Amanjol QALYQOV: «Adam – kóńildiń quly»

«Qabanbaı kóshesimen júrip kelesiń de, «Selınnyıǵa» jetpeı, solǵa burylasyń. Men úıdiń tusynda kútip turamyn». Amanjol aǵa telefonmen osylaı degen. Sodan júrgizýshige aıtqanmyn, «Qazir Qabanbaı men Amangeldiniń qıylysyna baramyz. Ja­­sy toqsanǵa tolǵan aqsaqalmen jo­lyǵyp, sóıle­semin», dep. Jańaǵy aıtqan jerge jaqyndaı bergende kóshe boılap kele jat­qan aǵany kórip, «Toqtaı qal» degenimde júrgizýshiniń tańdanǵan daýsy oqys shy­ǵyp ketti. «Osy kisi toqsanda ma?..». Ra­synda da, syptaı denesine Almatynyń ystyq kúnine saı bastan aıaq appaq kıimi sondaı jarasyp, jep-jeńil júrispen aıaq­jolmen asyǵa basyp bara jatqan Amanjol aǵaǵa toqsan turmaq, seksenniń ózin qıma­ǵan­daısyń. Osydan jıyrma jyl bu­ryn Sabyrhan Asanovtyń bul kisige «Aǵa­jan» degen óleń arnaǵany, sonda «Aǵajan, qut­ty bolsyn jetpisińiz, Tarıh bop bolashaq­qa ketti isińiz. Kóp bolsa elýlerge keldi-aý degem, Jetpiske uqsamaı tur tek túsińiz» dep jazǵany oıǵa oraldy. Biraq, shyndyǵy sol: Uly Otan soǵysynyń ardageri, uzaq jyldar respýblıkanyń basshy organdarynda jemisti jumys istegen, Qazaqstan kompar­tııasynyń alty sezine qatysyp, sonyń úsheýinde Ortalyq komı­tettiń músheligine saılanǵan, ony az deseńiz qatarynan tórt ret Qazaq SSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolǵan qadirmendi aǵamyz Amanjol Qalyqov endi eki kúnnen keıin, 22 tamyzda dál toqsan jasqa tolady. Biz bul kisimen sonaý partııa zamany­nan táp-táýir tanys-bilispiz. Amanjol aǵa Qazaqstan kompartııasy Ortalyq komıteti janyndaǵy Partııa­lyq baqy­laý komıssııasynyń tóraǵasy bolyp tur­ǵan tusta men «Sosıalıstik Qazaq­stannyń» partııa turmysy bóli­mi­niń meńgerýshisi, redak­sııa­lyq alqa múshesi edim. Jurtshylyqtyń gazetke aryz-shaǵymdy kóp jol­daı­tyn kezi, solardyń arasynda ártúrli deńgeıdegi basshy­lardyń (ola­r­dyń bári kommýnıst ekendigi belgili) jolsyzdyǵy jóninde jazyl­ǵan hattar da az kezdespeıdi. Jýrnalıs­tiń óz kúshimen basy ashyla qoımaıdy-aý deı­tindeı keı hattardy Amanjol aǵa­nyń aldyna aparyp, Partııalyq ba­qylaý komıssııasy qyzmetkerleriniń tekserip berýin suraıtynmyn. Bedeldi de bilikti organnyń sarabynan ótkizip baryp qolǵa alǵan soń, árıne, ma­qalanyń salmaǵy da arta túsetin. Meniń 1987 jyldyń basynda Ortalyq komıtetke qyz­metke shaqyrylýyma gazettegi partııa tur­mysy bólimi uı­ym­­dastyrǵan maqalalardyń sebi de tıgen bolar dep shamalaımyn. Kezinde sondaı naqty kómegin kórgen Amanjol aǵa Qalyqovtyń músheldi me­reıtoıy aldynda ol kisimen suhbattasyp, ómiri, ósken ortasy, ustazdary men tustastary týraly oılaryn jurt­shy­lyqqa jetkizýdi ózime inilik paryz sanadym. Endi sol áńgimege nazar salyńyz, qadir­mendi oqyrman. – Torqaly toqsanyńyz qutty bolsyn, aǵa. Mereıtoıyńyzdyń qarsańynda balalaryńyz, ne­merelerińiz sizge ádemi tartý jasaǵan eken. О́zi­ńizdiń jazǵan-syzǵandaryńyzdyń, siz týra­ly ma­qa­lalardyń, óleń-jyrlardyń basyn qo­syp, áde­mi kitap shyǵaryp beripti. Arnaıy qoltań­bamen Astanaǵa jibergenińizge rahmet. Ǵıbratty dúnıe. Toqsannyń bıiginen qaraǵan­da ne kórinedi eken? – Onyń shet jaǵasyn ózderińniń gazetterińde jaz­dym ǵoı. Men ol maqalada negizinen táýelsiz­dik­tiń qadir-qasıeti, eldiń osy bıigin kórgenime shúkir­shiligim jaıynda áńgimelep edim. Kólemin kóbeı­tiń­kirep alǵanmyn ba, redaksııadaǵylar qysqartqanda kóbine ózim jaıynda aıtylǵan jerleri qaldy­ry­lypty da, men beıne bir maqtanyp otyrǵandaı shyq­qan sııaqtymyn. Bir tusynda qate de ketip qalypty... Saǵan telefon soǵyp, menimen bir suhbat jasashy, oılarymdy erkin aıtaıyn degenim sol. Áıtpese, gazetke bulaı ótinish aıtý, ózime jarnama jasap jatý ádetimde joq adammyn. Toqsannyń bıiginen ne kórinedi eken deısiń be? Kóp nárse kórinedi. Osynsha belesten ótip, búgingi kúnge aman-esen jetkenime, shynymdy aıtsam, keıde aıran-asyr qalamyn. Aqmola óńirindegi Qara­jar degen aýylda 1921 jyly týǵanmyn. Ol bir ashar­shy­lyq­tyń aıaǵy bolsa, men endi es bile bergende el 1931-32 jyldardaǵy asharshylyqqa uryn­­ǵan. Ereı­men­taýdaǵy qanjyǵalynyń ishinde úsh aýyl ýaq bar. Atymyz ýaq bolǵanmen, zatymyz iri bolǵan sy­ńaı­ly. Meniń atam Mustafa qajyǵa barǵan kisi eken. Eli syılap Tapań qajy atap ketipti. Otyzynshy jyl­dar­daǵy asharshy­­lyq elimizdi otap ótti deımiz ǵoı. Al bizdiń tuqymdy tipti tú­birimen julyp tú­sipti. Ata­myzdyń Musa, Usa, Ábdirahman, Qalyq, Ahmet, Ha­bysh degen alty uly bolypty. Senesiń be, sol alty uldyń úrim-butaǵynan qalǵan jalǵyz menmin. Atam­nyń alty ulynyń bári ashtyqtan balalarymen qosa ólip, 8 jastaǵy jalǵyz men ǵana tiri qalyppyn... Osyndaı qııamet-qaıymdy kórgen­nen keıin de shy­ǵar, men óz basym turmys-tir­shi­liktegi jetispeýshilik degenge tipti qınalyp kórgen adam emespin. Atam Mustafa qajynyń aqyrǵy butaǵy bolyp, jalǵyz óskennen keıin men aldyma da, artyma da qarap óstim. Artymnan sóz shyqpaýyn oıladym. Meni baýyryna basqan Tyıyshtyq ájem ashtan ólip qala ma dep qorqyp, jetim balalar úıine tap­syr­ǵyzypty. Iá, shyraǵym, mende balalyq shaq degen bol­ǵan joq. Ne áke alaqanynyń jylýyn, ne ana sózi­niń meıirin sezinip úlgere almadym. Ákem tipti esimde joq. Sheshem de erte qaıtty. On bes jyl boıy óz úıimniń bosaǵasynda bolmadym. 7-8 ja­sym­­da jadym­da qalǵan sýretter boıynsha ózim týǵan aý­yldy da keıin, soǵystan soń ǵana taptym. Aýyldas­ta­rymnyń arasynan ata-anamnyń beıitin kórsetetin adam da shyqpady. Jetimdiktiń azabyn tartýdaı-aq tarttym. Maǵan ózimizdiń aýyldasy­myz, rýlas Árin degen aǵamyzdyń kómegi kóp tıdi. Meni detdomǵa ornalas­tyrǵan sol kisi. Ol úıdegi Mákish apaıymdy da saǵyna eske alamyn. Balalary joq edi. Qatty qınalatyn. Keıde detdomnan qajyp, sol úıge kelemin. Bir kelgenimde Mákish apaıdyń: «О́z­iń­­de bel bala joq, bireýdiń jetim balasyn úıir qyp, ol saǵan bala bolyp jaryta ma...», dep jatqanyn kıiz úıdiń syr­tynan estip qal­dym. Sol kúni keshke deıin dalada júrip, qatty egilip jylaǵanym esimde. Sóıtken apaı­­ym men 16 jasymda Almatyǵa oqýǵa attanǵanymda úıdegi eki sıyrynyń bireýin soıyp, qaltama aqsha salyp berip edi. Men soǵystan qaı­typ kelip, Zııadaǵa úılenip, otaý qurǵa­nymyzda Áre­keń Mákish apaımen bizdiń úıge kelip, bir sıyr soıyp ákelgen. Ońasha bir qalǵanda Mákish apaı jan-júregimdi eljireterlik sózder aıtty. «Qara­ǵym Amanjol, esińde shyǵar, ashtyq jan alqymnan alǵan tar zamanda sen detdomnan bizge kelgende Árekeńe ar­tyq sóz aıtyp, pendeshilik jasaǵanym bar. Qaıteıin, perzent kórmegennen keıin janym kúıip, júregimniń qaıǵysymen aıtyp qalǵanym ǵoı. Sony keshire alsań, keshir, balam. Kóńilimdegi kirbińimdi aqtaryp, sherimdi tarqataıyn dep keldim», dedi. Sóıtti de solqyldap jylap jiberdi. «Joq, apa, nalymańyz, eshqandaı ókpem joq, ra­zy­lyqtan basqa aıtarym joq», dep jik-japar bo­lyp jatyrmyn. Saýatyn da ashpaǵan sol jeń­gem­niń kisiligine, tabıǵat bergen aqylyna sondaı tán­ti qaldym. «Adam – kóńildiń quly» deıdi ǵoı qa­zaq. Halqymyzdyń kisi kóńilin aýlaıtyn osyndaı asyl qasıetine sondaı súısinemin. Qıyndyqty basymnan kóp keshtim. Endi-endi at jalyn tartyp minetin shaǵymda, Almatyǵa kelip, KazPI-ge túsip, stýdenttik ómirdiń qyzyǵyn jańa kóre bergende soǵys bastaldy. Ot pen oqtyń orta­synda júrip, qan maıdannan aman-esen oraldyq. Qudaı qaq­ty. Sonsha jyldyń ishinde bir-aq ret, onyń ózinde je­ńil jaralanyppyn. Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystyń eń qa­harly qarýyna aınalǵan «Katıýsha­nyń» dıvızıon ko­mandıri dáreje­sin­de, omyraýyma «I-shi dárejeli Otan soǵysy», «II-shi dárejeli Otan soǵy­sy» ordenderin, eki «Qyzyl Juldyz» ordenin, birneshe medal ta­ǵyp aıaq­ta­dym. 1946 jyly ásker qatarynan beıbit ómir­ge oral­ǵanymda meniń barar jer, basar taýym bol­ǵan joq, soǵys­tan aman-esen qaıtqanyma qýanatyn ata-anam turmaq, tiri júrgen bir ba­ýy­rym da qalǵan joq. – Kitabyńyzda soǵystan keıin áskerdegi bas­tyqtaryńyz: «Ar­mııa­­da qal, sen bizge kereksiń, seni aka­demııaǵa jibergeli otyrmyz» degenin ja­zypsyz ǵoı. – Áýelde men Máskeýge baryp, qujattarymdy tapsyrǵanmyn. On­da­ǵylar: «Sen sııaqtylardy biz Lenıngradta bir jyl kýrsta oqy­ta­myz, sodan keıin ǵana alamyz», dedi. Oıla­nyp qaldym. Aqylda­saıyn dep Más­keý­de qazaq izdedim. Sonda Qa­zaq­stan­nyń turaqty ókildigi bar ekenin estigenmin. Meni turaqty ókil Isaǵalı Shá­ripov degen kisi qa­byldap, tap bir týǵan aǵamdaı jaqyn tartyp, uzaq sóılesti. Kabınetinde arly-berli júrip, sonda aıtqany mynaý: «Amanjol, baýyrym, qazaq «Esiń barda elińdi tap» deıdi. Sen áskerdi qımaı otyr­syń. Al aqyldasaıyq. Sen áskerde qalsań, orys­tyń, ne bolmasa basqa ult­tyń qyzyna úılenesiń. Bul olardy jamandaǵanym emes. Balalaryń qa­zaq­­sha sóılemeıtin bolady. Bara-bara óziń de tilińdi umytasyń. О́ziń panasyz jetim­siń, eshkimiń joq. Seni Máskeýde qaldyra qoımaıdy. Sibirde, Qıyr Shyǵysta júresiń. Eldi saǵynýdan da qa­la­syń. General atansań da qýana­tyn adamyń joq. Elińnen, Qazaqstannan aıry­la­syń. Al endi basqa jaǵyn aıtaı­yn. Jaǵdaı qıyn. О́ziń biletin ash­tyq­tan, odan keıingi surapyl so­ǵystan el kúı­zelip qal­dy. Sendeı adamdar kerek-aq elge. Elge qaıtsań utyl­maısyń, utasyń». Oǵan qosyp: «Eger elge qaı­tamyn deseń, óziń muǵalim ekensiń, men bir aıdyń ishinde kómektese alamyn. Muǵa­lim­der­di tez bosatý kerek degen jarlyq bar, barlyq jerde muǵalim jetpeı jatyr», degendi taǵy aıtty. Men qatty tol­qy­dym. «Aǵa, ózińiz sııaqty dáre­je­si bıik qazaq aza­ma­tymen birinshi ret sóılesip otyr­myn. Ákeniń balaǵa aıta­tyn aqy­lyn aıt­ty­ńyz. Sózderińizdi ómir boıy um­yt­paımyn. Endi armııada altyn berse de qal­maı­myn», dedim. 1946 jyly 10 qańtarda Al­matyǵa or­al­­­dym. Meniń so­ǵys­tan keıingi uzaq ómirim elge qaı­tý jónindegi sheshimimniń durys bolǵanyn dáleldedi. – Sodan aýylǵa da soqpaı, birden Almatyǵa keldińiz be? – Aýylda kimge baram? Et jaqyn bir adamym qalmaǵan. Máskeýden kýpeli vagonǵa bılet alyp (áskerden qaıtqan ofıserlerge oryndy kýpeli vagonnan beretin, vagonnyń 7-shi nómirine deıin esimde), Almatyǵa tarttym. Jolda da aldymnan jaqsy adam shyǵa keldi. Muqataı Egimbaev degen kisi, ózi Aqmolanyń qazaǵy eken, jasy sonda qyryq toǵyzda, maǵan jol boıy kóp áńgime aıtty. Rahymjan degen uly maıdanda qaıtys bolypty. «Bizdiń úıde tur. Áıelim ýkraınka, sondaı jaqsy adam. Seni de qýana qarsy alady», dedi. Almatyda sol úıde turdym. Sol úıde úılenip, otaý qurdym. Sol úıden 1947 jyldyń tamyzynda Aqmola oblystyq komsomol komıtetiniń hatshysy qyzme­tine aýysyp attandym. – Sizdiń ómirińizdiń eń úlken belesi osy Aqmo­la óńirimen baılanysty. Qansha jyl ju­mys istedińiz? Qandaı qyzmetter atqardyńyz? – 23 jyl jumys istedim. Komsomol, sovet, partııa jumysynda boldym. Obkom komsomoldyń hat­shy­sy, aýatkom tóraǵasy, aýpartkomnyń birinshi hat­shysy, obkomnyń hatshysy qyzmetterin atqar­dym. Arqada júrip, úlken ómir mektebinen óttim. Eldiń joq-jitik kezi. Sonda biz aýdan basqaryp júrip-aq áskerden kıip qaıtqan shınel, gımnas­terkalarymyzdy taǵy bes jyldaı ústimizden tas­ta­madyq desem artyq aıtqa­nym emes. «Soǵys bitti, sál shydaıyq, áli-aq ońalyp ketemiz!» dep qoıyp, partııa qaıda jumsasa sonda shap­qylap júre beretinbiz. Komsomoldaǵy jumys­tyń ózi meni kóp nársege úıretip tastady. Aqmola ob­lystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, ózi­mizdiń Qorǵal­jyn­nan shyqqan Elýbaı Taıbekovtiń bir aqyly esimde. Komsomoldyń obkomyndaǵy keı hatshy­lar­men aramyzda túsinispeýshilik bolyp, ju­mysy­myz­ǵa keri áserin tıgize bastaǵan kez edi. Sonda Elekeń maǵan: «Amanjol, shyraǵym, «Bolys bolsań, baqy­ryp bolma» degen sóz bar qazaqta. Sen obkom kom­somoldyń komandıri emessiń, bıýrony basqaryp otyratyn hatshysyń. Áskerde komandır bolǵan eken­siń. Ondaǵy jeke óziń ǵana basqaratyn mi­ne­zińdi ózgertýge tyrys. Senen basqa jigitterdiń de óz oıy, pikiri bolady. Olardy tyńdamaı sheshim alýǵa bolmaıdy», dedi. Sol sózdi keıin jumys babynda ylǵı este ustadym. – Sizdiń Aqmola jaqta jumys istegen kezi­ńizdiń basym bóligi tyń ıgerý jyldaryna tus­tas keldi ǵoı. Qazir ol jóninde ártúrli pikirler aıtylyp jatady. Sizdiń oıyńyz qandaı? – Jaqsy boldy, sen suramasań da osy ta­qyrypty ózim qozǵaıyn dep otyr edim. Selına ne ımeet analoga v ıstorıı mırovogo zemledelııa. 2004 jyly tyń ıge­rý­diń 50 jyldyǵy ataldy. Men Máskeý ne der eken, Qazaq­stan ne der eken dep gazetterdi oqyp otyr­dym. Más­keý biryńǵaı maqtaýmen boldy, qazaqtildi gazetter negizinen tyńnyń kóleńke jaǵyn aıta bastady. Osy naýqannyń basynan aıaǵyna deıin qatysqan adam retinde óz oıym bylaı. Tyń bizdiń dalamyzdy ózgertti. Talaı jerde tas joldar sovhozǵa deıin jetti. Qu­rylys jaqsy júrdi. Aýdan, oblys ortalyqtary tez ósti, kórkeıdi. Mıllıard put astyq tapsyrǵan jyl­darda halyq qatty mereılenetin. Tyńnyń arqasyn­da búginde bizdiń memleketimiz álemdegi astyqty kóp shyǵaratyn memle­ket­terdiń aldyńǵy qataryn­da tur. Qazaqstanǵa qandaı qıyndyq tónse de ashtyq qateri tónbeıdi. Muny biz umyt­pa­ýy­myz kerek. Ekinshi jaǵynan, tyńnyń qazaqqa ákelgen zardaby da az emes ekenin aıtý jón. Birinshiden, bul naýqan daıyn­dyq­syz bastaldy. Al­ǵashqy jyldarda júz myńdaǵan adam­dardyń or­nalasýy, jatyn orny, isher tamaǵy degen máse­le­ler óte qıynǵa tústi. Ekinshiden, egistikke laıyqty jerdi de, jaıylymǵa laıyq­ty jerdi de shetinen jyrtyp tastadyq. Shańdy borandar bastal­dy. Osy jónindegi qaýpin abaılap qana aı­typ edi, elimizdiń sol kezdegi basshysy Shaıahmetovti ult­shy­l­syń dep qýyp jiberdi, men aıtar edim – qor­lady. Úshin­shiden, alǵashynda tyń jerge partııa, sovet, komsomol organdarynyń joldama­symen durys adamdar kelgenimen, keıinnen kim kóringen qaptap ketti. Aq­sha izdegen adamdardy aıtpaǵanda, tyńǵa bara­tyny úshin amnıstııa alyp, túrmeden shyqqandar da bizge kele bastady... Sondaı soraqylyqtardyń salda­rynan, 1959 jylǵy sanaqta qazaq óz elinde, óz jerinde ha­lyq­tyń úsh­ten birinen de kem (29 prosent) bolyp qal­dy. Mek­tepter jabyldy, tilimizge, dástú­rimizge qaýip tóndi. Halyq retinde saqtalýymyzǵa qaýip tóndi. Mu­ny biz ashyq aıtýymyz kerek. Muny aıtpaı ketsek, keıingi urpaq bizdi oryndy, zańdy túrde kinálaýy múmkin. Tyń óńiri jaıynda sóz qozǵalǵannan keıin mem­lekettiń ortalyǵyn Arqaǵa kóshirýdiń tarıhı mańy­zy týraly da aıtaıyn. Kezinde Saryarqanyń biraz je­ri Reseıge ketip qala jazdaǵanyn biz umytpaýy­myz kerek. Alda áli tarıh bar. Biz osy qadam ar­qy­ly óz jerimizge ózimiz ǵana qojaıyn ekenimizdi Reseıge, dúnıe júzine kórsettik. Tuńǵysh Prezıdentimiz saıasatker retinde erlik jasady. Muny da hal­qy­myz umytpaýy kerek. Astanada jıen nemerem tu­rady. Jyl saıyn baryp júremin. Ǵajap. Soǵystan keıingi jyldarda Aqmolanyń ósýine eńbegim bar ekenin áýeli qudaı, sodan keıin aman júrgen qalanyń halqy biledi. Sóz retinde aıtyp jatqanym ǵoı... Tyń ıgerý kommýnısterdiń úlken bir legin tár­bıelep shyǵardy. Partııa qyzmetindegi adamdar­dyń bári birdeı joǵarydan ne aıtsa da lábbaı dep júgire jóneletinder emes edi. Ne nárseni de aq­ylǵa sala­tyndar az bolmaıtyn. Elýinshi jyldar­dyń aıaǵynda Hrýshevtyń jeke menshiktegi maldy azaıtý jónindegi sheshimi shyqty. El ishi shýlap ketti. Ol kezde men Stalın aýdanynda (qazirgi Aq­kól) aýatkomdy basqa­ratynmyn. Ne isteý kerek? Sasqanymnan Astrahan aýdanynyń basshysy N.Ja­zın degen aǵamyzǵa telefon soq­tym. Nure­keń: «Jekesheniń malyn saqtap qalýǵa múmkindik bar. Qazaqtar bar malyn bir adam­nyń, ákesiniń atyna jaza salady. Qaýlyda ár otba­sy­ǵa ruqsat etiletin maldyń bas sany kórsetilgen. Ot­ba­sylaryn bólip, árqaısysyna jeke jazsa, maldyń kóbin aman alyp qalýǵa bolady. Biraq sen bul jó­ninde esh jerde jınalys ashpa, jurtty shýlatpa. Jurt­ty shýlat­sań qaýlyǵa qarsy adam bolyp shyǵa kelesiń. Aýylsovettiń tóraǵalary­men jeke-jeke kezdesip, tapsyrma ber», dep aqyl aıtty. Osylaı etip, aınalaıyn aǵamnyń aqyly­men eldiń malyn múm­kin­diginshe saqtap qaldyq. Sondaı salıqaly azamattar kóp edi. Kóksheniń Erkini, Kerekýdiń Aman­ol­lasy, Qy­zyljardyń Maqtaıy, Aqmolanyń Orazbegi sııaq­ty jigitter jóninde kóp-kóp jaqsy sóz aıta alamyn. Shetinen isker bolatyn. Bir joly men Ýkraınaǵa kombaındar, kom­baınshylar alýǵa bardym. Obkom hat­shysy­myn. Maǵan kómek­shilikke Orazbek Qýany­shevty qos­ty. Orazbek As­trahan aýdanynyń ekinshi hat­shy­sy edi. Kıevte jıyrma kúndeı boldyq. Orazbek jumysty jal­taq­tamaı isteıdi eken. Barǵan betten-aq maǵan: «Aǵaı, maǵan senińiz. Meniń Mın­selhozda sheshe almaǵan máselemdi SK arqy­ly sheship berip otyrsańyz jetip jatyr. Dema­ly­ńyz. О́zi­ńiz aıtqan, soǵysta birge bolǵan joldas­ta­ryńyzben kezdesińiz. Munda eki kisilik jumys joq, birimizge birimiz kedergi bolýymyz múmkin», degeni. Qamshy saldyrmaı jumys isteıtini kóri­nip-aq tur. Tehnıka da, adamdar da grafık boıyn­sha eshelon-eshelon bo­lyp ýaqytynda jiberildi. Keıingi kezde baspasózde tyń ıgerý kezindegi qyz­­metkerlerdi synap-mineıtin estelikter jarııa­la­nyp qalyp júredi. Izdese min kimnen de taby­lady. Aǵaı­yn arasyndaǵy ókpeni kópke aparyp keregi joq. Qa­zaq bolǵan soń bireý bireýge kómek­tespeı turmaıdy. О́ıtpeseń qazaq bolyp ne kerek. Týǵan balańdy oı­lamasań, áke bolyp ne kerek. Tý­ǵan jıenińe ýaqy­tyn­da qol ushyńdy bermeseń, na­ǵa­­shy bolyp ne kerek. Qolynan kelmese bir sári. Qo­lynan kelip tursa, qozǵap qana jiberseń saǵat­tyń maıatnıgi sııaqty ózi sensiz-aq júrip kete bermeı me? – Siz óz ómirińizde osy Almatyǵa úsh ret oral­ǵan ekensiz. Áýelde oqýǵa túsip, stýdent bolǵa­ny­ńyzda, odan keıin maıdannan qaıtyp, Qazaqstan komsomolynyń ortalyq komıtetinde jaýapty orynbasarlyq jumysqa kiris­ke­nińizde, úshinshisi – Aqmoladan kelip, Qazaqstan kompartııasynyń Ortalyq komıtetindegi qyzmetke aýysqa­ny­ńyz­da. Endi ómirińizdiń osy belesi jóninde áńgi­me­leseńiz deımin. – Men Ortalyq komıtettegi jumysqa 1970 jyl­dyń 12 qazanynda kirisip, mundaǵy qyzmeti­m­di 1987 jyly 10 qańtarda odaqtyq dárejedegi der­bes zeınetker kúıinde aıaqtadym. Sol on alty jyldyń ishinde eki-aq laýazymda boldym: áýe­li uıymdyq-partııa­lyq jumys bó­limin, odan keıin 13 jyl boıy Orta­lyq komıtet janyndaǵy Partııalyq baqylaý komıs­sııa­syn basqar­­­dym. Bul jyldardyń maǵan bergeni kóp. Qazir biraz adam bilsin-bilmesin, par­tııany jamandap sóıleýge beıim tu­rady. Men óz basym kom­mýnısterdiń basym kópshiligi qoǵamnyń aldyńǵy qa­tar­ly bóligi edi, adal, qarapaıym, qanaǵatshyl adamdar edi dep sanaı­myn jáne ol pikirimnen qaıtpaı­myn. Partııalyq baqylaý komıssııasynyń tóraǵasy retinde ómirdiń kúngeıinen góri kóleńkesin kóbirek qazbalaýǵa májbúr bolsam da, partııa múshele­ri­niń kemshiligin jıi kórýime týra kelse de solaı deımin. Sol 13 jyldyń ishinde meniń aldymnan 5 myńnan astam adamnyń jeke isi ótip, olardyń partııada qalý-qalmaýy, partııalyq jaza alý-almaýy máseleleri qaralǵan eken. Onyń bárinde de múmkin bol­ǵa­nynsha abaılap qaraýǵa, naqaq jazaǵa jol berip almaýǵa kúsh salatynbyz. Dımekeńniń – D.A. Qo­na­ev­tyń bizge aıtatyn «lýchshe byt naka­zan­nym za volokıtý, chem za oshıbký», «lýchshe palký nedognýt, chem peregnýt» degen sóz­derin dáıim este ustaıtynbyz. Qazir D.A.Qonaevty Saıası Bıýronyń mú­she­si bola tura, Máskeýdiń aıtqanynan shyq­pady, Qazaq­stan­nyń múddesin eskere bermedi dep synap sóı­leıtinder tabylady. Ol kezge baǵa berý úshin sol kezdegi jaǵ­daıdy dál bilý kerek. Keńes odaǵy bir ortalyqqa qatty baǵyndyrylǵan, jabyq, totalı­tar­lyq memleket bolatyn. Ortalyq eshkimge esh­qan­daı derbestik bermeıtin. Onyń ústine D.A.Qo­naev ózinen bu­rynǵy Jumabaı Shaıahme­tov­tiń res­pýblıkanyń birinshi basshysy qyzmetinen ne úshin, qalaı ketkenin, óziniń de osy jumystan Hrýshevtiń tusynda ne úshin, qalaı bosatylǵanyn jaqsy biletin. Jaqsy bilgendikten de muny dáıim esinen shyǵarmaıtyn. – Dinmuhamed Ahmetulyna baılanysty óz hal­qynyń múddesin eskere bermedi degen aıypqa baılanysty ne aıtar edińiz? – D.A. Qonaev esh ýaqytta daýys kótermeıtin, óte mádenıetti kisi edi. Bir joly ǵana dóreki sóı­legenine kýá boldym. 70-shi jyldardyń aıaq sheni edi. Qonaev respýblıkadan tys jerde demalysta bolǵanda Orta­lyq komıtettiń ekinshi hatshysy A.G.Korkın maǵan Eki­bastuz qalalyq partııa ko­mı­tetiniń birinshi hat­shyly­ǵyna saılaý úshin bir mınıstrdiń orynba­sa­ryna materıal daıyndaýdy tapsyrdy. Ol kóp uzamaı saılanyp (saılaý degen jaı aty ǵoı, ol kezde plenýmǵa kimdi usynsań sol ótedi, sondyqtan taǵaı­yn­dalyp deýge de bolady), jumysyna kiristi. Dema­lystan kelgen kúnniń erte­ńinde Dımash Ahmetuly meni kabınetine sha­qy­ryp aldy. Amandaspaı jatyp, orysshalap «Kem ty zdes rabotaesh?» dedi de, sózin qazaqsha jalǵastyrdy. «Sen nemene, osynda qoı baǵyp júrsiń be?» dedi. Men qatty sasyp qaldym. Mundaı deńgeıdegi, mundaı bilimdi, ıntellıgent bas­shy­dan Ortalyq komıtette jumys istegen segiz jyl­dyń ishinde osyn­daı sózdi alǵash estýim. Aý­zymdy ashtyrmaı, «Pavlodar oblysyn­daǵy úsh qala­lyq komıtettiń úsheýi­niń de birinshi hatshy­la­ry orys joldastar bolyp ketýine qalaı jol berilgen?», dedi de, «Erteńge másele daıynda, muny Ortalyq komı­tettiń bıýrosynda qaraımyz», dedi. Erteńinde Dımash Ah­met­uly bıýroda máseleniń mánisin ózi baıandady, «Keshe Qalyqov joldas ózi­niń sybaǵasyn aldy» degendi de qosyp qoıdy. Kor­kın birdeńe dep túsin­dir­mekshi edi, «Kadr­­lardy irikteý men ornalastyrý prınsıpi jó­ninde taǵy da kelisip alaıyq» dep kesip tastady. «Biz qa­zaq­tyń ózin qaıda qoıatynymyzdy bilmeı ja­ta­­myz», dedi. Aqyr aıaǵynda oblystaǵy sol qatelikti túzeýge tabandaı alty aıdaı ýaqyt kerek boldy. Osyny Dımash Ah­metuly orystar basym qonys­tanǵan óńirdegi ulty­myz­dyń esesi kete bermeýin oılap jasap otyrǵan joq pa? Árıne, kemshiliksiz adam bolmaıdy. Dımash Ahmetulyna adamdarǵa tym senýshilik tán edi. – Osyǵan mysal keltiresiz be? – Keltireıin. Sekseninshi jyldardyń orta tusyn­da Qonaev meni shaqyryp aldy da, Jezqaz­ǵanǵa ba­rýdy, sondaǵy basshy qyzmetkerler ara­syn­da qalyp­tasqan jaǵdaıdy, naqty aıtqanda, obkomnyń birinshi hatshysy qyzmetine jańa ǵana taǵaıyndalǵan (onyń aldynda Shymkent obkomy­nyń ekinshi hatshysy bo­­lyp istegen) Davydovtyń jumysyn taldap qaraý­dy tap­­­syrdy. Jezqazǵanǵa barǵannan keıin istiń ja­ıy­men tanysyp, adamdarmen sóılese kelip, Davy­dov­tyń bul jaqqa birinshi basshylyq qyzmetke jiberilýi qatelik bolǵanyna kózim jetti. Qolyndaǵy bılikti paı­dalanyp, kadr­lar arasynda berekesiz jaǵdaı qa­lyptastyrypty, bergen ýádesin oryndamaıdy, óz sheshimin ózi ózgerte beredi. Qonaevqa osynyń bárin aı­typ keldim. Dımash Ahmetuly sózimdi yqylaspen tyń­dap otyrdy da, sońynda ǵana: «Bul qalaı bolǵany, ony ábden maqtap edi ǵoı?», dedi. Men kabınetime qaıtyp kelgen soń qatty oılanyp qaldym. Sonda bul burynǵy obkomnyń birinshi hatshysynyń ádeıi oılas­tyrǵan isi bolǵany ma? Ol kezde keıbir basshylar ózderine jaqpaıtyn, jumysyna kóńili tolmaıtyn adamdardy ne oqýǵa jiberip, ne basqa jaqqa ósirip jiberip qutylatyn. Saıyp kelgende, budan is utylatyn. – Naq osy jerde sizge aqyrǵy suraq qoıaıyn dep otyrmyn. Siz Ortalyq komıtette Dinmuha­med Ahmetuly Qonaevpen de, Nursul­tan Ábishuly Nazarbaevpen de birge jumys istedińiz. Elimizdiń álemge tanylǵan eki asa kórnekti qaıratkeri jóninde ne aıtar edińiz? – Bul kimge bolsa da ońaı suraq emes. Mine, 24 jyl boldy, zeınetke shyqqannan beri jumys istemeımin. Búgingi qoǵamdaǵy jaǵdaıdyń bárine baǵa berý maǵan qıyn. Dımekeń qazir ana dúnıede. Arýaqtar jaıynda abaılap sóılegen jón. Dımash Ahmetulyn óz zamanynyń, óz ýaqytynyń ólshemi­men, talabymen baǵalaýǵa tyrysý kerek. «Ol daǵy qalybynan asa almaıdy, jaýqazyn erte kóktep shyqqanmenen» dep Abaı atamyz aıtqandaı, Dıme­keń óz keziniń qaly­by­nan asa alǵan joq. Asa al­maıtyn da edi. Sondyqtan D.A.Qonaevty ana bir jyldardaǵydaı tym tuqyrta sóıleýge de, qazir­gi­deı tym asyra aıtýǵa da bolmaıdy dep oılaımyn. Ekeýin salystyryp sóıleýdiń qajeti joq, ekeýi eki urpaqtyń adamy. Ekeýi eki dáýirdiń qaırat­ker­leri. Dımekeń ýaqyty – Keńes odaǵynyń zamany. Nu­rekeń zamany – jańa zaman. 1985 jyldan beri Odaqta bılikke reformatorlar kele bastady – Gor­­ba­chevtiń ýaqyty. Nurekeń dál osy ýaqytta ózin Qa­zaqstan Úkimetiniń basshysy retinde jaqsy kórsetti. Nursultan Ábishuly elimizdi abyroımen bas­qa­­ryp otyr, dúnıe júzindegi bedeli óte bıik ekenin bilemin. Qazaqtyń aýylynan shyqqan, qazaqsha oqyǵan Nursultan Ábishuly mundaı dárejege óziniń adal eńbegimen jetti. Qazaqstanda birinshi bılikke kelmeı turyp-aq, búkil Odaqqa asa tanymal, kórnekti saıasatkerler arasynda júrip óziniń kim ekenin moı­yn­datty. Gorbachev, Elsın jáne basqa respýblıkanyń basshylary Nurekeń­men sanasatyn boldy. Men Nurekeńdi Ortalyq partııa komıtetine hat­shy bolyp D.A.Qonaev arqyly ǵana keldi degenge esh­qashan qosylmaımyn. Ol satylap, birtindep, táji­rı­besi molaıǵan ýaqytta keldi. Te­mirtaý­da adam aıtqysyz úlken metallýrgııa kombına­ty komsomol komı­te­tiniń, sosyn partııa komıte­ti­niń hatshysy, Temirtaý qalasynyń partııa komıte­t­iniń ekinshi hatshysy, Qa­raǵandy obkomynyń ekinshi hatshysy boldy. Más­keý­de, úlken SK-nyń sek­re­tarıatynda, susty Sýslov­tyń aldynda Te­mirtaý­daǵy qazaq jigitiniń jarqyl­dap sóılegenin syrtynan estip, qýanyp, maqtanyp júretinbiz. Mine, osydan keıin ǵana Ortalyq komıtetke kelip, 39 jasynan 5 jyl hatshy bolyp, res­pýblıkanyń óndirisin basqardy. 39 jasty jas dep aıtý qıyn. Odan buryn da jastardy tárbıelep, tez kóterip otyrǵan. Mysaly, Shaıahmetovtiń ýaqytynda Qo­naev 30 jasynda úkimet basshysynyń orynba­sa­ry bolyp kelgen. Sol ýaqytta 30-40 jastyń ara­syn­da J.Janǵojın, Á.Qanapın, I.Omarov, taǵy bas­qa­­lar mınıstr bolǵan, oblystardy basqarǵan. D.Qonaev­tyń ýaqytynda jas azamattar E.Áýel­be­kov, M.Saǵdıev, O.Qýanyshev, A.Ramazanov, S.Jıenbaev, K.Aýhadıev... ózim jaqsy biletinderdi ǵana aıtyp otyrmyn, bir emes birneshe oblys­tardy basqarǵan. Tań qalarlyq eshteńe joq, Nurekeń óz jolymen keldi. Qonaevtyń tusynda úlken qyz­met­ke jastaı kóte­rilgen jalǵyz Nazarbaev emes. Aqyrǵy aıtaıyn degenim – Nurekeń Keńes oda­ǵy taraǵannan keıin óz halqynyń taǵdyryn ta­rıh­taǵy aýyr zamanda qolyna aldy. Razval Sovetskogo Soıýza byl geopolıtıcheskoı katastrofoı HH veka. Elimizden óziniń tarıhı otanyna bir mıllıon nemister, bir mıllıon slavıandar jáne basqalary ketip qaldy. О́ndiris­ter jabyldy, qurylys toqta­dy, aýyl sharýa­shylyǵy kúızeldi, satatyn eshteńe joq, aqsha joqtyń qasy... Nursultan Ábishuly eldi sondaı jaǵ­daıdan alyp shyqty. Qaı memlekettiń basshysy atymen qa­te­lespeı jumys istedi deısiń? Ondaılar joq. Nure­keń de, janyndaǵy azamattar da esh qate­les­peı ju­mys istedi deý qıyn shyǵar. Esh­teńe jasa­maǵan adam ǵana eshqan­daı qate jibermeıdi degen sóz bar ǵoı. Taktıkalyq turǵydan qabyl­danǵan keı she­shim­derdiń qatelik sı­ıaq­ty kórinetini de bolady. Ara­synda qateler de ketýi múmkin. Biraq Nure­keń­niń bir­de-bir strategııalyq má­selede qate­lespe­gen­digi anyq. Osy­dan 5-6 jyl buryn sol ýaqyttaǵy Reseı­diń prezıdenti Pýtın bizdiń mem­leketimizdiń jańa zamanda reformalar boıynsha alda kele jatqanyn moıyndady, men tipti amalsyz moı­yn­dady der edim. Saýytbek, men Dımekeńmen, Nure­keń­men kóp jyl­dar qyzmettes bolǵandyqtan saıası portretterin ja­zyp júrgen adammyn. Osydan 9 jyl buryn Dıme­keńniń 90 jyl­dy­ǵyna baı­la­nysty meniń «Mysl» jýrnalyna ma­qa­lam shyq­ty. Sol maqalada men osy eki tulǵanyń saıası portretterin berýge ty­rys­qan­myn. О́zimshe aıta aldym dep oılaımyn. Ha­l­qymyz­dyń ardaqty ul­daryn paıǵam­barǵa da, áýlıe­ge de teńeýden aý­laq­pyn. Onyń ústi­ne zamandas bol­ǵanda, qyzmettes bolǵanda adamnyń ulylyǵy biline bermeıdi eken. «Taýdyń bıiktigi alystan ǵana kóri­nedi» degen ras eken. Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev, Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev esimderi halqy­myz­dyń jańa tarıhynda jazylyp qalatynynda daý joq. – Aǵa, biraz áńgime aıttyńyz. Rahmet. 90 jyl­dyq toıyńyzdyń jaqsy ótýin tileımin. Sizdiń kitabyńyzdyń ishinde elimizdiń asa kór­nekti aqyny Tumanbaı Moldaǵalıevtiń osy­dan on jyl buryn jazylǵan mynandaı óleń joldary bar eken. Bylaı depti: Keshegi ótken jaqsylardyń jalǵasy, Júre bershi, aman-esen jer basyp. Toǵaıy kóp toqsanǵa da toqtama, Kettiń mine seksen degen beldi asyp.   Aıańdaı ber, alys áli Qosoba, Jaqsy aılardan, jaqsy oılardan bosama. Eskilerdiń erteńi bop júre ber, Jańalardyń jaǵasy bop jasa, aǵa... Aqynnan artyq aıtý qıyn. Tumaǵań aıt­qan­­daı, toǵaıy kóp toqsanǵa da toqtamaı, ja­ńa­­lar­dyń jaǵasy, jaqsylardyń jalǵasy bop jasaı berińiz. – Bir aýyz sózimdi jerge tastamaı, Almatyǵa ar­naıy kelip, aǵańmen sóıleskeniń úshin saǵan da rahmet aıtamyn. Elimiz aman, jerimiz tynysh bolsyn. Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV. ––––––––––––––––––––––– Sýretti túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.