Bahadúrdiń betin kim jýady?

Qııardyń ózin pıarsyz jemeıtin zaman ǵoı qazir. Brendten bereke taýyp, ımıdjben ıgilikke jetip júrgender jetkilikti. Jarnama degen jelkemizde jarbıyp otyr. Teledıdarda da, kóshede de betpe-bet kelesiz. Ár oblys, qalaǵa tán eskert­kish­ter bar. Álgi eskertkishter sol aımaqtyń brendi ispettes bolyp keledi. Máselen, Astanada Kene­sary, Almatyda Abylaı han! Biz­diń aımaqta da ondaı aıbarly eskertkishter bar. Biri – qara qyp­shaq Qobylandyǵa qoıylǵan. Ekin­­shisi – Jalańtós bahadúrge ar­nalǵan. Qobylandy qalanyń ishin­de tur. Jalańtós áýejaıdan qalaǵa kire beriste, jańa meshitke qarama-qarsy jerde ornatylǵan. Aıtpaǵymyz, Jalańtós baha­dúr­diń jaıy. Eskertkish eńseli. Qalaǵa kire bergende qarǵyp tur­ǵan atymen, sesti júzimen qarsy alady. Osy jerdi jankeshtilikpen qorǵaǵany sezilip turady. Qazaq jerin azat etýde qylyshy qynynda jatpaǵanyn baǵam­daı­syz. О́miri erlikpen ótken osyn­daı babalardyń bolǵanyn maqtan etesiz. Sáýleli sáýlet óneri qaı jaǵynan alyp qarasańyz da oryndy jasalǵan. Qalı Sársenbaı aǵamyz bir kezderi «Ulylyqtyń betin kim jýa­dy?» degen maqala jazǵan. Ma­qala Almatydaǵy Abaı eskertkishi týraly. Hákim Abaıdyń tas músinine qus sańǵyp ketken ǵoı. Sodan uly Abaıdyń beti qansha ýaqyt boıyna satal-satal bolyp turǵan. Qalı aǵa osyny jazdy. Bir kúni trolleıbýspen ketip bara jatsaq, Abaıdyń beti jýylyp ja­tyr eken. Quzyrly oryn qa­lam­gerdiń sózine qulaq asqan. Aıtqanyn istegen. Sol sekildi, Qyzylordadaǵy bahadúr babanyń jaıyn aıtý bizge jazylyp tur. Aqmeshittiń aýa raıy ózgeshe. Almatydaǵydaı aýyq-aýyq jań­byr jaýmaıdy. Esesine jel bar. Jerdiń betindegini aspanǵa shyǵa­ryp alaquıyndatqanda anaý-my­naý adamyńdy qańǵalaqtatyp jiberedi. Qatty jel turǵanda qum shaınap, tas túkirýge eriksiz máj­búr bola­syz. Eskertkishtiń kirleýine osy jel­diń de óz yqpaly bar. Baha­dúr­diń tas músinin shańǵa kómip, topy­raqpen jaýyp tastaı­dy. Arakidik jaýǵan jańbyrmen shań ara­la­sady da, eskertkish sement qosyl­ǵan bat­paq sekildi bolyp tastaı qatyp shy­ǵa keledi. Jıi-jıi jýmasa, qojyr­lanyp ketpeı qoıady. Desek te, aǵal-saǵal bolǵan eskertkishtiń betin súrtken adam kórmedik. Sarsha tamyzyńyz da tústi. Jaz boıyna eskertkish shań basyp, topyraq shaıǵan kúıinde turdy. Ári-beri ótken saıyn to­py­raqa kómilip turǵan baba mú­si­nin kórip: «Osyny jýatyn adam joq pa?» dep oılaǵanymyzdy ja­syrmaımyz. Biraq eshkim jýmady. «Aıtqan adamnyń aýzy jaman». Sonda da aıtaıyq. Qala ákim­­diginde basyn kóterip júre­tin adam joq-aý, osy. Eger bas­taryn kóterip júrse, babanyń batpaqqa batyp turǵanyn kóretin edi ǵoı. Qala ákiminiń ıdeologııa jónindegi orynbasary osyny kór­medi degenge senbeımiz? Áýe­jaı­dan qonaq kútip alyp, shyǵa­ryp salyp júr­gende bir ret bolsa da baıqaǵany anyq. Bolmasa, qaladaǵy mádenı muralardy kózi­niń qarashyǵyndaı saqtaýǵa tıis mádenıet bólimin­degilerdiń de baı­qamaýy mıǵa syı­maıdy. Qys­qasy, babasy shań­ǵa kó­milip tur­ǵanda, balalary jany­nan ári-beri júgirip ótip ketip júrdi. Bireýi de «osy eskertkishti tazalaý kerek eken ǵoı» dep oı­lamady. Oılasa, bahadúr bulaı turmas edi. Aıt­paqshy, estýimizshe, osy Qyzyl­or­dańyzda «Jalańtós bahadúr» atyndaǵy qor bar eken. Eskert­kishtiń ornatylýyna solar mu­ryn­dyq bolǵan. Eń bolmasa, osy qordaǵylar da qolyn qımyl­dat­pady. Qolyn qımyldatpaı-aq qoı­syn, aýzyn jybyrlatyp, qu­zyrly orynǵa aıtýǵa bolady ǵoı. Ol da joq. Joǵaryda ımıdj ben brend degen sózderdi beker aıtpadyq. Qalasańyz da, qalamasańyz da, eskertkish bizdiń brend. Qalaǵa kelgen qonaq aldymen osy baha­dúr babanyń tas músinine kóz toq­tatady. Aǵal-jaǵal bolyp turǵan eskertkishti kórgen adam ne oılap ketedi? Ári-beriden soń bizdiń mádenıettiligimizdi de sonymen ólsheýi múmkin. «Itiń jaman» dese namystan jarylardaı bolatyn qazaqtyń balasymyz. «Mádenıet­teriń tómen eken» dese she? Betimizben jer baspaımyz ba? Son­dyqtan baba eskertkishi kún sáý­lesimen shaǵylysyp, aı nurymen astasyp turýy qajet. Erjan BAITILES, Qyzylorda.