Zarema ShÁÝKENOVA: Bıik óre tanyldy

El ómirindegi asa mańyzdy oqıǵa – Parlament Senaty depýtattaryn saılaý jáne onyń Almaty qalasynyń mysalynan alynǵan aıshyqty kórinisteri haqynda el Prezıdenti janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory, professor Zarema ShÁÝKENOVA óz pikir-paıymdaryn ortaǵa salǵan bolatyn. Parlamenttiń el ómirin­degi róli onyń ózindik maq­sat-mindetterimen sabaqtasa aı­qyndalady. Álbette, so­lar­dyń ishindegi asa mańyz­dy­sy el damýy­nyń demokra­tııa­lyq turǵysyn qamta­ma­syz etý ekendigi ámbege aıan. Osy joly tórtinshi sha­qyry­lym­daǵy Parlament aý­­qymynda ár oblys­tan se­na­tordyń bir oryntaǵyna orta esep­pen úsh adamnan úmitker bolǵan­dy­ǵyn demokratııa kórinisi dep baǵa­laýy­myz kerek. Demokratııa damymaǵan elde mundaı belsendilik te bolmas edi. Bizde saılaý úde­ri­siniń saıası-quqyqtyq tetik­teriniń jetildirilýi Qazaqstan qo­ǵamyndaǵy de­mokratııalyq órkendi ózgerister arna­synda iske asty. Jalpy, Qazaq­stan­daǵy saılaý júıesiniń saty­ly damýynyń taldamasy saı­laý úde­ri­sin demokratııa­lan­dyrýda edáýir jetistikterge qol jetkenin kórsetedi. Bul rettegi basty qaǵıdattar básekelilik pen balamaly­lyq­qa negizdelgenin atap ótý ma­ńyzdy. Meniń paıym­daýym­sha, bıylǵy Senat saılaýyn­daǵy belsendilik naq osy jaımen túsin­diriledi. Sońǵy jyldarda osynaý saılaý úde­ri­siniń mádenıeti jáne oǵan qosa saılaý­shy­lardyń mádenıeti ózgerip, óskendigin baı­qaı­myz. О́ıtkeni, Qazaq­standaǵy saılaý úderisi óz damýynyń eleýli asýly kezeńi­nen abyroımen ótti. Biz shyn máninde de barlyǵy birdeı 100 paıyz daýys beretin keńestik balamasyz júıeden qazirgi, el aza­mattaryna ózderi­niń elekto­ral­dyq qa­laý­­lary­na sáıkes saılaý qu­qyǵyn qalt­qysyz berip tur­ǵan jú­ıege kelip jettik. Sol oraıda saılaý úderi­siniń má­de­nıe­ti de, saı­laýshylardyń osyn­daǵy mi­nez-qu­lyq sı­pa­ty da aı­tar­lyqtaı kúshti ózgeris­terge ushyrady. Saılaýshy mádenıetiniń bir belgisi onyń belsendiligi dep sanalsa, osy rette myna­daı bir mańyzdy jáıt­ke toqtalǵan jón bolar edi. My­saly, saıası ınstıtýttar ókilettik­teri­niń saılaýshylardyń mi­nez-qulqyna tıgizer yqpalyn sıpattaý úshin batys saıasat­tanýynda «birinshi» já­ne «ekinshi» kezektegi saılaýlar uǵymy engizilgen. «Birinshi kezektegi saılaý» saı­laýshylarǵa eldi bas­qarýǵa tıisti adam­dar­dyń paıdasyna tańdaý jasaý­dy usy­na­dy. Munyń ózi saıası nátıje tur­ǵysy­nan alǵanda neǵurlym mańyzdy bolyp tabylmaq. Bul sanatqa parlamenttik júıe­lerde – parlament saı­laýy, prezıdenttik jú­ıe­lerde – prezıdenttikke saılaý jatqy­zy­lady. Eger Qazaqstandaǵy 1999 jylǵy Prezıdent saılaýyn alar bolsaq, onda 1998 jyly ótken birinshi qos palataly Parla­menttiń saılaýynan ózgeshe, Prezıdent saı­laýy «birinshi kezektegi saılaýǵa» jatatyny aıdan-aıqyn. О́ıtkeni, onyń nátıjeleri el­diń odan arǵy saıası damýyna sheshýshi yqpal etti. Sondaǵy saılaýshylardyń belsendiligi de osyny aıǵaqtaıdy: Prezıdentti saılaýǵa saı­laýshylardyń 86,26 paıyzy, al Parlament saılaýyna 62,56 paıyzy qatys­ty. Osylaısha parlamenttik saılaýmen sa­lys­tyrǵanda prezıdenttik saılaýdyń ba­­symdylyǵy, ma­ńyz­dylyǵy pash etildi. Sonymen qatar biz sodan bergi ýa­qyt­ta elimizdiń birneshe elektoraldy kezeń­nen ótkendigin bilemiz. Osy ýaqytta Qa­zaq­standaǵy jalpy saılaý júıesi, son­daı-aq, onyń barlyq quramdas býyn­dary aıryq­sha damyp, bekı túskenin kórip otyr­myz. Bıylǵy, tap búgingi Senat saı­laýy naq osy­ny kórneki túrde dáleldep berdi. Sonyń bir mysalyna júginsek, zańnamaǵa sáıkes, Senat depý­tattyǵyna úmitkerlerdi máslıhattar­dyń, sondaı-aq ózderin-ózderi usynýy qamtamasyz etildi. Biz saraptamalyq turǵydan Almaty qalasynyń mysalyna kóbirek júgindik. Ońtústik astana eldiń búkil saıası reńkin óz boıyna jınaǵan erekshe qala. Eli­mizdiń eń úlken qalasynan biz úki­mettik emes uıymdardyń, saıası partııa­lardyń, áleýmettik toptardyń, jaı ǵana belsendi azamattardyń alýan-alýan shoǵyryn baı­qaımyz. Sondyqtan, Alma­ty­da búkil Senat saılaýy naýqanynyń ón boıynda úmit­kerlerdiń óz-ózin usynýy oraıynda joǵary belsendilik óristegeni tańqa­lar­lyq jaǵdaı emes. Almaty qalasynyń más­lıhaty Parlament Senatynyń depý­tat­tyǵyna úmit­ker etip «Nur-Otan» ha­lyq­tyq-demo­kra­tııalyq partııasy usyn­ǵan Aqan Bı­janovtyń kandıdatýrasyn qalalyq más­lıhat atynan tirkep bekitken bolatyn. Bul adamdy megapolıs jurt­shy­lyǵy jaqsy biledi. Aqan Qusaıynuly el Parlamenti Senatynyń Almaty qalasy­nan saılanǵan 2005 jyldan bergi depý­taty, Áleýmettik-mádenı damý jónindegi ko­mı­tettiń tóraǵasy. Sonymen birge, saıası ǵylymdar akademııasynyń vıse-prezıdenti. Kezinde Almaty qalasy ákimi­niń oryn­ba­sary bolyp ta istegen. Eldegi tanymal saıa­satshylardyń biri. Mine, naq osy jaǵ­daıda saılaý nátı­jesi, eń aldy­men senator oryntaǵyna úmit­kerdiń kásibı tájirı­be­sinen týyn­da­ǵa­ny­ aqıqat. Basqa óńirlerde de úmit­ker­lerdiń jeke basynyń tulǵalyq qasıet­terine basym­dyq berilgeni belgili bolýda. Barlyq baı­qaýshylar men sarap­shy­lardyń kózi osy­ǵan kámil jetip otyr. Jazyp alǵan Qorǵanbek AMANJOL.