О́leń otymenen jylytqan aqyn

Aqyndar týa bitedi, al sheshender qalyptasady.                                                                    (Sıseron.)   Qasym-Aqyn! Qasym-Jyr! Qasym-Án!... Osynaý shabyty shańqan, talanty telegeı teńiz dúldúl uly aqynnyń esimin men sábı kezimnen, 3-4 jasymnan estidim desem qatelespeımin. Sol aıaýly aqyn Qasym Amanjolov 43 jasynda kóz jumypty. Ákemniń aı­tý­ynsha, Qaskeń orta boıly, qarshyǵadaı qom­danyp júretin, janary ótkir, sóı­le­se de kesip aıtady eken. 1958 jyly bes jasqa tolarymda ákem Almatydan syılyq retinde Qaskeńniń radıosyn ákeldi. Bul aýyl balasy úshin úlken jańalyq edi. Roza Baǵlanovanyń, Ermek Serkebaevtyń daýystaryn alǵash sodan estip edim. 1961 jyldyń basynda týǵan aǵam Jam­byl Almatyda jazýshy-dramatýrg Shah­met Qusaıynovtyń (Qazaq eliniń – ha­lyq ártisi Bıken Rımovanyń joldasy) jıen qyzy Aımanǵa úılendi. Qyz uzatý to­ıy Shahańnyń úıinde ótken. Bul toıǵa bizdiń jaqtan Qasymnyń aǵasy Ahmetjan (aqynnyń ákesi Raqymjannyń týǵan inisi) qatysyp, Syraǵań (Syrbaı Máý­le­nov) oǵan birinshi tilek-lebiz bildirý úshin ári uly aqynnyń árýaǵyn qurmettep sóz bergen eken. Sol jylǵy jazǵytury mamyr aıy­nyń mamyrajaı kúninde quda kútý rási­mine ákem meni ertip Shahańnyń úıine apar­dy. Jambyl kókemiz ben Aıman jeń­gemiz úlkenderge qonaqkáde retinde Ba­qyt­jan óleń aıtsyn dedi. Men sonda Taı­yr Jarokovtyń «Zoıa Kosmedemıanskaıa týraly» jyryn, Ábdilda Tájibaev­tyń «Tolaǵaı» poemasyn, Qasym Aman­jo­lovtyń «Mektep – keme, bilim – teńiz» atty óleńin jatqa aıttym. Uly jazýshy Muhtar Áýezov dúnıe­den ótkende men ákeme erip, Almatyǵa kelip edim. Abaı atyndaǵy memlekettik opera jáne balet teatry aldy qaraqurym halyq. Biz – Ahmetjan aǵa, Mu­qajan aǵam qaraly kóshpen birge jyljyp, teatrdyń ishine kirdik. Ta­byttyń ústinde mańdaıy jar­qy­rap jazýshynyń máıiti jatty. Sol sát áli kúnge kóz aldymda tur. 1971 jyldyń qazan aıynda Qa­sym aqynnyń 60 jyldyǵy M. Áýezov atyndaǵy akademııalyq dra­­ma teatrynda (qazir TIýZ ǵı­ma­raty) toılandy. Stılıst-jazý­shy, sóz zergeri Táken Álimqulov ǵajap baıandama jasady. Ahmetjan aǵama sóz berildi, ol sahnadan júrek­jardy rızashylyǵyn bildirdi. Aqynnyń «Do­symnyń úılenýi» pe­sasy boıynsha spek­takl qoıyldy. Osy joly aqynnyń 60 jyl­dyǵyna oraılas­ty­ryp, Qasym aǵanyń atymen shahardyń shy­­ǵys jaq betkeıinen bir shaǵyn kóshe ataldy. Al, 1974 jyly tamyljyǵan ta­myz aıynda men Áýlıeatadan kelgen, ózi óleń jazatyn Oraljan degen kisimen Almatynyń ásem taý shatqalyndaǵy «Remızovka» (qazir «Kóktem») demalys úı­in­de birge demaldym. Sol jerde Sápen (Sa­qypjamal) apaı da qyzy Darıǵamen bol­dy. Sálem berdik, apaıdyń júzi «syry ketse de syny ketpegendeı» áli de ajar­ly eken, Qaskeńniń óleńderin birinen soń birin borattyq. Sóıtip, apaı men Da­rı­ǵanyń kóńilin sergittik. Ol kisiler Qa­sym­men qaıta qaýyshqandaı boldyq desti. Tiri kezinde arqaly aqyn retinde ar­daqtalǵan, artynan ólmeıtuǵyn sóz qal­dyrǵan apaıtós dúldúldiń poezııasy jó­ninde Tursynhan Ábdirahmanova doktor­lyq dıssertasııa qorǵady. Onda ol Qa­symnyń klassık retinde moıyndalǵany týraly sóz etip, jaýhar jyrlaryn tamasha taldady. «Qasym Amanjolovtyń poe­tıka­sy» atty monografııasyn aqyn, ǵa­lym 1976 jyly jaryqqa shyǵardy. Áde­bıet pen ónersúıer qaýym bul to­lym­dy eń­bek­ti erekshe iltıpatpen qabyldady. Qaskeń aǵaıyndaryn Oralda, Semeıde, Almatyda bolsyn umytpaı izdep júr­gen. Temir jol generaly Rymbek Turǵan­ba­evtar áýleti úrkinshilikte Qarqara­ly­dan Mataı beketine qonys aýdarypty. Olar túgelimen temirjolshylar atanǵan. Asyl azamat Qazaqstan shoıyn jolyn bir­sypyra jyl basqarǵan, eki dúrkin Qa­zaqstannyń Joǵarǵy Keńesine depýtat bolyp saılanǵan edi. Qaskeń 1938 jyly jazda Turǵanbaevtardy aǵasy Ámir­han­men birge Mataıǵa izdep kelgen eken. Ámirhan Aqtaı Turǵanbaevpen qurdas kórinedi (1909 jylǵy). Aqańnyń úıinde otyryp áńgime-dúken quryp, kitaptardyń arasynan Shákárimniń «Láıli-Májnúnin» taýyp alǵan Qaskeń: – Shirkin-aı, Abaıdan sońǵy aqynnyń aqyny Shákárim edi ǵoı! – dep tebirenedi, ózi syrnaımen án salyp, sol mezetterde jazyp júrgen: Bir kúı bar dombyramda tartylmaǵan, Bir syr bar kóńilimde aıtylmaǵan. О́zińe keldim saqtap súıgen sáýlem, Kózińnen aınalaıyn jarqyldaǵan... – atty sezim nuryna shomylǵan ǵajaıyp óleńin oqıdy. Taǵy birde: – Sonaý kúni Áset Naımanbaıulynyń ánderin tyńdadym. Qandaı asqaq, áýezdi! О́zi Qarashordyń Maılyq atasynan eken, – deıdi. Sol Aqtaı aǵa 1979 jyly aýyr naý­qastan Almatyda dúnıe saldy. 1980 jy­ly aıtýly qalamger Sábıt Dosanov aqyn týraly «Ekinshi ómir» atty romanyn oqyrmandarǵa usyndy. 1981 jyldyń qań­tar aıynda aqynnyń 70 jyldyǵyna oraı Vınogradov kóshesindegi turǵan úıi­ne memorıaldyq taqta ornatyldy. Sha­ǵyn jıynda Ábdilda Tájibaev, Syrbaı Máýlenov, Ǵafý Qaıyrbekov sóz sóıledi. Men aqynǵa arnaǵan óleńimdi oqydym. Sápen apaı dámge úıine shaqyrdy. Aqyn­nyń «Darıǵa, sol qyzyn» Ǵafekeń tógil­dirip turyp aıtty. Aqyn úıi kishigirim edi. Azamat aqyn Muhtar Shahanovpen jú­girip júrip Sápen apaıdyń páterin keńeıtýge septigin tıgizdi. Qalanyń Esentaı ózeniniń boıynan úı alýǵa uıytqy boldy. Osy shańyraqtan aıaýly apaıy­myzdy 1995 jyly sońǵy saparǵa shy­ǵa­ryp saldyq. 1991 jyly «Halyq keńesi» gazetinde qyzmet istep júrip, Qaskeńniń eline, Qar­qaraly, Qazbek bı aýdandaryna barý­dyń sáti tústi. Aqynnyń 80 jyldyǵyn keń túrde atap ótilgen edi. Bu­rynǵy «Frýnze» keń­sha­ry Qasym Amanjolov at­yn­da­ǵy sharýashylyq ata­nyp, Aqqora eldi mekenindegi mek­tep aldyna aqyn­nyń eskertkishi qoıylyp­ty. О́zindik mektebi qalyp­tas­qan jampozdyń, klas­sık­­tiń 100 jyldyq mereı­to­ıy elimizdiń bar óńirin­de atap ótilýde. Túrki­soı­dyń qol­da­ýymen Túrkııa­nyń as­tanasy Ankarada Qa­sym aqynnyń dúbirli toıy bol­dy. «Jul­dyzdar otbasy» bir nómirin Qa­symǵa ar­na­dy. «Qazaq­stan-1» tele­ar­­­na­­sy «Kesh jaryq» aı­da­ry­­­­­men ánde­rin áýeletýde. О́zi týyp-ósken ob­lystyń orta­lyǵy Qar­aǵandyda úlken eskertkish boı kótermek. Jazba aqyndar mú­sháırasy men aqyndar aıty­sy saltanat qurmaq. Armansyz adam bolmaıdy. Qaskeń dú­nıeden ozar aldynda óziniń shákirti ári dosy Syrbaıǵa (Máýlenov) mynandaı úsh maqsatymdy júzege asyrmadym dep ar­mandapty: – Birinshiden, Abaıdaı oı muhıtynyń alyby dárejesine kóterile almadym, ekin­shiden, osy zamannyń batyrlary tý­raly Aleksandr Pýshkınniń «Evgenıı Onegın» shyǵarmasy óresinde óleńmen roman jazaıyn dep edim, ol maqsatyma jete almadym, úshinshiden, Parıjde ǵa­jaıyp romanıst, suńǵyla sýretker Vık­tor Gıýgonyń myńdaǵan halyq óz bal­ko­nyna shyqqanyn taǵatsyz kúndiz de, tún­de de kútip turady eken, men de sondaı mereıge ıe bolsam dep edim, oǵan jetýdi táńirim meniń mańdaıyma jazbapty... Qaskeńdi zamandastary qatty qadir­le­gen. Máselen, birtýar ulymyz Baý­yrjan Momyshuly ony kúshen­shek­ter­den bólip al­­yp, naǵyz daýylpaz aqyn dep ba­ǵalaǵan. Biraq ekinshi jaǵynan aqyn armany oryndaldy deýge bolady. Osydan 56 jyl buryn bastalǵan ekinshi ómiri óleń órne­ginde, án áleminde jalǵasyp keledi. Alaıda, sóz sońynda aıtarymyz, Qa­ra­ǵandy qalasynda aqyn atyndaǵy kóshe bar, mektep joq. Almatydaǵy kóshesi shop-sholaq, qyp-qysqa. Aqyn atyndaǵy kóshe degen ekpindi kótermeıdi. Sóz túıinin óleńmen túıgendi maqul kórdim. Jaý tıse jatpaıtuǵyn, attan deri, Kótergen nardyń júgin batpan keli. Qasekeń – aqyndyqtyń, batyrlyqtyń, Jampozy, jelden júırik aqtańgeri.   Jasynan jetimdiktiń zaryn shekken, Jaýlasqan jádigóıdiń aryn tókken. О́rtke tıgen daýyldaı óleńimen, Týǵan ol qazaq degen daryn-tekten. Baqytjan TOBAIаQOV, Qazaqstannyń Mádenıet qaıratkeri, Á. Bókeıhanov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty.