Esimi eske alýǵa ábden laıyq

Búgingi kúni Semeı oblystyq par­­tııa komıtetiniń birinshi hatshysy Keshirim Boztaev týraly únsiz qalǵanymyz durys bolmas. О́ıtkeni, ol esimi eske alýǵa ábden laıyq kúresker basshy bolatyn. Keshirim Boztaıuly oblys basshysy qyzmetine taǵaıyndalǵan osy óńirden shyqqan alǵashqy da sońǵy birinshi hat­shy edi. Mamandyǵy jóninen metallýrg ol buǵan deıin ónerkásipti О́skemen qa­la­synda óz mamandyǵymen qatardaǵy sheber, seh bastyǵy, alyp kombınattyń partııa uıymynyń hatshysynan oblys­tyq atqarý komıtetiniń tóraǵasyna deıin óz kúshimen satylap ósip, úlken ómir mektebinen ótip kelgen-di. Ol qazirde zamandastary aıtyp ta, jazyp ta júrgenindeı minezi jumsaq, bireý­ge daýys kóterip sóıleýdi bilmeıtin sy­paıy basshy bolatyn. Bilesiń, bilgen soń aıtasyń demekshi, sondaı adamnyń aıt­qanynan qaıtpaıtyn tabandylyǵy men týǵan jeri men eli úshin basyn qater­ge tige biletin qaısarlyǵy ıadrolyq sy­naq­tarǵa qarsy kúres barysynda aıqyn ańǵaryldy. Sóıtsek, sol shaqta Keshekeń ishten tynyp júrgen sekildi ǵoı. Iá, osy óńirde týyp-ósken azamattyń eldiń basyna tóngen qasiretti bilmeýi múmkin emes-ti. Al ol oblys tizginin qolyna alǵan sekseninshi jyldardyń ortasynda munda jaǵ­daı tipten ýshyǵyp turǵan bolatyn. Aı­ta­lyq, eki myńnan sál ǵana astam halqy bar Semeı atom polıgonynyń naq epı­sentrin­degi bir ǵana Sarjal aýylynda sol jyldary jıyrmadan astam adam ózi­ne ózi qol jumsapty. Al bul odaqtyq kór­setkishten eki esege jýyq artyq eken. Jal­py óńir boıynsha balalar men analar óliminiń artýy dabyl qaǵarlyqtaı deń­geı­ge kóterilgen edi. Soǵan qaramastan, dárigerlerge naýqas jandarǵa naqtylap dıagnoz qoıýǵa ruqsat etilmedi. Bul óz kezeginde el ishinde narazylyq týdyrdy. Sóıtip, jarııalylyq tusynda jyldar boıy jınaqtalǵan ókpe-renish syrtqa shyǵa bastady. Sonyń bir-ekeýine ǵana toqtalaıyn. Sol shaqta Semeıge bilim jetildirý kýrsyna jınalǵan muǵa­lim­der balalar óliminiń joǵarylap ketkenine, aqyl-esi kem nárestelerdiń ómirge kóptep kele bastaǵanyna jáne taǵy da basqa tolǵaqty máselelerge baılanysty úndeý qabyldaı kelip, synaq aımaǵyn­daǵy naqtyly radıasııa mólsheri týraly anyqtama talap etkeni áli esimde. Álgi úndeýge baqandaı 60 ustaz qol qoıǵan eken. Al odan keıingi taǵy bir oqıǵa, sol kezdegi ólshemmen alǵanda, tipten de soraqy boldy. Iаǵnı, oblystyq partııa komıtetiniń kezekti plenýmynyń jumys aralyǵynda jergilikti aqyn Vıacheslav Kobrın «Iаdrolyq synaqtarǵa jol berilmesin!» dep jazylǵan plakatpen shyǵa kelsin! Mine, endi aıqaıǵa attan qosylyp, bir dúrbeleń bastalatyn shyǵar dep úrpıisip qalǵanbyz. Áıteýir, abyroı bol­ǵanda sol kúni de, odan keıin de ty­nysh­tyq buzylmady. Bári birinshi basshyǵa baı­lanysty desek, Boztaev endigi jerde eldiń yńǵaıyna qaraı jyǵyla bergen sekildi. Ony aıtasyz, budan keıin ol endi nartáýekelmen ózi kósh bastaýǵa aınaldy. Sonyń aıqyn aıǵaǵyndaı, keıinnen «Semeı polıgony» atty kitabynda ózi jazǵanyndaı, 1989 jyldyń aqpan aıynda bir apta ishinde qatarynan eki ret jasalǵan jarylys endigi jerde buǵa berýdiń jóni joq ekendigine kózderin jetkizdi. Sol sebepten de Keshirim Boztaıuly bastaǵan oblys basshylyǵy odaqtyq áskerı vedom­stvoǵa qarsy bitispes kúresti bastap ketti. Degeleńdegi synaq alańynda ekinshi jarylys jasalǵan kúni oblys basshysy obkomnyń ıdeologııa jónindegi hatshysy G.Mıshenkomen birge meni ózine shaqyryp alyp, naqty tapsyrma berdi. Ol kezde men obkomnyń nasıhat jáne úgit bólimi meń­gerýshisiniń orynbasary bolyp qyzmet isteıtinmin. «KOKP Ortalyq Komıtetine, Gorbachev joldastyń tike ózine synaqty toqtatý jóninde shıfrovka daıynda­ńyz­dar, – dedi ol bizge. – Nartáýekel, oǵan ózim qol qoıamyn. Bizdi Nursultan Ábish­uly qoldap otyr!» Kelesi kúni, naqtylap aıtqanda, sol 1989 jyldyń 20 aqpanynda álgi shıfrogramma KOKP Ortalyq Komıtetiniń Bas hatshysynyń aldynda jatty. Onyń kóshirmesi mende áli kúnge deıin saqtaýly tur. Búginde tarıhı mańyzdy qujattyń qysqasha mazmuny tómendegideı. Iаǵnı, oblys basshysy Bas hatshyǵa Semeı óńi­rinde alǵashqyda ashyq aspan astynda, al 1963 jyldan beri jer astynda atom sy­naqtary úzdiksiz júrgizilip kele jat­qa­nyn aıta kelip, osy qyryq jylda bul óńirdegi halyq sany úsh ese óskenimen, oǵan eshkimniń mán berip otyrmaǵanyn ashyq málimdedi. Al odan áride jyl saıyn 14-18 jarylys jasalyp kele jatqany, synaq aımaǵyndaǵy jer ábden tozyp ketkendikten, orta eseppen ár úshinshi jarylystan soń radıoaktıvti gaz syrtqa shyǵyp ketip jatqanyn jasyr­mady. Tipti ony aıtasyz, obkom KOKP Ortalyq Komıtetiniń aldyna synaqty ýaqytsha toqtatý, nemese onyń jıiligi men qýatyn azaıtý, al bolashaqta ony qolaıly basqa jerde ótkizý týraly naqty usynys jasady. Bul endi qazir ǵana aıtqanǵa ońaı. Sondyqtan Boztaevtyń ıadrolyq synaq­tar­dy toqtatý jónindegi alǵashqy resmı qujatqa qol qoıýyn kózsiz erlik demeske bolmaıdy. Sol shaqta ár birinshi basshy mundaı batyl qadamǵa bara bermegeni esh dáleldeýdi kerek etpeıdi. Ras, alpy­synshy jyldary Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy M.Sýjıkov polıgonǵa qarsy sóz aıtamyn dep jyly ornyn bosatýǵa májbúr bolǵany bar. Sony Keshekeń bilmedi deısiz be? Endi myna bir qyzyq jáıtke kóńil aýdarmasqa bolmaıdy. Máskeýge, Kremlge joldanǵan joǵarydaǵy shıfrovka týraly sol kezdegi Qazaqstannyń birinshi basshysy G.Kolbın Gorbachevtiń ózinen arada úsh kún ótken soń baryp estıdi. K.Boztaev sodan keıin baryp oǵan Semeı atom polıgony jóninde tolyq aqpar joldaǵan bolatyn. Ol aqpar da meniń jeke muraǵatymda saqtaýly tur. Osy oraıda sol tusta respýblıka Úkimetiniń tizginin qolynda ustaǵan Nursultan Nazarbaev qajyrly qaırat tanytpaǵanda, álgindeı shıfrovkanyń Máskeýge jóneltilýi de múmkin emes ekendigin aıtpasqa bolmaı­dy. Odan keıingi jerde de Keshekeńdi qana­tynyń astyna alyp qamqorlyq tanytqan da Nurekeń edi. Qysqasy, 1989 jyldyń aqpan aıy osyndaı qarbalas oqıǵalarǵa toly bol­dy. Osy aıdyń 28-i kúni Almatyda ıadrolyq synaqtarǵa qarsy «Nevada-Semeı» halyqaralyq qoz­ǵalysy ómirge keldi. Onyń alǵashqy jıy­nyn­daǵy aqıyq aqyny­myz Oljas Súleı­me­novtiń jalyn­dy sózi barshamyzdyń esimizde. «Taýlardy alasartpaı, dalamyzdy asqaqtataı­yq», dep súıik­ti aqy­ny­myzdyń ózi aıt­qandaı, ortaq maqsat jo­lyn­daǵy kúreste árkimniń óz orny bar. Biraq so­lar­dyń bári sol tusta ja­syndaı jarqyldaǵan jas basshy Nur­sul­tan Nazar­baevqa arqa súıegeni daý­syz aqıqat. Boztaevtyń tabandy­ly­ǵy­men sol jyl­­dyń shilde aıynda Semeıde osy óńirdiń ekologııalyq jaǵdaıyn talqyla­ǵan ǵyly­mı-praktıkalyq konferensııa ótkizildi. Sol alqaly jıynda ıadrolyq synaqtardyń densaýlyqqa zııan­dy­lyǵy, sondyqtan ony toqtatyp, jergilikti tur­ǵyndarǵa kómek kórsetý jóninde sheshim qabyldandy. Kú­res­ker basshy aqyr sońynda Semeı polı­gony aıma­ǵyndaǵy turǵyndardyń áleý­met­tik-ekono­mıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý jónindegi KOKP Ortalyq Komıteti men KSRO Mınıstrler Keńesiniń arnaıy qaý­lysynyń qabyldanýyna túrtki bolyp, so­nyń nátıjesinde ortalyqtan Semeı ob­lysyna 5 mıllıard som qarjy bólindi. Ýaqyttan buryn ozyp aıtatyn bolsaq, Keshirim Boztaıuly, sondaı-aq Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń 1992 jyldyń sońynda qabyl­danǵan ıadrolyq synaqtar saldary­nan zardap shekkenderdi áleýmettik ja­ǵy­nan qorǵaý týraly zańyna da birden-bir sebepker boldy. 1989 jyldyń 28 qyrkúıeginde Boz­taev­tyń tarapynan Máskeýge, Gorbachevtiń atyna taǵy bir shıfrogramma joldan­ǵa­nyn da jaqsy bilemin. Ile Semeıden odaq­tyq Mınıstrler Keńesi men KSRO Joǵa­r­ǵy Keńesiniń tóraǵalary atyna da jedelhattar joldanyp jatty. Oblys basshysy munymen de tynbaı, vedomstvoaralyq úkimettik komıssııa qurýǵa qol jetkizdi. Sol tusta Nursultan Nazarbaev taǵy da ózi­niń ustanymyna berik ekendigin kór­sete bildi. Ol áskerı ónerkásip kesheniniń joǵary shendi basshylaryna «Semeıge baryp ondaǵy halyqpen keńesińizder, sonda qyryq jyl boıy oryn alǵan ádiletsizdikke ózderińizdiń de kózderińiz jetedi», dep betke aıtty. Al arada eki jyldan soń, 1991 jyldyń 29 tamyzynda óziniń Jarlyǵymen ajal ajdahasynyń aýzyna qum quıdy. Bul kezde alyp ımperııa áli ydyrap úlgermegenin eskersek, bul teńdesi joq oqıǵa, kózsiz erlik edi. Sóz sońynda keıinde bizdiń keıip­ke­rimizdiń qalamynan «Qaınar sındromy», «Polıgon – 29 tamyz» atty kitaptarynyń ómirge kelgenin, al 1996 jyly onyń bastamasymen «Polıgon – 29 tamyz» atty halyqaralyq qoǵamdyq qaıyrymdylyq qory qurylǵanyn aıtpasqa bolmaıdy. Semeı qasireti týraly sońǵy kitaby Japonııada da jaryq kórdi. Osylaısha Keshirim Boztaev ómiriniń sońyna deıin ustanǵan baǵytynan aınymaı, eline eleýli qyzmet ete bildi. Vladımır PIGAVAEV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.