Azamat júrgen jerde iz qalady

Elimizde sý az dep aýzymyzdy qý shóppen súrtpeýimiz de kerek-aý. Otanymyzdyń kartasyna qa­ra­­ńyz­shy – myńdaǵan kól-ózenge kózi­miz túsedi. Taýdan aqqan bu­laq­­tar, tunyp turǵan tumalar qan­­shama! Biraz ǵalymdar men ma­mandar elimizde sý resýrs­ta­ry barshylyq, tıimdi paıdalan­saq, sýdan tapshylyq kórmeımiz degendi aıtady. Qýanasyń. Sýdyń da suraýy bar degen sóz tekten-tek aıtylmaǵan. Sol sýǵa suraý bolmasa, elimiz de, je­rimiz de shóldeıdi. Sol maq­sat­ta elimizde sýǵa suraý sala­tyn mekemeler bar. Olarǵa jal­py bas­shylyq jasaıtyn Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń Sý re­sýrstary komıteti bolsa, onyń qaraýynda sý resýrstaryn paı­da­lanýdy retteý jáne qorǵaý jó­nindegi segiz ınspeksııa bar. Olar elimizdiń sý kózderine ıelik etedi. Sol 8 ınspeksııanyń ishinde úzdigi qaısy degende, mamandar, sarapshylar Balqash-Alakól bas­seındik ınspeksııasyn ataıdy. Ataǵanda aldyńa qyrýar sıfr­lardy jaıyp salyp, endi sodan óziń qorytyndy jasa deıdi. Bul sıfrlarǵa da toqtalarmyz-aý, sóıt­se de osynaý jaqsy istiń syry nede, bul ınspeksııa qalaı alǵa shyqty degen suraqty birinshi qoıýdy jón kórdik. – Ol ınspeksııa basshyly­ǵy­na Asanbaı Meıirbekuly Álseı­it myrzanyń kelýine baıla­nys­ty boldy, – degendi aıtty áńgi­me­leskenderdiń barlyǵy da al­dyn ala kelisip qoıǵandaı. – Osy isker basshy kelisimen uj­ym­nyń jumysyna aıryqsha jan kirdi. Ujymnyń ár múshesi erekshe yqylaspen, yntamen jumys isteıtin boldy. О́z jumysynyń jaýapkershiligin sezindi. Osy jerde osydan biraz bu­ryn Asanbaı Meıirbek­uly­nyń jýrnalıst qaýymmen kezdeskendegi bir áńgimesi eske túsedi. Sonda ol óz mekemesindegi isine aıryqsha jaýapkershilikpen qa­rap, izdenimpazdyqpen jumys isteıtin biraz mamannyń atyn ataǵan. Sonda Joldas Amanbaev, Tańsyq Tájenova, Sábıra Qo­ıan­baeva, Maqsut Etekbaev, Sáýle Ibrasheva, Raýshan Imanbet, Manarbek Nurpeıisov, Marat Nazy­rov, Serikqalı Muqataev, Áıge­rim Aıtbaeva, Baqyt Ábishev, Aq­bota Sadyqova, Gúljan Quna­pına, Saltanat Amandardyń at­yn atap, ózine kelgende, «bálkim, meniń osy maman qyzmetker­ler­diń jumysyna jaǵdaı jasaýda, jumystaryn úılestirýde azyn-aýlaq eńbegim bolǵan shyǵar», dep qysqa qaıyrǵany bar. Rasynda, jańa basshy Álseı­it myrza, alǵashynda orynbasar bol­sa, araǵa eki aı salyp, ınspeksııa bastyǵy bolǵan, kele salysymen qyzmetkerlerdiń ju­my­syna jaǵdaı jasaýdy qolǵa alǵan. Mekemeniń ǵımaratyna jón­­deý júrgizip, onda jan-jaq­ty qolaıly qyzmet oryny ja­saq­taldy. Sonan soń, «Jemqor­lyq­qa qarsy kúres» zańynyń talap­taryn oryndaý maqsatynda «Bir tereze» qaǵıdasymen qujattardy qabyldap-ótkizý jáne daıyn bol­ǵan qujattardy tapsyrý orny ashyldy. Osynyń bári ujym ju­mysyna jańa qarqyn qosty. Endi osy ınspeksııanyń ju­mys aýqymyna keleıikshi. Meke­meniń tolyq aty uzaqtaý, sóıtse de ony tolyq ataǵan da jón bolar. «Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń Sý resýrstaryn paıdalanýdy retteý jáne qorǵaý jónindegi Bal­qash-Alakól basseındik ınspek­sııasy» memlekettik mekemesi óz jumysyn Almaty oblysy, Jam­byl oblysynyń Moıynqum, Qor­­daı, Shý aýdandarynda, Qa­ra­ǵandy oblysynyń Aqtoǵaı, Shet, Qarqaraly aýdandarynda jáne Prıozer, Balqash qala­la­rynda, Shyǵys Qazaqstan obly­sy­nyń Úrjar, Aıagóz aýdanda­ryn­­da, Almaty qalasy aıma­ǵyn­da júzege asyrady. Mekemeniń basty maqsaty – elimizdiń geografııalyq tabıǵı múmkindikterin basty nazarda us­taı otyryp, sýdy únemdeý jáne qorǵaý. Bir sózben aıt­qan­da, sýǵa ıelik etý. Áldebi­reý­ler­diń paı­da­kúnemdiginen, bireý­ler­diń jaýa­p­syzdyǵynan, tipti bi­reýlerdiń sa­laqtyǵynan sý ysy­rap bolmaýǵa tıis. Osy aımaq­taǵy barlyq sha­rýa­shylyqtar, mekemeler, jeke adamdar sýdyń ıesi barlyǵyn, ony esepsiz paı­dalanýǵa bolmaı­tynyn sezinýge tıis. Osy rette ınspeksııa bas­shy­sy Asanbaı Álseıit myrza mekeme qyzmetkerlerinen esepke, sý paıdalanýshylardy qatań tir­keý­ge alýǵa aıryqsha nazar aý­darýdy talap etti. Sonyń ar­qa­synda osynaý aımaqta sýdy óz betimen paıdalanýǵa tosqaýyl qoıyldy. Jańa bir qurylym paı­­da bolyp, onyń sýǵa degen qa­jettigi týsa, ınspeksııaǵa tirkelip, sonan soń ǵana sýǵa zárý­ligin óteı alady. Inspeksııada esepke alynǵan sý paıdalanýshylar sany 1650 birlik eken. Onyń ishinde birinshi rettik sý paıdalanýshylar 848 bolsa, ekinshi rettik sý paıda­la­nýshylar – 802. Al esep qural­da­rymen qamtamasyz etilgender 780 eken. Báriniń de ruqsat qu­jattary bar. Sol ruqsat qujat­taryn alý da bul mekemeniń kór­setkishi. Jurt ruqsat surap jatsa, bul ınspeksııanyń jumysyn baǵalaǵandyq. О́tken jyly odan burynǵy jyldarmen salystyr­ǵanda 33 ruqsat qujat artyq berilse, bıylǵy jyldyń alǵashqy jartysynda 77 sý tutynýshy ruq­sat qujatyn alypty. Inspeksııa basshysy Álseıit myrzanyń óz qyzmetkerlerinen aıryqsha talap etetin taǵy bir jaıy boldy – tutynýshylardyń ótinish-shaǵymdaryna barynsha uqypty da qamqorlyqpen qaraý. Jurt ınspeksııaǵa jazalaýshy mekeme retinde emes, qamqorshy mekeme retinde júgingeni jón. Sonda jurt odan jasyrynyp áreket etpeıdi, adalyna júgi­ne­di, ruqsat suraı keledi. О́tken jyly Balqash-Alakól basseındik ınspeksııasyna 3173 hat túsipti. Odan burynǵy jyl­men salystyrǵanda 508 hat kóp. Jer telimin bólý, qurylys júr­gizý jáne qaıta jańǵyrtý ju­mystaryna, nysandardy paıda­la­nýǵa berý, jumys jobalary boıynsha kelisim alý maqsat­yn­da 1577 qujat túsken. Al bı­yl­ǵy jyldyń alǵashqy jartysyn­da ǵana 1129 qujat ótkizilgen. Sol qujattardyń ar jaǵynda qan­sha­ma ıgilikti is jatyr. Ol – dı­qannyń jınaǵan jańa ónimi, mal úshin órisi keńeıgen jaıy­lym­dyq, jańa bir bitken qury­lys keshenderi, taǵysyn-taǵylar... Sóıtse de jolsyzdyqtardy kórmeýge de bolmaıdy. Baqylaý bolmasa, jolsyzdyqqa jol ashy­lady. Aımaqtaǵy jaǵdaı alaqan­daǵydaı kórinip turar bolsa, qylmysty tabý da qıynǵa soq­paıdy. 2010 jyly 285 tekseris josparlanǵan eken, ınspeksııa mamandary 386 tekseris ótki­zip­ti. Sodan 320 zań buzýshylyq an­yqtalyp, 4,65 mıllıon teńge ákimshilik aıyppul salynypty. Árıne, aıyppuldan qarjy tús­ke­ni de jaqsy, biraq eń bastysy bul – zań buzýshylyqqa tosqaýyl. Sýdy tıimdi paıdalanýdyń bo­­lashaǵy sý únemdeý tehno­lo­gııa­­laryn óndiriske engizýde ekeni daýsyz. Inspeksııa basshysy Asan­baı Álseıit myrzany bul rette osynaý istiń úlken nası­hat­shysy deýge bolar. Byltyrǵy jy­ly Almaty oblysynda 17,7 myń gektar ­kóleminde sý ún­em­deý tehno­lo­gııalary men sýǵarý­dyń utym­dy ádisteri engizilse, munda ıns­peksııanyń da, onyń basshy­sy­nyń da aıtarlyqtaı úlesi boldy. Qazirgi zamanda jurt jumys tıimdiligin qarjymen esepteıdi. Byltyrǵy jyly ınspeksııa sý resýrstaryn paıdalanǵandardan 136,24 mıllıon teńge qarjy jınasa, bul odan burynǵy jylǵy­dan 84,39 mıllıon teńge kóp. Jetistik pe? Úlken jetistik. Sol úshin ınspeksııa Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstriniń buıryǵymen «Úzdik ujym» dıplomymen ma­ra­pattalypty. Osynaý tabysty ınspeksııa mekemesiniń ujymy ózderiniń jaqynda basqa jumysqa aýys­qan basshylarynyń atymen baı­la­nystyrady. Baılanys­tyr­ǵan­da, bilikti de isker azamattyń os­ynda qaldyrǵan ónegeli isteri­niń jal­ǵasy bolatynyna da senimdi. Árıne, ujymnyń tabysyn bir adamǵa telı berýge bolmas. Sóıtse de, isker de bilikti bas­shy­nyń kelýimen bir ujymnyń jumysy jandanyp sala beretini de shyndyq. Asanbaı Meıir­bek­uly Álseıittiń kelýimen Bal­qash-Alakól basseındik ınspek­sııasynyń jumysy jańa beleske kóterildi. Osynda azamattyń bas­tamashylyq ıgi qadamda­ry­nyń izi saırap jatyr. Ony ınspeksııa ujymy umytpaıdy. Mamadııar JAQYP.