldi ekenin sońǵy ýa­qyt­­tarda aıqyn ańǵarǵandaımyz. HH ǵasyrda álemde negizgi ishki jalpy ónim 18 esege ósti. Al aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń kólemi 6 esege artty. Biraq esesine onyń ekonomı­kadaǵy úlesi 3 esege qysqardy. Dál osy tendensııa ındýstrııasy damyǵan memleketterge de tán edi. О́tken júzjyldyqta damyǵan elderde IJО́ 15 ese, aýyl sharýashylyǵynyń ónimi 4,3 ese kóbeıip, agroónerkásip ónimi 3,6 esege azaıdy. Bul derekterge qaraı otyryp, damyǵan elderdegi aýyl sharýashylyǵynyń úlesi jalpy álemdik óndiristen 2 esege az ekeni baıqalady. Dese de, damyǵan eldiń aty – damyǵan. Olardaǵy eń basty jetistik – óner­kásiptik óndiris pen qurylystyń qarqyndy damýy. Sondaı-aq, qyzmet kórsetý salalaryn­da, onyń ishinde qarjy sektorynda da turaqtylyq saqtalýda. HHI ǵasyrdan bastap damyǵan elderdiń IJО́ óndirisindegi qarjy jáne basqa da qyz­met kórsetý salalarynyń úlesi 46,3 paıyzdy qurady. Bul kórsetkish jalpy dúnıe júzinde – 42,5 paıyz, alpaýyt AQSh-ta – 48,2 paıyz, Ulybrıtanııada – 44,3 paıyz, Japonııada – 39 paıyz bolsa, Germanııada 32,4 paıyzdy qurap, ekonomıkalyq ósimniń turaqtylyǵyn kórset­ti. Al bul baǵyttaǵy Reseı ulttyq ekonomı­kasynyń qarqyny múlde ózgeshe. Reseı Fe­derasııasynda aýyl sharýashylyǵynyń úlesi jalpyálemdik kórsetkishten sál az, ıaǵnı 5 paıyzdy quraıdy. Al endi Qazaqstandaǵy makroekonomıka­lyq úrdister qaı deńgeıde, soǵan jaýap izdep kórsek. Qazaqstan búgingi tańda ekonomıka­daǵy damý tendensııasynda turaqtylyqqa qol jetkizip otyr. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev klasterlik tehnologııany damyta otyryp, eldiń ekonomıkalyq áleýetin artty­rýǵa mán berý kerektigin,  sol arqyly álemniń aldyńǵy qatarly 50 memleketiniń qataryna qosylý strategııasyn jalpyulttyq mindet etip qoıyp otyr. Bul baǵytta elimiz álemdik alpaýyt memlekettermen ıyq teńestire saýda-sattyq jasap keledi. Árıne, ázirge jyrtyǵy­myzdy bútindep, joǵymyzdy túgendeýge shıkizat salasynan túsken qarjy sebepshi. Son­dyqtan da, Elbasy aldaǵy ýaqytta qazba baılyqtan túsken qarjyǵa qarap otyrmaı, óndiris pen ónerkásipke, ǵylymı tehnologııaǵa mán berý kerektigin sheneýnikterge shegelep aıtýmen keledi.                 Qazaqstan búgingi tańda álemdik tájirıbege nazar aýdaryp, ǵalamdyq rynokty jaýlaýdyń joldaryn úırenýi kerek. Elimizdegi baı shıkizatty rynokqa ónim retinde alyp shyǵý úshin tek qana jer burǵylaı berýdiń qajeti joq. Odan da tehnologııalyq tıimdi ári ekonomıkalyq shyǵyny az óńdeýshi ónerkásip salalaryn damytýǵa mán bergenimiz jón. Sonda ǵana elimizde qaptap ketken ım­porttyq taýarlardyń úlesi azaıatyn bolady. Ekonomıka júıesindegi damý, eń aldymen, onyń qurylymdyq ózgeristerine, óndiristik ónerkásip óniminiń kólemine tikeleı baıla­nysty. Bul úderis besinshi tehnologııalyq tóńkerispen, aqparattyq tehnologııalardyń ósýimen, telekommýnıkasııanyń,  elektronıka men elektrli qural-jabdyqtar óndirisiniń ósimimen, buqaralyq aqparat quraldarynyń artýymen, dári-dármek ónerkásibi aýqymynyń keńeıýimen bastalyp otyr. Jańa tehnologııalar ekonomıkalyq ósimge qol jetkizýge múmkindik berýde jáne ol qyzmet kórsetý salasynda aıtarlyqtaı sheńberde damýda. Álemniń kóptegen elderinde ekonomıkalyq daǵdarys beleń alyp, qarapaıym sirińkeniń ózi syrttan satyp alynyp jatsa, al endi bir elder qaldyqtardy qaıta óńdep, óndiristik paıdaǵa kenelip jatyr. Bul – sońǵy on jylda bolyp otyrǵan tendensııa. Besinshi tehnologııanyń óndiriske enýi damyǵan elderdiń jyl saıynǵy ozyq tehnologııalyq ósimin ortasha eseppen 2 esege deıin kóterdi. Al ózge óndirýshi ónerkásip salalarynyń ortasha jyldyq ósimi osy kezeńniń sońynda 10 paıyzǵa jetti. Bul atalmysh elderdiń álemdik rynoktaǵy básekelestik qabiletin arttyryp, ekonomıkalyq qýatyn kemeldendire tústi. Sondaı-aq ǵylymı óndiris salalarynyń da joǵary tehnologııalyq ónimine qol jetkizdi. Altynshy tehnolo­gııalyq damý óndirisin qalyptastyrý óz kezeginde ekonomıkalyq qurylymdyq modeldi ózgeriske ushyratady. Jobalyq baǵalaý men naqty óndiriske sáıkes dástúrli emes energetıka, jańa materıaldar óndirisi, baılanys júıesi men aqparat óńdeý, bıo jáne nanotehnologııa men geoındýstrııa salalaryn damytý qajet. Jalpy alǵanda, ulttyq ekonomıka qurylymynyń damýy óndiristi tıimdi qurý men ony rynokqa shyǵarýdyń paıdaly kózderin tabýdan bastalady. Eger suranys zor bolsa, taýar tutynysy memleketke tolaǵaı tabys ákeledi. Bul – halyqtyń ál-aýqatynyń artýynyń eń basty kepili. Parlament Májilisiniń depýtaty, ekonomıka ǵlymdarynyń doktory, professor Kenjeǵalı Saǵadıevtiń aıtýynsha, AQSh-ta ekonomıkadaǵy adamnyń tıimdiligi 1,45 % bolsa, bizde onyń kórsetkishi – 0,29 %. Bul degenińiz, bizdiń adamı faktor boıynsha  tıimdiligimiz amerıkalyqtardan 5 ese tómen degendi bildiredi. Munyń barly­ǵy túptep kelgende eńbek ónimdiligimen tikeleı baılanysty. Bizdiń artta qalýy­myzdyń negizgi sebebi  tehnologııalyq kesheýildeýimizde jatyr. Bizdiń elimizdegi adam óziniń ómirge degen daıyndyǵy boıynsha órkenıeti ozyq eldermen básekege túsedi. Azamattarymyz báse­kege qabiletti bolǵanda ǵana, memleke­timizdiń áleýeti artady. Olaı bolsa, ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarla­masyn tehnologııalyq turǵydan qolǵa alǵanda ǵana, elimizdiń básekege qabilettiligi artpaq. Aıdos SADÝAQASOV, saıası ǵylymdardyń kandıdaty. Astana.