Jadymdaǵy jazbalar

Altynshy synypty aıaqtaǵan kezim. Dú­k­enge baramyn dep ketken apam oralyp kelisimen: – Qonysjan, kórshi atańdy velo­sı­pe­diń­men Kókalatqa aparyp qaıtshy, – dep qolqa saldy. Myna tosyn usynysty estigende shal­qam­nan túse jazdadym. Birinshiden, biz turatyn Qaratorǵaı men Kókalattyń arasy toǵyz shaqyrymdaı jer. Ekinshiden, men velosı­ped­tiń oryndyǵynda otyryp tebýge aıaǵym jetpegendikten beltemir ústinde aýdarylyp-tóńkerilip, ázer júrgizemin. Al álgi kórshi atam dep otyrǵany seksendi ortalap qalǵan qarııa. Velıkpen ózim áýpi­rim­dep ázer júrgenimde úlken kisini qulatyp alsam, ómir boıy masqara bolmaımyn ba? Osyny oılap azar da bezer boldym. Alaıda apam bunyń bárin túsingendeı bolǵanymen alǵan betinen qaıtatyn túri joq. – Tórtinshi aýylda bir zamandasy tósek ta­r­typ jatyr eken. Sonyń kóńilin surap qaı­taıyn dese, balalary máshıne taba almaı júrgen kórinedi. Kári qoıdyń jasyndaı jasy qal­ǵanda aryz­dasa almaı qalamyn ba dep ýaıymdaıtyn shy­­ǵar. Aparyp qaıt­shy, aınala­ıyn, qart adam­nyń bata­syn ala­syń ǵoı, – dep sheginetin jer qal­­dyrar emes. – Apataı-aý, ta­qyr jerde omaqasa qulatyp alsam, ba­tasyn berýge de úl­gere almaı qala­dy ǵoı, – dep men de be­rispeı jatyr­myn. Aqyry anamnyń degeni bolatyn bol­dy. Velosıpedimdi bıikteý jerge qo­ıyp, áýeli aqsa­qal­dy otyrǵyzyp al­dym da, eńiske qa­raı zymyraı jó­nel­­gende pedalǵa tabanymdy ilik­tirip úlgerdim. Yǵal atam samoletke mingennen kem qýanbaı shubyrtyp batasyn berip jatyr. Aýyldan uzaǵan saıyn meniń ýaıymym da ulǵaıa tústi. Ási­rese, jolda kezdesetin saılardan óter kezde janym murnymnyń ushyna keledi. Kún de shaqy­raıyp, búkil denemdi ter basyp ketti. Toq­tap dem alýǵa qaı­tadan mine almaı qalamyz ba dep qorqamyn. Bos oryndyqqa qos qolymen jarmasyp al­ǵan qarııa jas balasha máz. Meni muqııat tyńdap kele jatyr dep oılaıtyn bolýy kerek, aýyzy áńgimeden qurǵaıtyn emes. Anda-sanda: – Aıaǵym jeńildep ketti, galoshym túsip qalǵan joq pa? – dep surap qoıady. Men tezdete kóz qıyǵymdy tastaımyn da: – Joq, – dep jaýap beremin. Birazdan keıin: – Áı, meniń aıaǵym tipti jep-jeńil bo­lyp ketti, shamasy galoshym mana túsip qalǵan ǵoı, sen ótirik aldap kelesiń, – deıtindi shyǵardy. Eki qara sanym talyp, belim jazdyrmaı ázer kele jatqan men álgi sózge yza bolyp: – Senbeseńiz ózińiz qaramaısyz ba? – dep kúńk ete qaldym. – Tómenge qarasam, basym aınalyp qu­lap qalamyn ǵoı, – dedi ol daýysy jýasyp. Sodan keıin biraz ýaqytqa deıin únsiz qaldy. Men ózimniń minez kórsetip alǵany­ma qysylyp qalǵandaı boldym. Aqyry dittegen jerimizge de jettik-aý. Biz izdegen úıimizdiń aldyna jaqyndaǵanda aldy­myzdan quman ustaǵan kempirdiń shyǵa kelmesi bar ma? Velıkti urshyqtaı úıirip kilt toqtatý qolymnan qaıdan kelsin, bir qa­ra­sam men bir jaqta, shal bir jaqta, kempir bir jaqta, quman bir jaqta jatyr eken... * * * Baqytjan Sáýekenov atty kompozıtor dosymnyń jasy toqsanǵa taqaǵan ájesi bar bolatyn. Kópshilik syrtynan «qara kempir» dep at qoıyp alǵan. Murat degen joldasy­myz aıaǵyn súıretip basatynyna baıla­nys­ty «shańǵy kempir» dep te ázildeıtin. О́z aty Bátıma, beli búgińki bolǵanmen qımyly shıraq, tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin bir tynym tappaı shapqylap júrgeni. Kelini Qýanysh Arqalyqtaǵy ınstıtýtta syrttaı oqıdy. Jylyna eki ret sessııaǵa ketkende úıdegi bala-shaǵa, qazan-oshaqqa ıe bolyp qalatyn da osy qara kempir. Baqytjan úıde bir kún ońasha otyr­maı­tyn, kez kelgen mezgilde topyrlatyp qonaq ertip júretin kópshil jigit. Tipti úıinde áıeli joq kezderde de kisi aıaǵy basylmaı biri kirip, biri shyǵyp jatqany. Sondaı kezde Bátıma ájem: – Áıe-lim oqý-ǵa ket-ti de-meı me, kem-pir bol-sa toq-san-da, den saýly-ǵy joq de-meı me? – dep nan jaıyp jatyp óshin oqtaý men taqtaıdan alyp jatady. Keıýananyń jalǵyz kemshiligi – qula­ǵy­nyń aýyrlyǵy. О́zi qaǵys estigennen keıin jurttyń bárin sańyraý dep oılaıtyn bolýy kerek, áńgirlep sóıleıdi. Bir nárse deseń: – Qattyraq sóıle, qulaǵym estimeıdi, – dep bir aıtqanyńdy birneshe qaıtalatyp jatqany. Bir kúni ájem ekeýmiz búkil úıdi basy­myz­ǵa kóterip «áńgimelesip» otyrǵany­myz­da Baqytjan kirip keldi. – Nemenege sonsha óńeshińdi jyrtyp jatyrsyń, ájem sańyraýmyn dep ótirik aıtady, – dedi maǵan kúle qarap. – Qoıshy jaryqtyqqa ótirik aıtyp ne kó­rinipti, – dedim men senińkiremeı. – Qazir qara da otyr, ózińniń kóziń jetedi. Baqytjan osyny aıtty da úsh jasar Elmıra atty qyzynyń qasyna jaqyndap: – Kimniń balasysyń, aıtshy, kimniń bala­sysyń? – dep sybyrlap surap edi, sháı quıyp otyrǵan qulaǵy estimeıtin kempir: – Seniń balań, oıbaı, toqsanǵa kelgen men tapty dep pe ediń, seniń balań! – dep qolyndaǵy kesesin shıyryp jiberdi... * * * Ahmedııa Mádıev degen azamat Jadyra atty ekinshi qyzymnyń qaıynatasy, týǵan qudam. 1998 jyly Qostanaı oblysynyń (bu­rynǵy Torǵaı) Jarqaıyń aýdanynda ákim bolyp istedi. Sol jyldyń jazynda As­tananyń tusaýkeseri ótpekshi bolatyn. Dál sol kezde men de kezekti eńbek dema­ly­symdy alǵan edim: – Bolsa da demalystasyń, bizdiń aýdanǵa Atyraý oblysynyń delegasııasyn qarsy alý tapsyrylǵan eken, qonaqtardy birge kútip, toıdy birge at­qa­ryp qaıtalyq, – degen soń qarsylyq tanytqam joq. Alǵashynda: «Oblys ákimi ekinshi kúni ǵana keledi eken», degen habar tıdi. Ahmedııa qyzmet jasap júrgen jigitterine: – Onda búgin bas aspaı-aq qoıyńdar, ózimizdiń aýdandardan kelgenderdi ǵa­na qonaq qylarmyz, – dep keńes bergen. Búgin kishkene tynys bo­la­tyn boldy ǵoı dep, ar­qamyzdy keńge salyp, ıppodromda at jarysyn tamashalap otyrǵanbyz. Sol sátte uıaly telefon qońy­raýlatyp, arǵy jaqtan: – Aha, qonaqtar búgin keletin bolypty, qoı so­ıyp, bas asyp úlger­meıtin shyǵar­myz, – degen abdy­raǵan daýys estildi. – Qoıdy tez soıyńdar, terisi túskenshe basty úıtip qazanǵa sala berińder! – dep Ahmedııa shuǵyl tapsyrma bere bastady. Birer saǵattan keıin kıiz úıge kelsek, bas ta pisip, tamaq ta daıyn bolyp qalǵan eken. Sonda ǵana kóńili ornyna túsken Ahań terin súrtip turyp: – Apyraı, baıaǵyda qazaqtar sotovyısyz qalaı qonaq kútti eken? – dedi shyn kóńilden tań qalyp... * * * Tulpar bar ma tuıaǵy maıyrylmaǵan, Suńqar bar ma qanaty qaıyrylmaǵan. Ajal oǵy aspannan jetken kezde, Kimder kimnen, shirkin-aı, aıyrylmaǵan, – deıdi qazaqtyń qara óleńi. Bir jaǵy dosym, bir jaǵy qudam Bolat Támenulynyń otbasyna kóńil aıta bar­ǵa­nym­da osy óleń joldary oıyma oraldy. Ar­tynda qalǵan jary Meıramkúlmen ekeýi­niń otyrǵan jeri merekege bergisiz edi. Meı­ramkúl syrtqy poshymy, minez-qul­qyna qarap bir barǵan kisiniń ózine laqap at qoıyp jiberetin, oıyn-kúlkiniń ordasy Qyzbel aýylynyń qyzy, sózge sheshen, ázilge usta. Torǵaı taramaǵan, Arqalyqtyń ajary taımaǵan kez. Áıelder kúnimen quttyqtap shyq­paqshy bolyp úılerine bara qalsaq, qu­daǵıymyz qolyna masa urǵyshyn alyp, qu­damyzdy ústeldi aınaldyra qýyp júr eken. – Kúıdirgi shyqqyr, ábden kúıdirdiń-aý, qanymdy tógip alǵan qaıran náskılerim-aı! – dep kijinip qoıady. Biz túkke túsingen joqpyz, «qudaǵı qanyn tógetindeı qaı soǵysqa qatysyp edi» dep ań-tańbyz. «Baqsaq baqa eken» degendeı, istiń mánin keıin bir-aq uǵyndyq. Sol bir toqsanynshy jyldardyń ba­syn­da kıim-keshek túgili qant-shaı, kir sabyn­nyń da kózden bul-bul ushqanyn kórdik qoı. Ol kezde dúkennen zárý zattar alǵyń kelse, «zerthanaǵa qan ótkizdi» degen anyq­ta­ma tapsyrýyńdy talap etetin. Meıram­kúldiń ádeıi qan tapsyryp, basy aınalsa da kúni boıy shirette turyp alǵan náskı­lerin Bolat quda eki kúnge jetkizbeı tesip tastaǵanǵa uqsaıdy. Sosyn qudaǵı­dyń qan qysymy kó­terilmeı qaıtsyn, biz kelgende jeńin túri­nip qýyp júrýiniń syry sol eken. Jalpy olar bir-birine jarasymdy erkeleı biletin qandaı otyrystyń da kórkin kirgizetin, juptary jarasqan jandar bolatyn. Taǵdyrdyń jazmyshyna ne shara, Bolat ómirden erte ótti. Eki jaqsy sátimen qosylǵanymen birge jasaı bermeıtini qandaı ókinishti... * * * Tursynǵalı Tolybaev degen dosymnyń ákesi Qabylda aqsaqal kóp jyl kóleminde jylqy baqqan. Jylqyshylardyń eldi mekenderden jyraq júretindigine baıla­nys­ty uly da mektep esigin keshteý ashty. Balamdy oqýǵa kirgizdim dep kóńili jaı­lanyp júrgende mektep dırektory bir qa­ty­naǵan adamnan: «Shuǵyl kelip qaıt­syn!» dep sálem aıtyp jiberedi. «Ulym birdeńege ushyrap qaldy ma?» dep janushyrǵan áke attan at aýystyryp aýdan ortalyǵyna jedel jetedi. Balasy­nyń aman­dy­ǵyn kórip júregi ornyqqan soń ózin jınalysqa shaqyrǵanda da alańdaı qoımaǵan. Pedsovetti ashqan dırektor kún tártibin birden tártip máselesinen bastady da: – Aqsaqal, saıaq júrip mal baqqan adam­byz dep jaǵdaıyńyzdy aıtqan soń jasy asyp ketkenine qaramaı balańyzdy mektepke alyp edik. Qum arasynda jalǵyz úı oty­ramyz deısiz, sonda balańyz jaman sóz aı­tý­dy kimnen úırenip júr? – dep bir shúı­ligip aldy. – Qaıdam, anada Qııaqbaı degen qur­da­symnyń pomshabany bir apta jatyp ketip edi, sodan estigenderi bolmasa, – dep qarııa aqtala bastap edi, qabaǵynan qar jaýǵandaı bolyp turǵan dırektor sózin bólip jiberdi. – Jaqynda ǵana ınstıtýt bitirip kelgen óndirdeı muǵalim qyz sabaq túsindirip tur­sa: «Apaı, miner jaq ıyǵyńyzǵa bor juǵyp qalypty», dep eskertý jasaıtyn kórinedi. Bu­ryn ondaı anaıy sóz estip kórmegen jas maman kóz jasyn kól­detip, eńi­rep jylap kel­­di. Budan artyq qandaı masqara bolýy múmkin? Máseleniń munsha­ma ýshyqqanyna qatty abyrjyp qalǵan Qa­bylda aǵamyz: – Aınalaıyn-aý, en­di miner jaqty miner jaq demegende ne deıdi? Qap, bory qur­ǵyr­dyń qamshylar jaq­­qa da juqpaǵanyn qara­shy, – dep qatty qına­lypty... * * * Taıshan degen aǵamyz bólimshedegi bas­taýysh mekteptiń ózi dı­rektory, ózi oryn­basa­ry, ózi muǵalimi. Birinshi, úshinshi sy­nyp­tardy tús­ke deıin, ekinshi, tór­tinshi synyp­tardy tús­ten keıin oqytady. Oqy­ta­dy degen aty bolmasa aq ter, kók ter bolyp sabaq túsindirip jatatyn kezderi sırek. Kóbine: – Sender kelesi tap­syrmany qosyp oqyp kelińder, men Ken­jebek shaldyń qyr­qyna kettim, – degen sekildi jeleýlermen jedeldetip taratyp jiberýge beıim turady. Birde oqýshylar ta­ńer­teńgi eleń-alańda sa­baqtyń bas­talýyn elegi­zı kútip otyrsa, tereze qaǵylady. Áınekti jaýyp turǵan dáý kóleń­keni kórgen qyzdar qoryqqanynan shyńǵy­ryp jiberedi. Sóıtse, at ústinde turǵan aǵaılary eken. – «Ana tilinen» neshinshi betke kelip edińder? – deıdi daladaǵy daýys. – Qyryq ekinshi betke! – dep shý ete qalady ishtegi shákirtter. – Endeshe erteńgi sabaqqa elý ekinshi betke deıin oqyp kelińder, men mal izdeýge kettim. Osyny aıtqan muǵalim beınebir ma­ńyz­dy sharýa bitirgendeı at basyn toǵaıǵa qaraı burady. Sonymen oqý jyly da aıaqtalyp, bas­taýysh mektepti támamdaǵan túlekter sovhoz ortalyǵyndaǵy orta mektepke aýy­sa­dy. Olardyń qanshasy oqýǵa tústi, qanshasy qoı baǵyp ketti, esebin alyp jatqan eshkim joq. Birde Taıshan muǵalim úsh dóńgelekti mo­tosıklmen mal qarap kele jatqanda jaýyn jaýyp ketedi. Joldyń bári ezilip, dóńge­lek­ter saz­ǵa keptelip, aınalmaı qalady. Bal­shyq­ty qol­men tazalaı almaı amaly quryp turǵanda art jaǵynan «Belarýs» traktory­nyń gúrili es­ti­ledi. Aǵamyz qýanyp ketip jalt burylsa, qal­qansyz artqy dońǵa­laq­tary batpaqty kesek-kesegimen atqylap, eldi kóshirip kele jatqan bir kezde aldynan dáris alǵan oqýshysy eken. Biraq kórse de baıqamaǵan túr tanytyp tusy­nan óte beredi. Sasyp qalǵan ustazy qaptal­dasa júgirip: – Aınalaıyn Shóptibaı-aý, tanymadyń ba? Men ózińdi oqytqan Taıshan aǵaıyńmyn ǵoı! – dep aıǵaılaıdy. Sóıtse keshegi shákirti: – Sizden oqımyn dep qoı osy maı-maı bop aýylda júrgenim, áıtpese baıaǵyda bir jerdi tesip shyǵatyn ba edim, – dep bulqan-talqan ashýlanǵan kúıi qaıyrylmaı ketedi... * * * Kezinde О́zbekáli Jánibekov aǵamyz Tor­ǵaı teatryn uıymdastyrǵanda el ishindegi talant­ty ónerpazdardy izdep taýyp, Arqa­lyq­qa jı­naǵan bolatyn. Sonyń biri Jangeldın aýda­nyn­daǵy halyq teatrynyń ártisi О́zbek Mu­qashev edi. Ol arnaıy oqý bitirmegenimen táńir syılaǵan qabiletiniń arqasyn­da tanylǵan tabı­ǵı talant ıesi. Uzyn boıly, buıra shashty, eki ıyǵyna eki kisi mingendeı alyp deneli О́zekeń kóbine batyrlardyń rólin somdaıtyn. Qoly qalt etkende jazǵan syqaq óleńderi gazet-jýrnaldar betterinde jarııalanyp turatyn. О́zbek aǵamyzdyń shahmat oınaǵanynyń ózi bir bólek hıkaıa. Onyń árbir júrisin syr bermeı tosyp otyrý úlken tózimdilikti talap etedi. Qolyndaǵy atty qaı sharshyǵa qoıý kerektigin keminde jarty saǵat oılanady. Taqta ústine taqata beredi de, qolyn otqa qaryp alǵandaı qaıta tartyp alady. – Aha-ha, ha-ha! – deıdi zor daýysymen bólmeni basyna kótere kúlip, – qýyn qarashy, ferzimen qaǵyp ala qoımaqsyń ǵoı. Joq, munyń bola qoımas, Muqashev ne dýrak! Sóıtedi de qolyna ekinshi fıgýrany alady. – Eger bylaı júrsem ǵoı, bosqa jem bolamyn, ońǵa qaraı ketsem, bir júristen keıin shah beresiń. Tapqan ekensiń aqymaqty! Sony aıtyn ony da ornyna qoıady. Úshin­shisin qolǵa ustap, taǵy da daýystap taldaı bas­taǵanda qarsylasynyń da sabyry sar­qylady. – О́zaǵa, bir saǵatta bir-aq júris jasadyńyz ǵoı, myna túrimizben oıyndy búgin bitire almaspyz. – Sabyr et, inishek, mine, jyldamdatamyn! О́zekeń osyny aıtyp alaqanyn ysqylap jiberedi. О́kinishke oraı ádetinshe: – Páli qaqpanyńa túse jazdaǵanymdy qara! – degen oqys daýys estilip, kezekti fı­gýrany ustaǵan qoly aýaǵa ilingen kúıi uzaq turady. О́zekeń ázil-qaljyńǵa da usta bolatyn. Endi bir qyzyǵy ishimdik ishse boldy, murny qy­za­ryp shyǵa keletin. Sol kemshiliginen qy­sy­lyp keıde uıatty jerlerde araqty aýyzǵa almaıtyn. Birde-bir dosymyzdyń dastarqanynda dámdes bolyp qaldyq. О́zbek aǵamyz aqańdy bir kisideı siltep otyr, biraq buryn shıqan­daı bolyp ketetin murny syr berer emes, sol bastapqy bop-boz qalpynda. Buǵan qaıran qalǵan men shydaı almaı: – О́zaǵa, sıgnalızasııańyz istemeı qalyp­ty ǵoı? – dep astarlap surap edim: – Á, lámpishkesi kúıip ketken bolar, – dedi oılanbastan. Sóıtken О́zbek Muqashev Ilııas Omarov atyn­daǵy Qostanaı oblystyq qazaq teatrynyń ártisi bolyp júrip, alpystyń asqaryna da jete almaı ómirden ozdy... Qonysbaı ÁBIL, Qazaqstannyń halyq aqyny.