«Býkkrossıng»... «Bıblıobýs»...

Arǵy tarıhqa kóz jibersek, fransýz fılosofy Denı Dıdronyń: «Kitap oqýdy qoıǵan adam oılaýdy da qoıady», degen sózi aldymyzdan shyǵady.  Belgili  Vıktor Gıýgo da otandasynan qalyspaıdy. Onyń jazýynsha, naǵyz ıntellıgent bolyp qalyptasý úshin adam jylyna keminde  bir myń kitap oqýy kerek eken. Al ózimiz jaqqa  oıyssaq, aldymen qazaq­tyń uly ǵalymy Álkeı Marǵulannyń sózi  eske túsedi. Akademık aǵamyz bir áńgimeniń oraıynda:  «Ǵalym bolamyn dep  on myń kitap oqydym», depti. Álekeń bul rette  kitaptyń sanyna salmaq salyp turmaǵany belgili,  aıtaıyn degeni  kitap oqý arqy­ly  bilimdarlyqty arttyrý jaıy bolsa kerek. Sondaı-aq Ábekeń, Ábish Kekilbaevtyń: «Adamdy adam etken –  kitap, adamzat etken – kitaphana», degen qanatty sózi bar. Ǵulamalardyń bul pikirlerin sóz lámine salǵanymyz tegin emes. Osy arqyly kitap atty qudiretti biz de ózimizshe órnektep, baǵalaǵymyz kelip otyr. О́ıtkeni dúnıede kitapty eshteńe aýys­tyra almaıdy. Qaı zamanda da kitap oqylady, oqylmaı turmaıdy. Aqparattyq  tehnologııa dáýi­rindegi bilimniń baısaldy  bulaǵy  da sol baıaǵy «kıiz» kitaptarymyz bolyp qala beretini sózsiz. Kitapty qurmetteýdiń ónegeli úlgileri kóp. Nazarymyzǵa ilikken sonyń bireýine toqtala óteıik. Mysaly, qazir Máskeýdegi Reseı memlekettik kóp­shilik  tarıhı kitaphanasynyń bosaǵasynda «Oqyr­manǵa arnalǵan on ósıet» kórneki jerde ilýli tur.   Bul 1919 jyly Ýkraınadaǵy revolıýsııalyq áskerı komıssarıat saıası basqarmasy shyǵarǵan úgit-na­sıhat paraqshasy eken.  Oqyp kórseńiz HHI ǵasyr­dyń adamy úshin tym artyq aqyl tárizdi...  Biraq  kitapty  qurmetteı  biletin elder bulaı dep sana­maıdy. Olar kitap týraly  bir aýyz lebizdiń  qashan, qaı jerde jáne  qalaı aıtylsa da eshqashan qadiri ketpeıdi dep biledi.  Osydan 92 jyl buryn   tasqa basylǵan «on ósıettiń» Máskeýdiń irgeli kitapha­nasynyń ǵımaratynda kózge túsý sebebi osynda bolsa kerek. Biz muny kitapqa degen kózqarastyń qaı ǵasyrda da, qaı  dáýirde de ózgermeıtindiginiń aıǵaǵy dep uqtyq. Osy «ósıetterdiń» mazmunyn bilý kim kimge de artyq bolmas  degen nıetpen bulardy qazaqsha bylaı qalyptaǵan edik. Solardy oqyp kórińizder:  «Kitapty ustar aldynda qolyńa qara, seniń saý­saǵyńnyń iziniń kitapqa keregi bar ma? Kitapty oqyp otyrǵanda túbin joǵary qaratyp tastaı salma, qaıyryp oqyma, betine shyntaǵyńdy  batyrma,  ol – barsha jurt paıdalanatyn  asa qymbat qazyna; kitap­tyń ishine gazet, dápter salma, kitap – zat  salatyn qalta emes; tamaq iship otyryp ne tósekte jatyp kitap oqyma, kitap aıryqsha nazar aýdarýdy talap etedi; paraqtaǵan  kezde  saýsaǵyńdy túkiriktep, bettiń shetine tap berme, qaǵaz – temir emes.  Kelgen jerińdi belgileý úshin kitaptyń betin búkteme, árdaıym salǵy (zakladka)  salyp otyr; kitapty syzdan  saqta; dymqyl, ylǵal, syz – qaǵazdyń eń basty jaýy; mátinge de, bettiń aq shetine de, kitaptyń túptemesine de  eshqandaı belgi salma, ol – shaǵym kitapshasy emes; kitaptyń betterin jyrtpa, sýretterine qyzyǵyp, qıyp alma, óıtip raqymsyz bolma; kitaphananyń dúnıesin úıińe jınap, ózińe muraǵat jasama, kitap basqalarǵa da kerek, kitapty qaıtaratyn merzimińdi umytpaı júr; tap-taza, súıkimdi kitapty qolyńa ustaǵyń kelse, eń aldymen ony óziń qorǵap, saqta; kitap – dosyń, ony qurmettep, jaqsy kóre bil.». Jalpy ósken el, ósetin el kitabyn alǵa shy­ǵaratyny belgili. Bul damýdyń dańǵyl jolyna tús­ken Qazaqstanǵa da tán. Baspasóz máli­metine qaraǵanda, elimizde  bir ǵana «Mádenı mura»  jobasy aıasynda jyl saıyn orta eseppen 400-ge jýyq  atalymmen jalpy taralymy 1 mıllıon dana kitap shyǵady eken. Sóz joq, muny  halyq ıgiligine usynylǵan zor qazyna dep túsinemiz. Sonymen birge, osy súısiniske oraılas:  «Jalpy shyǵyp jatqan ki­taptardyń  oqyr­manǵa jetýi qalaı?»  degen   suraýly sóılemniń de óz-ózinen suranyp tur­ǵa­nyn  jasyrýǵa bolmaıdy. Kitap pen oqyrman baı­lany­syn jetildirýge, jaqsy kitapty nasıhattaýǵa tikeleı qatysy bar  bul saýaldyń jaýabyn jalǵyz biz emes,  búkil álem jurtshylyǵy  izdestirýde. Máselen, Eýropada «býkkrossıng» degen qozǵalys bar. Ol budan onshaqty jyl buryn AQSh-ta  áýesqoılyq ári  qoǵamdyq qozǵalys  túrinde paıda bolǵan dep esepteledi. Aǵyl­shyn tilindegi «býkkrossıng» sózi týra balamasynda kitaptyń azat etilýi degen maǵynany beredi, orysshasy –  «knıgovorot»,  qazaqshaǵa aýda­ryl­ǵanda  «ki­taptyń aınalysta júrýi» bolyp shyǵa­dy.  Atal­ǵan qozǵalystyń máni nede deńiz:  kez kelgen  adam ózi oqyp shyqqan soń belgili bir kitapty jurt kóp júretin jerde ádeıi «umytyp» ketedi; ony basqa bir adam alyp oqıdy, oqyp bolǵan soń, ol da sol jerde «umyt qaldyrady», sóıtip kitap úshinshi adamnyń qolyna tıedi, osylaısha  jaqsy kitap  «saıahatqa shyǵyp», elge tarala beredi... Birer jyldan beri osy qozǵalys  Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Novosibir, Tver sııaqty qalalarynda baıqalýda. Jan azyǵyn jańǵyrtý úshin paıdasy bar atalǵan qozǵalys-tájirıbeni biz de óz maqsatymyzǵa oraı  ornyqtyra alamyz.  Mysaly, búginde búkil álemge ónege-úlgi bola bastaǵan Astanamyzda osyndaı jańa qozǵalysty qolǵa alsaq, ony keıin respýblıka­myzdyń basqa  óńirlerine taratýǵa bolar edi. Shartty túrde «Astananyń azat kitaby» ne «Azat kitap» dep atap, zııaly qaýymnyń, qarapaıym oqyrmandardyń, qoǵamdyq uıymdardyń  keńinen qatysýymen kitap­tyń, ásirese qazaq kitaptarynyń  jurtshylyqqa jetýin, halyq arasynda tara­lýyn, jan-jaqty nası­hat­talýyn ózimizshe qurýǵa  jol ashylar edi.  Eń bastysy – bul ıdeıany múddeli organdardyń qoldaýy ke­rek. Sonda ǵana ony ártúrli formalarmen ba­ıytyp, jetildirip, otan­das­ta­rymyzdyń jan dúnıesin jańartatyn tyń jumys baǵyty retinde qalyp­tastyrýǵa  bolady. Jappaı kitap oqý  azaıyp ketken qazirgi zamanda  «býkkrossıng» qoz­ǵalysyn  kitap   pen oqyrman arasyn jaqyn­datýdyń tıimdi joly retinde is-tájirıbege aınaldyrýdyń  eshqandaı artyqtyǵy joq. Eger adam kitapqa qaraı júrgisi kelmese, onda kitaptyń ózin  adamǵa qaraı júrgizip, ony oqyrman orbıtasynda shyr aınaldyrý, adamdardyń kitapqa degen yqylasyn oıatý, rýhanı mádenıetin kóterý kerek. Sondaı-aq  Reseıde paıda bolǵan «bıblıobýstar»  da  – kitap  taratý men nasıhattaý jolyndaǵy jańa­lyqtardyń biri.  Anyǵyna kelsek, bul oıdan shy­ǵarylǵan nárse emes, burynnan bar dástúrdi jańǵyrtý. «Bıblıobýs» degenimiz kádimgi jyljy­maly kitaphana.  Burynǵy Keńes Odaǵynda  ásirese 1941-1945  jyldardaǵy soǵystan keıin osyndaı kitaphana-avtomobılder kóp bolypty. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda ǵana Reseıde  úsh júzden astam jyljymaly kitaphanalar jumys istegen eken.    «Bıblıobýstar» Máskeý kóshe­lerin­de 2007 jyldan beri qaıta kórine bastady. Aqparat kózderi  qazir onyń  AQSh-ta, Germanııada, An­glııa­da, Fınlıandııada jáne basqa elderde keńinen qol­danylatyndyǵyn jetkizedi. Kóshpeli kitaphana – «bıblıobýs» – otyrǵysh­tary men jolaýshylarynyń ornyna  kitap sóreleri  ornatylǵan kádimgi avtobýs.  Ol kóshe-kósheni aralap, oqyrmandarǵa kitap taratady, olardan tap­syrystar qabyldaıdy,  merzimdik basylymdarǵa jazylýdy uıymdastyrady, oqyrmandardyń  tikeleı avtobýs ishinde otyryp  jańa shyǵarmalarmen tany­sýyna jaǵdaı jasaıdy,   bir sózben aıtqanda  naǵyz kitaphananyń  rólin atqarady. Qazirgi zamanǵy jyljymaly oqý-bilim ortalyǵy bolǵan soń, árıne onyń ǵalamtor jelisimen baılanysy, búgingi talapqa saı basqa da  kerekti jabdyqtary bolatyny sózsiz. Jalpy, sońǵy jyldary iske asyryla bastaǵan  «býkkrossıng» qozǵalysyn, «bıblıobýs­tardy» irgeles jatqan iri memlekettiń rýhanı salasyna  baısaldy betburýynyń   belgisi dep qa­raýǵa bolady. Reseılikter tipti alǵashqy otandyq «bıb­lıobýs» – avtobýstyń úlgisin de jasap úlgerdi. Aınalyp kelgende, «býkkrossıngińiz» de,  «bıb­lıobýsyńyz» da  kitapqa baǵynady,  kitap  bolmasa, olardyń da mán-maǵynasy joq. «Ár kitaptyń óz taǵdyry bolady» degen  eski naqylǵa júginsek,  sol taǵdyrdy  aıqyndaıtyn adam ekendigi talas tý­dyrmaıdy.  Iаǵnı, kitap oqylady ne oqylmaıdy. Ekiniń biri. Basqa jol joq. Biz úshin mańyzdysy – kitaptyń oqylǵany,  sol arqyly adamnyń jan azy­ǵyna kenelgeni. Ol úshin ne istemek kerek? Ne isteýge bolatyndyǵynyń bir mysaly joǵaryda aıtylǵan sııaqty; káni, qolǵa alyp kóreıikshi, bálkim,  munyń ózimizge tán  ónegeli jolyna tap bolarmyz?!.. Túıindeı kelgende, aldyńyzdaǵy atalmysh ja­rııa­lanymdy «aqyl aıtpaqtyń» aýylynan shyqqan sóz demeı, «keńes bermektiń»  kóńilinen jetken janashyr usynys eken dep  qabyldańyzdar.  Ilki oıymyzdy Denı Dıdronyń sózimen bastap edik, sonyń pikirimen aıaqtaıyq. «Dúnıedegi eń baqytty adam – neǵurlym kóp adamǵa baqyt syılaǵan adam», depti ol jáne de.   Adamdy adamzatqa aınaldyrǵan kitap  atty uly qudirettiń asyl qasıetin  barsha   jurttyń  júregine  tegis jetkize alsaq,  shynynda da kóp adam baqytqa kenelmeı me? Serikqalı BAIMENShE, «Egemen Qazaqstan». Máskeý.