Oraq – 2011

Bitik egin berekesimen jınalsa ıgi Bıyl Qostanaıda egin óte bitik shyqty. Ol 2007 jylǵy mol astyqty eske salady. Egin­niń shyǵymy oblys óńiriniń qara topyraqty soltústik aýdan­darynda ǵana emes, shóleıtti ońtústik aýdandarynda da jaq­sy. Al dándi ylǵal saqtaý teh­no­logııasymen egetin ǵalym-ag­ronom Valentın Dvýrechen­skıı­diń egis alqabyndaǵy ár sharshy metrde 550 bıdaı sabaǵy ósip tur! Oblysta bıyl dándi da­qyl­dar sebilgen 4,3 mılıon gek­tardyń 90 paıyzy ylǵal saqtaý nemese nóldik tehnologııamen óńdelgen. Onyń ústine bıyl Tabıǵat ana da jomart­tyǵyn kórsetti. Maýsym, shilde aılary jańbyrly boldy. Naý­yr­zym, Amangeldi aýdandary men Arqalyq qalasynyń aýma­ǵynda ylǵal bıyl kópjyldyq ortasha normadan áldeqaıda kóp tústi. Endigi mindet, osy mol astyqty shashpaı-tókpeı, jaý­yn-shashynǵa uryndyrmaı, ysyrapsyz jınap alý bolyp otyr. Aýylsharýashylyq taýarla­ryn óndirýshilerdiń ústimizdegi jyldyń egin oraǵyna daıyn­dyq barysy qaralǵan keńeste oblys ákimi Sergeı Kýlagın mol astyqty jınaýdyń qıyn­dyqtary da az bolmaıtynyn eskertti. Ádette, qyrkúıek aıy­nyń 10-15 juldyzynan ári qaraı elimizdiń soltústik óńirinde kúzgi jańbyr, laısań bastalady. Kúz shýaqty, qurǵaq bolsa, tipti, jaq­sy. Biraq aýa raıyn boljaý­shy­lar dıqandardy batyl sendirip otyrǵan joq. – Dıqan, ózińe ǵana sen. Bı­ylǵydaı eginniń jylda shyǵa bererine de eshkim kepil bola al­maı­dy. Sondyqtan bar múmkin­dikti paıdalanyp, astyqty qam­baǵa quıyp alý kerek, – dedi ob­lys ákimi. Kóktemniń jaýyndy-shashyn­dy bolýyna baılanysty oblysta dán sińirý jumystary kesheýildegen bolatyn. Keńeste baıandama jasaǵan oblys ákiminiń oryn­ba­sary Nuraly Sadýaqasov bıylǵy astyqtyń merziminen kesheýildep pisip otyrǵanyn jáne óte bitik ekenin aıtty. Degenmen, tamyz aıynyń ekinshi onkúndigindegi bir aptaǵa sozylǵan 30-35 gradýs ystyq áli ýyz kúıinde turǵan dánniń qatýyna kóp septigin tıgizdi. Kún ashyq bolyp, jaýyn-shashyn bolmasa oblys aýdan­daryndaǵy astyq alqaptary­nyń 90 paıyzy az kúnde oraq salýǵa daıyn bolyp qalady. Sondyqtan dıqandar dánniń pisýine baılanysty alqaptarǵa oraqty qashan salýdy, qalaı jı­naýdy ózderi sheshetin bola­dy. Qazir kóptegen sharýashy­lyq­tar suly men arpany ora bastady. Sharýashylyǵynyń bar­lyǵyn ylǵal saqtaý tehno­lo­gııasyna negizdegen Zarechnyı ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Valentın Dvýrechenskıı jınalǵandarǵa slaıdtan óziniń oryp, destede jatqan arpa alqabyn kórsetti. Ol bıyl gektarynan 40 sentnerden arpa jınap jatqanyn jetkizdi. Al ózge sharýashylyqtar bul daqyldy gektaryna 16-17 sentnerden asyrmaıdy. – Bir nárseni eskertemin. As­tyqty neǵurlym erte, tez jınasańdar elevatorlarda oryn bolady. Olar astyqty 16-17 paıyzdyq ylǵalmen qabyldaı alady. Al keshikkenderge mun­daı múmkindik bolmaıtyny belgili, – dedi Sergeı Kýlagın. – Oblysta astyq qabyldaýǵa lısenzııasy bar 40 kásiporyn naýqanǵa materıaldyq-tehnı­ka­lyq jaǵynan saqadaı saı otyr. Elevatorlarda 4 mıllıon tonnadaı astyq saqtaýǵa bolady. Bir­aq bıylǵy eginniń bitik shy­ǵýyna baılanysty jınalatyn astyq munan bir jarym esedeı kóp bolatyn túri bar. Son­dyqtan egin oraǵy qyzǵan shaq­ta elevatorlarǵa ylǵaldy astyq kóp mólsherde túsip, oryn jetpegen jaǵdaıda qyzyl dánniń ysyrap bolmaýy úshin ony eli­mizdiń ózge aımaǵyndaǵy qoı­ma­larǵa jetkizý jaǵy da qaras­ty­rylatyn bolady. Ony Pre­mer-Mınıstrdiń ókimimen qu­ryl­ǵan Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstri jetekshilik etetin jumys toby jaǵdaıdyń qalyp­tasýyna qaraı sheshedi. Mol astyq qambaǵa ońaı­lyq­pen túspeıdi. О́tken jyl­da­ry aýa raıynyń qurǵaq bolýy­nan astyqtyń 80-90 paıyzy kombaınmen tikeleı orylyp, jı­nalyp, elevatorlarǵa tasyl­dy. Al bıylǵy mol astyqty olaı jınaýǵa múmkindik jete me, aýa raıy kedergi keltirmeı me – ol jaǵy da dıqandarǵa ázirge beı­málim. Tehnıka demekshi, oblysta bıylǵy oraq naýqanyna 12 myń astyq jınaıtyn kombaın qa­tys­paq. Onyń ishinde 2,6 myńy ónimdiligi joǵary, sheteldik tehnıkalar, olarmen barlyq astyq alqabynyń 2,9 mıllıon gektary, ıaǵnı 68 paıyzy jınalady. Onyń syrtynda 3 myń jatka, 8 myń júk mashınasy, 18 myń traktor tirkemeleri astyq alqabynda ju­mys isteıtin bolady. О́tken jyl­dary oblys sharýashylyqtary tehnıkany jańartýǵa kúsh saldy. Nesıelik múmkindikterdi de paı­dalandy. – Bıyl bizde de astyq shy­ǵy­my jaqsy. Gektarynan 15 sentnerden alamyz dep otyrmyz. Ob­lystyń ońtústiginde jatqan Naýyrzym aýdany úshin bul jaman kórsetkish emes. Tehnıkamyz túgel daıyn, egin oraǵyna taǵy da jańa bes kombaın qosamyz, – deıdi «Sholaqsaı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırek­tory О́mirzaq Ihtılıapov. Al Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanov basqaratyn «Karken» sharýashylyǵy tehnı­ka­ny túgeldeı jańartqan. Ob­lys­ta mundaı mysaldar az emes. Bıylǵy egin oraǵy naýqanyna saqadaı-saı otyrǵan dıqandardy janar-jaǵarmaı máselesi jú­rek­s­in­diredi. Astyq jınaý naýqany úshin Qostanaı oblysyna 75 myń tonna dızel otyny bólingen bolatyn. Ol Atyraý jáne Pavlodar munaı óńdeý zaýyttarynan tasylady. Operatordyń qyz­me­tin sanamaǵanda dıqandar onyń bir lıtrin 79,5 teńgeden alady. – Bıyl jeńildikpen berilgen dızel otynynyń baǵasy naryq­tan áldeqaıda arzan. Bul oblys sharýashylyqtaryna 2,5 mıllıard teńge únemdeýge múmkindik berdi, – deıdi oblys ákiminiń oryn­basary Nuraly Sádýaqasov. – Suranystaǵy janar-jaǵarmaı­dyń 45 paıyzy aýylsharýa­shy­lyq kásiporyndarynyń qolyna tıdi. Al tamyz aıyna 47 myń tonna janarmaı bólingen. Zaýyt­tar sonyń 19 myń tonnasyn artqanmen, oblysqa ázirge 7 myń tonnasy jetti. Operatorlar álgi 47 myń tonnanyń 37 myń ton­nasyn tólep qoıdy. Janar-ja­ǵar­maıdyń sharýashylyqtarǵa to­lyq jetýi únemi baqylaýda otyr. Oraq naýqanyna saqadaı- saımyz, tehnıka daıyn. Tek oraq qyzǵan kezde janar-jaǵarmaı ýaqytyly jetpeı qala ma degen qaýip joq emes. Janar-jaǵarmaı ýaqytyly kelse, jaýyn-shashyn bolmasa, astyqty elevatorlar kidirissiz qabyldasa dıqannyń mań­daı teri aqtalady, deıdi Sa­rykól aýdanyndaǵy «Aq­kıik» jaýapkershiligi shekteýli serik­testiginiń dırektory Aman­geldi Jalǵasov. Tamyzdyń 23-nen bastap oblys dıqandary eginge oraq sala bastaıdy. Osy aıdyń 26-27 juldyzynda oblysta naýqan jappaı bastalady. Keńeste oblys ákimi Sergeı Kýlagın kólik ınspeksııasynyń laýa­zymdy tulǵalaryna oraq naý­qany kezinde kólikterdi retsiz toqtatý bolmaý kerektigin eskertti. Oraq naýqany sátimen qy­zyl dán de qambaǵa túser. Biraq onyń satylýy men baǵasy dı­qandar kóńilindegi kúdikti seıiltpeıdi. Osy jóninde túsken suraqtarǵa Sergeı Kýlagın ázir astyqtyń bir tonnasynyń baǵasy 170 AQSh dollary bo­lady degen boljam bar ekenin aıtty. О́tken qýańshylyq jyl­dyń ózinde elimizdiń soltústik oblystary arasynda astyq tap­syrýdan memlekettik tapsy­rys­ty oryndaǵan Qostanaı ony syrtqa satýda da kósh bastaǵan bolatyn. 2004-2010 jyldary orta eseppen alǵanda Qostanaı astyǵynyń 40 paıyzy eksportqa shyǵaryldy. Bıylǵy mol astyqty jaýynǵa shiritpeı, ysyrapsyz qambaǵa quıyp alsa, ony satýdyń da bir jóni bolar. Qazekem «bardyń esebi tabylady» degen emes pe. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.