Tárbıede bir mysqal qate ketse eńbegiń esh, tuzyń sor

Adamnyń adamshyldyǵy – aqyl, ǵylym, jaqsy ata, jaqsy ana, jaqsy qurby, jaqsy ustazdan bolady. Abaı. Qazaq eliniń bolashaǵy – bú­gin­gi ósip kele jatqan jas ur­paq. Endeshe, erteńgi qoǵam múd­desine laıyqty, jan-jaqty jetilgen, boıynda ulttyq tárbıe, ulttyq sana qalyptasqan, bilimdi, parasatty azamat tárbıelep ósirý basty mindetimiz ekenin únemi nazarda ustap júrýimiz qajet. Búgingi tańda bilim berý mazmuny jańarý ústinde. Sol jańarý jolyndaǵy mindetterdi iske asyrýshy mańyzdy mekemeler – balabaqsha, mektep, joǵa­ry oqý oryny. Endeshe búgingi oqý oryndarynyń aldynda úl­ken mindetter tur. Atap aıtsam, jahandaný zamanyna laıyq ıkem­di oılaý júıesin qalyp­tas­tyrý, ulttyq mádenıet pen álem­dik mádenıetti meńgerý, óz ana tiline jetik bola otyryp, ózge tilderdi meńgerý, sol til ar­qy­ly óz mádenıetin basqalarǵa tanytý, oqýshylardy adamgershilikke, el­jandylyqqa tárbıe­leý, salamat­ty ómir saltyn qa­lyptastyrý. Mi­ne, osyndaı mindetter aıasynda eńbek etip kele jat­qan muǵa­lim­der qoǵam damýy­nyń qozǵaýshy kúshi deý oryndy. Otbasy – bala úshin qoǵamnyń alǵashqy uıytqysy. Balanyń qo­ǵamdyq-áleýmettik damýy otba­syn óz ornyn alýynan bastalady. Jas aǵash ıilgish bolsa, jas adam da sondaı. Jaqsyǵa da, jamanǵa da birdeı beıimdelgish. Qazaqta: «Ba­la­nyń bas ustazy – ata-anasy» degen sóz bar. Al fransýz pedagogi Jan Jak Rýsso: «Bala týǵanda aq qaǵazdaı bolyp taza týady, onyń ústine shımaqty qa­laı salsań, qaǵaz betine solaı tú­sedi, bala tárbıesi de sol sııaqty, óziń qalaı tárbıele­seń, ol da solaı tárbıelenedi», degen eken. Budan shyǵatyn qory­tyndy, bala tárbıesine eń áýeli ata-anasynyń eńbekqorlyǵy, us­tam­dylyǵy, aqyl-oıy, sana-sezimi, adamgershiligi áser etedi. Balany jaqsy qasıetke tár­bıe­leıtin qural – eńbek. Sondyq­tan ata-analar balany jastaıy­nan eń­bekke baýlý kerek. Sál ǵana qoly­nan keletin nársesi bolsa, kóńil bólip darynyn, talabyn tyń­daýǵa yqpal etý qajet. Ata-babamyzdyń tarıhyn, salt-dás­tú­rin únemi qu­laq­qa quısa, uly Abaı­dyń bes asyl isimen dos (talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, ra­hym) bolýyn, bes dush­panmen (ósek, óti­rik, maq­tan­shaq, erinshek, beker mal shash­paq) qas bolyp júrýin aıtyp otyrsa, bala oń baǵyttan taı­maıdy. Qazir ul-qyzdyń tárbıe­sine keri áser etetin jat ádetter óte kóp. Eń birinshi, balanyń qalypta­satyn orta­syn baqylap otyrǵan jón. Bala tárbıesi eshqandaı úzi­listi, bir sát te nazardan tys qal­dyrýdy qalamaıdy. «Uıada ne kórseń, ushqanda so­ny ilersiń» demekshi, otbasynda qandaı ahýal bolsa, bala soǵan beıim turady. Balaǵa kúsh kór­setip, dóreki sózben urysý – ol dármen­sizdiń isi. Balaǵa mundaı qylyq kórsetý qazirgi zamannyń aǵymyna sáıkes kelmeıdi. Tár­bıe­de bir mys­qal qate ketse, eńbegiń esh, tu­zyń sor. Son­dyq­tan bala tár­bıe­sine asa jaýapkershilikpen qaraý – ár ata-ananyń mindeti. «Bala – urpaq – órken» degen uǵymdar erekshe eskerilip, búgingi kúnniń eń mańyzdy maqsaty bala tárbıesi bolý kerek ekendigin ýaqyttyń ózi kórsetip otyr. Adam balasynyń jaman qulqy jaratylysynan emes, ósken orta, kórgen úlgi-ónegesinen bola­dy. «Kópshilikti adamshylyqqa tárbıeleý úshin jas býyndy jaq­sylap tárbıe­leý qajet», dep M.Áýezov aıt­paqshy, jas urpaqqa sapaly bilim men  sa­na­ly tárbıe berýde mek­teptiń erek­she oryn ala­ty­nyn bilemiz. Balanyń – ómir, adam, qoǵam jó­nin­degi dúnıeta­nym órisin da­my­tý joldary mektep qabyr­ǵa­synan bastaý ala­dy. Mektep – ótken men bú­ginniń, búgin men erteńniń ara­syn­daǵy altyn kó­pir. Al, muǵa­lim sol altyn kó­pir­diń aqyl-darııasy. Oqý-tár­bıe úrdisindegi jańa, ozyq peda­go­gıkalyq teh­no­logııalardy tıimdi paıdalaný arqyly muǵalim beınesin anyq­tap alsa, ıaǵnı aqyl-da­rııadaǵy eskegi myqty bolsa, qan­daı  tol­qyndarǵa bolsa da qar­sy tu­ryp, jaǵaǵa jetedi. Tárbıe jumysyna úıde ata-ana jaýapty bolsa, mektepte us­taz jaýapty. Balany ómirge beıim­deýde mektep – ustaz – ata-ananyń orny bólek. Tálim-tár­bıedegi ja­ra­symdylyq mektep pen ata-ana, áleýmettik orta birlesip ju­mys istegen jaǵdaıda ǵana úılesim­dilik tabady. Son­dyq­tan ata-ana men ustazdar arasyndaǵy baıla­nys myqty bolý kerek. Osy baı­la­nys myqty bolsa, alar asýymyz da bıik bolary sózsiz. Nurzıla SÁRSENOVA,  Atyraý oblystyq kadrlar biliktiligin arttyratyn jáne qaıta daıarlaıtyn ınstı­týtynyń dırektory, dosent.