Erlik pen eldiktiń ónegesi

Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵanyna – 20 jyl

Sonymen, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Na­zar­baev­tyń alǵashqy tarıhı Jar­lyq­tarynyń birimen Semeı atom polıgonynyń jabylǵanyna 20 jyl tolyp otyr. Zamanymyzdyń aqıyq aqyny Oljas Súleımenov sol tustaǵy Elbasymyzdyń batyl qadamyn naǵyz azamatqa tán erlik dep baǵalaǵan edi. Shyndyǵynda bul ózi egemen eldiń basshysy tarapynan jasalǵan saıası kemeńgerlik pen alystan boljaıtyn suńǵyla saıasatkerliktiń jarqyn úlgisi boldy. Sol shaqta 70 jyl boıy jarty álemge ústemdigin júrgizip kelgen alyp ımperııa áli tarap úlgermegenin eskersek, álgindeı erliktiń mán-mańyzy óz-ózdiginen aıqyndala túsedi. Tarıh úshin qas-qaǵym sátteı kórinetin ótken 20 jyl ishinde álemdik qoǵamdastyq Ortalyq Azııada jańa tur­patty memlekettiń paıda bolǵan­dy­ǵy­na kózderi jetip, beıbitshilik isin baǵ­darshamdaı ustanǵan bizdiń eldiń úl­gi­sine kóz toqtatyp, kóńil aýdara bas­ta­dy. Ortalyq Azııa demekshi, osydan alty jyl buryn Elbasy tarapynan munda ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý ıdeıasy kóterilgen bolatyn. Soǵan oraı 2006 jyldyń kúzinde Semeıde Orta­lyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aı­maq týraly shartqa osy óńirdegi bes res­pýblıkanyń Syrtqy ister mınıstrleri qol qoıǵany barshaǵa málim. Al odan keıingi jerde elimizde qat-qabat mańyzdy oqıǵalar bir-birine jalǵasyp jatty. Aıtalyq, elimizdiń EQYU-ǵa tór­aǵalyq etkeni, osy mártebeli uıy­m­nyń sammıti Astana qalasynda ótkeni kúni keshe ǵana. Osy eki aralyqta Elba­sy­myzdyń alystaǵy Amerıkada, Vashıngtonda ıadrolyq qaýipsizdik sammıtine qatysyp, álemde beıbitshilikti ornyqtyrý jóninde syndarly usynys, tyń bastamalarymen jarqyrap kózge túskeni barshaǵa málim. О́tken jyldyń kókteminde elimizge resmı saparmen kelip ketken Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń bizdiń memlekettiń basshysyna qarata álemdik ıadrolyq synaqtarǵa qarsy qozǵalysqa Siz jetekshilik etýge tıissiz deýi sondyqtan bolsa kerek. Al bizdiń elde ıadrolyq synaqtarǵa qarsy «Nevada – Semeı» halyqaralyq qozǵalysy kórnekti aqyn, belgili qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenovtiń bas­ta­masymen 1989 jyldyń aqpan aıynda qurylǵany belgili. Qurylǵan betten ıadrolyq synaqtardy toqtatýdy talap etken 2 mıllıonǵa jýyq adamnyń qo­lyn jınap úlgergen shyn mánisindegi ha­lyqtyq qozǵalys bizdiń elimizdegi nómiri birinshi úkimettik emes uıym edi. Al qazirde ondaı úkimettik emes uıym­dar sany qyryq myńnyń ústinde. Nur­sultan Ábishulynyń sol birinshi nómir­li úkimettik emes uıymdy, búkil halyq­tyń qoldaýyna ıe bolǵan qozǵalysty qurylǵan kúninen bastap kúni búginge deıin qoldap, qamqorlyq tanytyp kele jatqany jáne shyndyq. Sonyń aıǵa­ǵyn­daı, Elbasymyz bizdiń tarapymyz­dan buǵan deıin ótkizilgen ıadrolyq synaqtarǵa qarsy alqaly jıyndardyń eshqaısysynan syrt qalǵan joq. So­nyń birinde, naqtylap aıtsaq, 1993 jyldyń tamyz aıynda Almatyda ótken ekinshi ıadrolyq synaqtarǵa qarsy kongreste táýelsiz Qazaqstannyń basshysy álemdik qoǵamdastyqqa ıadrolyq synaq­tarǵa moratorıı jarııalaý jóninde usy­nys jasady. Sonyń bári bizdiń Elba­symyz tarapynan aldyn ala esh­qandaı talap qoıylmaı, rııasyz kóńilden bolǵandyqtan, bul usynysqa álemdegi irgeli el basshylarynyń bári túsinistikpen qarady dep oılaımyn. Qýaty jóninen álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenalynan óz erkimen bas tartqan eldiń bul bastamasy áli kúnge deıin óziniń jalǵasyn taýyp kele jatqany keýdeńe qýanysh uıalatady. Al keshegi atom polıgonynyń astanasy ispettes Kýrchatov qalasy búginde beıbit maqsatta ósip, órkendep qanat jaıyp kele jatqany da kóp nárseni ańǵartsa kerek. Qazirde munda Elbasynyń Jar­ly­ǵymen ashylǵan Ulttyq ıadrolyq or­talyq pen Iаdrolyq tehnologııalar parki tolyq qýatynda beıbit maqsatta ju­mys isteı bastady. Onyń alǵashqysy ǵylymmen aınalyssa, ekinshisi sol ǵylym jańalyqtaryn óndiriske engizýde. Bir kezde alyp ımperııanyń basyna túrli aıla-sharǵymen kelip qalǵan Hrýshev semserden soqa jasaımyn dep órekpip, biraq is júzinde álemdi úshinshi dúnıejúzilik soǵys qaterine uryndyra jazdaǵan edi. Al Kýrchatov qalasyndaǵy qazirgi jaǵdaı keshegi qaterli qarýdyń beıbit maqsatta jumys isteı bastaǵa­nyn aıǵaqtaıdy. Joǵaryda Elbasynyń halyqtyq qoz­ǵalysqa degen qurmeti men qamqorlyǵy týraly aıtyp qaldyq qoı. Osydan eki jyl buryn Semeıde, ondaǵy Ertis óze­niniń aıryǵyndaǵy aralda atom qur­bandyqtary qurmetine salynǵan «О́lim­nen de kúshti» monýmenti basynda osy óńirdegi ıadrolyq polıgonda synaqtar­dyń toqtatylýynyń 20 jyldyǵy qar­sańynda san myńdaǵan adam qatysqan saltanatty jıyn bolyp ótkeni belgili. Elbasymyz sol alqaly jıynda sóıle­gen sózinde ıadrolyq synaqtardy toqta­týǵa Oljas Súleımenov basqarǵan «Nevada – Semeı» qozǵalysynyń belsendi qyzmeti kóp járdemdeskenin aıtty. Atalǵan jıynda bizdiń elimizdiń tarapynan BUU-ǵa eleýli usynys ja­saldy. Sol jyldyń sońynda mártebeli uıym tarapynan álgi usynys biraýyz­dan qabyldandy. Sóıtip, Semeı atom polıgonynyń jabylǵan kúni – 29 tamyz álemdik kúntizbege Iаdrolyq sy­naqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni bolyp engizildi. Bul da bizdiń elimiz ben Elbasymyzdyń álemdik qoǵam­dastyq aldyndaǵy zor bedelin kórsetse kerek. Osy ótken 20 jyl ishinde ıadrolyq synaqtarǵa qarsy alqaly jıyndardyń eshqaısynan syrt qalǵan joqpyn. So­nyń birinde, naqtylap aıtqanda, 2000 jyldyń mamyr aıynda Astanada ótken ıadrolyq synaqtarǵa qarsy ekinshi ha­lyqaralyq kongreste beıbitshilik jo­lyndaǵy kúresker basshy Nursultan Nazarbaevtyń kandıdatýrasyn Nobel syılyǵyna usyný jóninde bastama kóterip, sóz sóıledim. Ile osy usyny­symdy Qazaqstan halqy Assambleıa­syna joldadym. Bizdiń bul bastamamyz keıinde AQSh eliniń kongresmenderi, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbas­shylary sezine qatysýshy qaırat­kerler men Túrki halyqtary búkil­álem­dik assambleıasynyń tarapynan zor qoldaý tapty. Semeı atom polıgony jabylýy­nyń 20 jyldyǵyna oraı búginderi Semeı – Almaty – Astana baǵytymen ve­lojoryǵyn aıaqtaǵan Norvegııanyń «Beı­bitshilik úshin saıahat» qoǵamdyq qorynyń belsendi músheleri de bizdiń tilekke qoldaý bildirýde. Búginde bizdiń qozǵalystyń bólim­sheleri álemniń birqatar elinde jumys istep jatyr. Olar da osyndaı ıgi sharadan syrt qalmaıdy dep bilemiz. Al bizdiń qozǵalys bolsa, qazirde synaq aımaǵyndaǵy dertke ushyraǵan jas urpaqty saýyqtyrý isimen aınalysýda. Sonyń aıǵaǵyndaı, 2000 jyldan beri 500-ge jýyq jas jetkinshek elimiz ben Italııadaǵy saýyqtyrý oryndarynda emdelip jáne demalyp qaıtty. Osy oraıda «Bóbek» qaıyrymdylyq qory­nyń tóraıymy Sara Nazarbaevaǵa da alǵysymyz sheksiz. Beıbitshilik jolyndaǵy izgi talpy­nys eshqashan toqtamaq emes. Jáne sol izgi maqsattaǵy árbir is der shaǵynda óz baǵasyn alýy tıis dep esepteımiz. Qa­terli qarýdy jasaýǵa atsalysqan bir­qatar ǵalymdar Nobel syılyǵyn ıelengen bolsa, endi sol qaterli qarýǵa eń aldymen tyıym salǵan eldiń basshysy osyndaı ataqty nege ıelenbeske! Semeıde bıylǵy jyldan beri Nur­sul­tandar men Oljastardyń klýby ju­mys isteıdi. Negizinen 1989–1991 jyl­dary ómirge kelgen, qazirde jastary jıyrmanyń ár jaq, ber jaǵyndaǵy olar bizdiń qozǵalys jumysyna zor belsendilikpen atsalysa bastady. Olar da osynda ıgi tilek ústinde. Sultan KARTOEV, ıadrolyq synaqtarǵa qarsy «Nevada-Semeı» halyqaralyq qozǵalysynyń vıse-prezıdenti, QR eńbek sińirgen energetıgi jáne atom salasynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri.