Belgili, beımálim beıne

Jazýshy Ahat Jaqsybaev! «Eges», «Bó­get», «Qorǵan» sııaqty shyǵarmala­ry­men elge jaqsy tanys áriptesimizdiń taıaýda «Isa aqyn» romany baspadan jeke kitap bolyp jaryq kóripti. Birden aıtaıyq, shyǵarma oıymyzdan shyqty. Týyndyny oqı otyryp,   jazýshynyń sýretkerlik sheberligine, este­tı­­kalyq tal­ǵam­pazdyǵyna, ásirese ótken ǵasyr ba­syndaǵy aýyl adam­darynyń psı­holo­gııa­syn, zaman syryn jetik biletinine, jetik bilip qana qoımaı ony jandy beınege aınaldyryp,  shynaıy sýretteı alǵany­na tánti boldyq. Myna joldarǵa zer salalyq. «Kesheden beri kún buzylyp, aspan jer baýyr­laǵan qara bulttan arylmaı qoıdy. Kúzdiń qara sýyǵy erte túskenge uq­saıdy. Túske taman sirkirep jaýǵan jaýyn tóńirekti tumshalap, adamdar­dy eriksiz úıge qamady.  Búrseń qaqqan áıel­der sý tıgen tezekterdi otqa salǵanda tútinnen kózderi jasaýrap, álekke tústi. Qazızanyń peshin kórshi áıel tutatyp, qora­nyń buryshynan qurǵaq tezekti tapqa­nyna qýandy. Beli aýyrlap, kótert­pegen soń Qazıza birjola tósekke jatyp qaldy. Shashy jalbyrap, Zylıha qasynan bir eli shyqpaı, shaı-sýyn jalynysh­ty túrmen jıi-jıi usy­nady. Esti qyzdyń  anasynyń halin túsinerlik jasqa jetkeni, anasynyń syrqaty janyna batatyny qabaǵynan, muńdy júzinen ańǵarylady». Jazýshynyń osy taqylettes ár quby­lysty qalt jibermeı shynaıy sýretteý sheberligi romannyń basynan aıaǵyna deıin menmundalaıdy. Sol sebepti biz Ahat Jaqsybaevty sýretker jazýshy dep taǵy da bir  moıyndaı tústik. Ekinshi aıtarymyz, avtor Isa aqyn­nyń ósken orta, aýyl-aımaq syryn, ási­rese Isanyń ata-anasynyń, naǵashy áje­siniń, naǵashy aǵasynyń, kindik sheshe­siniń qandaı jandar ekenin  tanytatyn oqıǵa­lardy tamasha tańdaı bilgen. Jazý­shy olardyń is-áreketine, arman-múdde­sine romanda mol oryn bergen. Onyń bul sheshimi óte durys. Olaı deıtinimiz,  onsyz  Isadaı suńqar aqyn­nyń tolyq­qandy beınesin jasaý múmkin emes ekenin avtor tereń túsingen. Roman betin ashqannan  qazaqy tár­bıe­de ósken, úı sharýasyna myǵym, aýyl-aımaǵyna berekeli kelin atanǵan, kúıeýi Baızaqtyń qas-qabaǵyna qarap tirlik keshken,   bir emes, eki emes 14 sábıin jer qoı­ny­na berse de, qolyndaǵy úsh per­zentiniń tileýin tilep, keleshekten úmitin úzbegen  Qazıza ananyń beınesimen tany­sa­myz. Jazýshy ony qolań qara shashty, qyr mu­ryndy, aqquba óńdi, júris-turysy shıraq, toı-jıyndarda sýyryp salma aqyndyq, ánshilik darynymen  kózge túsip, jurt arasynda kishkentaı Isany «anasyna tartsa aqyn bolady» degizerlik oı týǵyzǵan erekshe ónerli jan retinde sýretteıdi. Ásirese Qazızanyń  Isaǵa degen analyq meıiriminde shek joqtaı. Muny avtor: «Balasyn qapsyra qushaq­tap, keýdesine qysa túsip, eki jaǵyna kezek shaıqalyp, yńyldaı bastady. Isa kózin jumyp-ashyp,  terbelgenin unatyp, tyńdaı berdi. Bir mezette anasy syń­ǵyrlaǵan ádemi názik daýsymen keýdesin kernegen tolqyndy syrtqa shyǵaryp, kútpegen jerden ánge basty. Demin ishine tartyp, Isa tyrp etpesten tyńdap otyr», degen joldarmen názik ańǵartyp ótedi. Osyndaı ónerli, aqyldy ana balasy Isa­nyń sharýaǵa ıkemsiz, aqyndyq, ánshilik ónerge beıim ekenin erte sezinip,  oǵan járdemdesip, durys baǵyt berýge analyq beıim-qabileti baryn tanytady. Ul balaǵa ákeniń ónegesi erekshe ekeni anyq. Bul rette Isanyń ákesi Baızaqtyń tulǵasy da  óz bıiginde tabıǵı, shynaıy kóri­ne alǵan.  Ol da   ónerli jan, jas kezin­de óleń jazyp, keıin sharýaǵa den qoıǵan, egde tartqanda «kishi molda» atanǵan,  Isaǵa ustazdyq etip, hat tanyt­qan oıly áke. Bala Isanyń erte aqyndyq jolǵa túsýine naǵashy ájesi Janbalanyń da, naǵashy aǵasy Rahmettiń de, kindik sheshesi Kúnimaıdyń da, qudasy Nurtazanyń da, sol óńirdegi  kórgeni, túıgeni kóp ataqty aqyn Qudaıbergenniń de áser-yqpaly  az emes.  Olardyń da aqyndyq, án­shilik, ustazdyq darynyn  jazýshy arnaıy sýretteı otyryp,    Isa talantynyń toly­syp, aqyn bolyp qalyptasýyna qosqan úlesteriniń mol, ásirese Qudaıbergen aqynnyń orny erekshe ekenin  oqıǵa damýy barysynda tereń ańda­tady. Qudaıbergenniń tuńǵysh ret Abaı óleńderin jatqa aıtqan Isanyń tulǵasynan jas kezindegi ózin kórgendeı jany jady­rap, óz ómir jolyn áńgimeleýi jas daryn­nyń uıyqtap jatqan oıyn oıatyp, qııalyn qanattandyrýdy kózdegennen týǵan sheshim eke­nin oqyrman ishteı sezip, súısinip otyrady. Shyǵarmada Isanyń zaman syryn tanı túsýine Ýfada 7 jyl oqyp kep, kórshi aýylda muǵalim bop júrgen Qusaıynnyń úlesi de úlken. Ol Isaǵa da, aına­lasyndaǵy halyqqa da durys baǵyt siltep,  baı, kedeı dep tapqa bólý­diń negizsiz ekenin,  baılardyń  eshkimge esh­qandaı jaman­dyq jasamaǵanyn, baı bolam deýshilerge eshkimniń qoı demeıtinin, olarǵa  kedergi joǵyn, kedeıler malyn kóbeıtip baıýǵa múmkindigi baryn, dáýlet­tilerdiń árqaı­sysy qarama­ǵyndaǵy  bir qaýym eldi eńbek­pen qam­tamasyz etip, asyrap kele jat­qanyn,  son­dyqtan kedeıdi baıǵa qarsy qoıýdyń zııan­dylyǵyn, úkimet alam dese, dáýlettilerdiń malyn alyp, ózderine ty­nyshtyq berýin áńgimeleýi de oqyrmandy talaı astarly syrǵa jetelep,  tereń tolǵanysqa túsiredi. Jalpy qazaq qoǵamy úshin tap kúresi sheshýshi ról atqarmaǵany, kedeı men baı arasynda  iri talas týmaǵany tarıhı shyndyq. Muny avtor Semen,  Sheken, Jumabek tárizdi baılar is-áreketi arqyly dáleldi ashqan. Shyndyqqa júginsek, qazaqtyń baıla­ry meıirimdi, aqyldy bolǵan, aınala­syndaǵy­larǵa qoldan kelgen qamqorlyǵyn aıamaǵan, kisisi ólgen qaraly úıdiń abyroıy tógilmesin, bireý-mireý qaıyrshy bop qalma­syn dep barlyq ýaqytta kómek qolyn soza bilgen. Buǵan  Semen baıdyń jalshy úıine tıisti jalaqysynan tys aı saıyn bir qoıdan berip otyrǵany dálel. Sondyqtan jalshylar ondaı baıdy jer betindegi ózderiniń jarylqaýshysyndaı syılaǵan. Munyń ǵylymı negizi bar. Jazýshy 1916 jyly 25 maýsymda 19 ben 31 jas aralyǵyndaǵy qazaqtardy maıdan qara jumysyna shaqyrǵan patsha jarly­ǵynyń  el arasynda úlken tolqýlar týǵyz­ǵanyna da,   qaısybir aımaqta qarý­ly kóte­rilister oryn alǵanyna da kóńil bóledi. Ol dúrbeleń Isa aýylyna da jetedi. Ashý-yzaǵa býlyǵyp, nege de bolsa táýekelge bel býǵan  elge muǵalim Qu­saıyn Álıhan Bókeı­hanovtyń, Ahmet Baıtursy­nov­tyń, Mir­jaqyp Dýlatovtyń alash azamattaryna  arnaǵan úndeý hatyn oqyp berip, patsha jarlyǵyna baǵynyp, maıdan qara jumy­syna barý keregine, on­syz bosqa qyrǵynǵa ushyraıtynyna kóz­derin jetkizip, jurtty sabasyna túsirgen, sol dúr­beleń arasynda   16 jasar Isa da júr­gen kóri­nis­ti oryndy tańdaı bilgen. Ási­rese,   aǵasy Aryn úshin maıdan qara ju­­my­syna bara­tyndar tizimine Isa aqynnyń óz erkimen  jazylýy oqyrman­dy túrli oıǵa qaldyryp, budan asqan adamgershilik, budan asqan baýyrǵa degen janashyrlyq bola ma, sirá, degen tereń  tolǵanys qu­shaǵyna engizedi.  Onyń osyn­daı izgilikke toly jan dúnıesi syrqat ustazy Qu­saıynǵa degen qaltqysyz senimi men súıis­penshiligi arqyly da molynan ashyla túsken. Týǵan aýylyna kelisimen «Qu­saıyn qaıtys bolypty» degen sýyq habardy estip, tez jolǵa jınalýy, kórshi Taısoımas aýylyna qaıta baryp, «mańa­ıyna sáýle shashyp, qarańǵyny jaryq qylǵan ózgeshe bir bekzat ediń, seniń de sóngeniń be?» dep qaıǵyrýy Isanyń qandaı azamat bop jetilgenin aıǵaqtaı túsedi. Isanyń oń, solyn tanyp, synalar shaǵy – 1916 jylǵy patsha jarlyǵynyń jarııa­lanǵan tusy ekenin avtor názik ańǵaryp,  ol kezeńdi roman jelisine utym­dy engizgen. Ásirese, aıtqan sózinde turyp, Isa aǵasy Musa,  jasy alpystan assa da «senderden qalmaımyn» dep qalyń kópke ergen ákesi Baızaq  úsheýi  Reseıdiń Kemerovo oblysy­nan bir-aq shyǵýy roman oqıǵasyn qoıý­landyra túsken. Shahtada jumys istep, shoshqa etin jemeı azyp-aryǵan, aldy aýrýǵa ushyraı bastaǵan aýyldas­tary­nyń múshkil haline jany kúızelgen Isa shahta bas­shylaryna baryp, jaǵdaıdy aıtpaq bolǵany onyń batyl­dyǵyn, ózinshe oılana biletin alǵyrlyǵyn áıgilep tur. «Júrgenge jórgem ilinedi» degendeı oǵan shahta qyzmet­kerleriniń biri, patsha saıasatyna qarsy Nıkolaıdyń jolyǵyp, kórshi qystaqtan arzan baǵaǵa jyl­qy satyp alyp, aýyldas­taryn tamaq­tandyrýǵa aqyl ári aqsha berýi halyq­tardy  dostyqqa, baýyrmaldyqqa tár­bıe­leı­tin  uly adamgershilik deýge bolady. Bul tárizdi jan súısiner, jurt júregine izgilik dánin eger oqıǵalar shyǵarmada kóp. Ulttyq dástúr, balaǵa at qoıý, besikke bóleý, qonaq kútý, báıgege at qosý rásimderi  de shyǵarmada  jastar  tálim alatyndaı órede  sýrettelgen. Osy oraıda: «Qandaı adam bolsyn, meıli asqan danyshpan, meıli tereń ǵalym, meıli kómeıi joq aqyn – bári de óz zamanynyń jemisi, óz ortasynyń quly bolýy kerek, Áleý­met áseri tımeıtin, áleýmetten quryq alyp shyǵyp ketetin eshbir adam bolmaq emes. Olaı bolsa, ol zamannyń aqyny sol zamandaǵy áleýmettik turmysymen, ádet-ǵurpymen, maq­sa­tymen, rýhymen, salt-sanasymen sýarylyp, áleý­me­timen bite qaınap ósip shyqpaqshy», degen Júsipbek Aımaýytov eskertpe-tala­byn jazýshy Ahat Jaqsybaev árdaıym este ustaǵandaı. Biz tushynǵan taǵy bir negizgi erekshelik – shyǵarma kompozısııasy jınaqy. Ja­zýshy Isanyń dúnıege kelgeninen bastap azamat atanǵanǵa deıingi  ómir jolyn qam­tysa da, oqyrmanyn jalyqtyryp almaý jaǵyn kózdep, bas keıipkeriniń beınesin somdaýǵa qyzmet eterlik mándi oqıǵalarǵa ǵana ıek artqan, epızodtyq kórinisterdiń ózin jınaq­taı beınelegen. Sol sebepti roman óte tartymdy, á dep  oqyǵannan bas kóter­meısiń. Avtor tili de kórkem, baı,   jibek oramaldaı jumsaq,  kez kelgen  kórinis, oqıǵany ár qyrynan sýretteýge beıim. Sóz sońynda aıtarymyz, romandy oqyp shyǵyp, ásem án tyńdaǵandaı, ásem jyr oqyǵandaı áser aldym. Mamytbek QALDYBAI, jazýshy.