2007

Egemendi elimizdiń tarıhynda 2007 altyn árippen jazylyp qalǵan jyl. Maǵynaly, maz­mun­dy jyl boldy. Árıne, 1991 jyldan bastap búgingi mereıli 2011 jylǵa deıingi jıyrma jyldyń qaı-qaısysyn jekelep alsaq, árqaı­sy­synyń óz salmaǵy, óz ólshemi, mán-maǵynasy bar. Jeńil jyldar bolǵan joq. Táýelsizdiktiń ár jylynyń osaly bolmaǵanyn bizdiń urpaq jaqsy biledi. Qaýip-qaterli jyldardy basymyzdan ót­kerip, búgingi kúnge jetip, Qazaq eli atanyp otyr­myz. 2007 jyly biz shyn mánindegi Qazaq eline aınaldyq. Qazaq mentalıtetine jaqyn uǵym «el» degenniń mazmuny keńes zamanda qa­lyptasqan, «qoǵam» degenge jaqyn keledi. El degen – qoǵam bolý degen sóz. Eski keńestik qoǵamdy qıratqan soń, qoǵam qura almaı, buryn estip, kórip bilmegen qıynshylyqtarǵa túsken qazaq halqy 2007 jyly óziniń jańa turpatty qoǵam bolǵanyn anyq kórsetti. Endi osy máse­lege qysqasha toqtalaıyq. *** Jyl Prezıdenttiń 28 aqpandaǵy «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» degen Qazaqstan hal­qyna Joldaýynan bastaldy desek te bolǵandaı. Bul – tarıhı qujat. Dáp osy kúni Elbasynyń aýzynan Joldaýdy estip, erteńinde mátinin oqyp túıgen oı-pikirlerimdi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetiniń ujymyna talqyǵa usyn­dym. Munda, ásirese, alǵashqy qoldanylǵan «Ja­ńa álem», «Jańa Qazaqstan» degen uǵymdarǵa basa nazar aýdardyq. Álem nesimen, Qazaqstan nesimen jańa? Bul – dúnıetanymdyq saýaldar. Keıin baıqasaq, 2007 álemdik qarjy daǵdarysynyń bastalý jyly bolǵaly tur eken. Almaǵaıyp zaman­dardyń talaıyn basynan ótkergen bizdiń urpaqqa taǵy da bir syn saǵaty taqaý kelgen mezgilde, álemniń jańalyǵy onyń turaqsyz­dy­ǵyn­da, ózger­meliliginde ekendigi aıqyndaldy. О́z­ge­ris tasqyn sııaqty bir tolastar emes, tasqyn bolǵan soń, oǵan tosqyn kerek. Ol úshin tas­qynnyń arnalaryn bilý qajet. Olar úsheý, birinshiden, áleýmettik arna, ol el ishindegi baı men kedeıler arasyndaǵy al­shaq­tyq, ony eskermesek, qoǵam ómirinde áleýmet­tik kataklızmdarǵa óris ashylmaq, sonymen birge, baı elder men kedeı elder arasyndaǵy áleýmettik sáıkessizdik árqıly saıasatqa azyq. Demek, el ishindegi turaq­tylyq úshin áleýmettik kelisim kerek, ol bizdiń elde bar. Al, baı men kedeı elder ara­syndaǵy másele sheshimi tym aýyr. Bul – álemdik dengeıdegi másele! Ekinshiden, etnosar­a­lyq arna. Jer sharynyń ár jerinde etnosaralyq kıkiljiń, janjaldar keıde qandy qyrǵyndarǵa bastap aparyp, halyqtardyń aýyr taǵdyryna aınalýda, oǵan mysaldar kóp. Etnosaralyq kelisim, qudaı­ǵa shúkir, Qazaq elinde bar. Úshinshiden, din­ara­lyq arna, ol da qantógisterge aparýda, buǵan bu­ryńǵy Iýgoslavııa dep atalǵan memlekettiń tóńi­re­gindegi oqıǵalardy aıtsaq ta jetkilikti. Áleý­mettik, etnosaralyq janjaldarǵa dinı tóz­beý­shilik qosylyp, Iýgoslavııanyń tas-talqa­ny shyqty. Taǵy da táýbe deımiz. Dinaralyq kelisim elimizde bar, sonymen birge, bul salaǵa jańa álemdik tártippen engen máseleler de jetkilikti. Joldaýda aıtylǵan jańa álemde joǵaryda atalǵan úsh arnanyń izgilikke bastaıtyn sheshimderi tabylmaı-aq otyrǵany. Endi olardyń ústine máselelerdi aýyrlatyp álemdik qarjy daǵda­ry­sy kúshine ene bastady. Iá, bul burynǵy emes, jańa álem, sondyqtan jańa álem jaǵdaıynda jańasha ómir súrý formýlasyn tabý kerek. Ol osal sharýa emes. Alaıda, qıyndyqtan qorqyp ómir súrýge bolmaıdy. Naqtyly sheshim, izdenis, qaırat qajet. Osy qujatqa búgingi ýaqyt bıiginen kóz salsaq, Elbasynyń kóregendigine tańqalasyń. Joldaý jyl basynda aqpan aıynyń sońynda ja­sal­dy, al tamyz aıynan álemdik qarjy daǵda­ry­sy dý etip bastalyp ketti. Biraq, elimizde aıtar­lyqtaı ábiger, qobaljýlar bolǵan joq, sebebi, daǵdarysty dóp kóre bilgen Elbasy eldiń stra­tegııalyq baǵytyn naqtyly anyqtap bergen edi. Alǵashqy on jyldyqqa arnalǵan eldiń ekono­mı­kalyq-áleýmettik mazmuny álemdik qarjy daǵda­rysynan az shyǵyndarmen shyǵýǵa múmkindik berdi. Ásirese, Qazaqstannyń básekege qabiletti 50 eldiń qataryna ótýi týraly joldaýdaǵy ıdeıa, shyn mánindegi jańa Qazaqstannyń mazmunyn ashpaq. Básekege qabilettilik degen – tek naryq­tyq ıdeıa emes, ol rýhanı serpilis ıdeıasy, ja­ńarý, jańǵyrý, renessanstyq ıdeıa bolatyn. Joldaýda Elbasy osy máseleler týraly bylaı dedi: «1997 jyly sizder men usynǵan Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi damýynyń Strategııasyn qoldadyńyzdar, onda bizdiń qoǵamymyzdyń kemel keleshegi men memleketimizdiń ulyq muraty baıandalǵany málim...» Elbasy Joldaýda memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasaty órisindegi ózekti alty basymdyq boıynsha otyz baǵytty saralap berdi. Bul keleli máselelerdi júzege asyrýdy Elbasy Premer-Mınıstr Kárim Másimov bastaǵan jańa Úkimetke júktedi. Úkimettiń aýysýy da tabıǵı jaǵdaı edi. Elbasy ár Úkimetke ózine tıisti júkteme qoıyp, ol oryndalǵan soń jańa kelesi Úkimet aldyna tyń máseleler júıesin qoıýmen keledi. Osy joly da solaı boldy. Másele, Úkimettiń kemshiliginde emes, onyń aldyna qoıylatyn strategııa­lyq mindetterge qatysty bolatyn. Prezıdent Jar­ly­ǵymen Aslan Mýsın Premer-Mınıstr­diń oryn­basary – Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri etip taǵaıyndaldy. Osy jylǵy jańa­lyq deýge bolatyn jaǵdaı Úkimettiń jańa qura­myn anyqtaýda bul memlekettik ma­ńyz­dy iske «Nur Otan» halyqtyq-demokra­tııa­lyq partııasy basshylyǵyna jáne onyń Parlamenttegi frak­sııa­lyq keńesine júkteldi. Joldaýdaǵy ıdeıalar, negizgi baǵyttar basy­lym betterinde jan-jaqty nasıhattalyp talqy­ǵa túse bastady. Osy oraıda Elbasynyń sáýir jáne mamyr aılarynda óziniń Joldaýyna qatys­ty birneshe mańyzdy sharalar ótkizgenin aıtqan jón, ásirese, «Qazaqstannyń birlesken otyz kóshbas­shy­sy» baǵdarlamasy el ekonomıkasyn modernızasııalaýda sheshýshi mánge ıe boldy. Osy maqsat­qa oraı Elbasy Úkimet pen bıznes qurylym­darynyń birge atqaratyn tıimdi ju­mys­taryn naqtylaı kele, Qazaqstannyń báse­ke­ge qabiletti elý eldiń qataryna ótýin mindet etip qoıdy. Básekege qabilettilik – memlekettiń ómirsheńdigi degen maǵyna beretin túsinik. Básekege qabiletti tek qurylymdar, holdıngter, basqa da damý ınstıtýttary ǵana emes, básekege qabilettilik ár kásipkerdiń is-qımylynan aıqyn­dalmaq. Básekege qabiletsizdik ónimniń sapasyn múldem tómende­te­tin jaǵdaı ekeni, sonaý keńes­tik kezeńnen belgili jáıt. Básekege qabilettilik tek ynta emes, ol jańa tehnologııany meńgerip, onymen jumys istep, sapaly ónim, ıaǵnı taýar óndire bilý. Básekege qabilettilik úshin iskerlik qajet. Ol ózdiginen aspannan túsetin jaǵdaı emes, ol halyqqa bilim berý isimen tabıǵı úndes­tikte. Bizge básekege qabi­letti bilimder júıesi kerek. Bul bilim berý júıesin jańa deńgeıge kóterý isi ekenin Elbasy Joldaýda naqtylap aıtty. Joldaýda áleýmettik máseleler, ásirese, bıýdjet salasyndaǵy qyzmetkerlerge, zeınetkerlerge, stýdent shákirtaqysyna ústemeler qosý máselesi naqty sheshimin tapty. *** 2007 jyl óziniń saıası qýatymen tarıhqa endi. Ol osy jyly Kons­tıtýsııaǵa engizilgen túzetý­lerden aıqyn kórindi. Elbasy 16 mamyrda Parlament palata­larynyń birlesken májilisinde bylaı degeni esimde: «Búgin – qazaqstandyq demokra­tııa­nyń tarıhı kúni. Kons­tı­tý­sııaǵa óz­gerister men to­lyq­tyrý­lar engizý týraly zań sizderdiń al­daryńyzda. Bul qujat – saıası reformalardyń jalpy­ulttyq baǵ­darlamasyn júzege asyrý bo­ıynsha atqarylǵan keń k­ó­lemdi jumystardyń, eli­mizdiń quqyq­tyq keńistigindegi tereń ózgeris­ter­diń qı­syndy qorytyn­dysy. Men, respýb­lıkamyz pre­zıdenttik bolyp qala tura, Par­lamenttiń óki­lettiligi aıtarlyqtaı keńeıgenin ditteıtin kons­tı­tý­sııalyq ózgerister jolymen júrýdi usyna­myn. Bul bizdiń respýblı­kanyń prezıdenttikten prezıdenttik-parlamenttik úlgige kóshkenin bildiredi». Prezıdent nege mundaı qadamǵa bardy, sebebi, Qazaq memleketi, Qazaq eli tolysa kele, endi kóptegen isterdi qoǵam ıyǵyna artýǵa bolady degen tujyrymǵa keldi. Bul – batyl ári der kezindegi sheshim. Sóıtip, qoǵam ózin ózi basqarýǵa kó­she bastaǵanda, árıne, saıası partııalardyń róli tý­raly sóz bolýy qajet edi. Sonymen, qo­ǵam jáne partııa degen jańa saıası tirkes turaqty mánge ıe boldy. Bul Qazaq elindegi bastalǵan jańa maǵy­nadaǵy saıası modernızasııa bolatyn. Sondyqtan, bul jyl elimiz úshin saıası betburys jyly boldy deımiz. Prezıdentimiz táýelsizdik jolyna túsken ýaqyttan strategııalyq durys baǵytta boldy, onyń eń aldymen – ekonomıka, sodan keıin saıasat degen doktrınasy halqymyzdy qıyn-qys­taý­dan alyp shyqqan kemel saıasat bolǵanyna búgin de kózimiz anyq jetip otyr. Bul doktrınany kezinde túsinbegender de jetkilikti boldy, birden saıası modernızasııa kerek degender de tabyldy. Saıa­sattaǵy asyǵystyq – eldi jarǵa jyǵý. Prezıdent aıtqanynan buljymaı, ekonomıka másele­si­men aınalysa berdi, menshik ıeleri paıda boldy, memleket ekonomıkany tikeleı basqarýdan oǵan múm­kindikter jasaý saıasatymen aınalysty, sharýa­men erkin shuǵyldana bastaǵan erikti menshik ıeleri halyq boıyndaǵy tumshalanyp kelgen qýatty shyǵaryp, ár adamnyń ózinshe ómir súrý qabiletin jáne óz múmkindikterine degen senimin qalyptas­tyra bastady. Oń ister nátıje berdi, halyq turmysy jaqsara bastady. Báseke túsinigi orna­dy, alǵashqy kezde baıqalǵan taǵylyqtar joıy­lyp, adamdar eńbek etip, ónim shyǵarýdan qor­qyp-úrikpeıtin halge jetti. Jeke menshik kons­tı­tý­sııasy zańdy túrde qorǵanys tapty. Endi ekono­mı­kadan saıası modernızasııaǵa kóshý múm­kin­digi týdy, osy jaǵdaıdy bilip, ony iske asyrý maq­satynda Nursultan Ábishuly Parlamentke 18 mamyrda «Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­tý­sııa­syna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn usyndy, ony depýtattar talqylap, qabyldady, ol zańdy 21 mamyrda Prezıdent ma­quldap, qol qoıyp bekitti. Sóıtip, qoǵam ómirinde jańa kezeń bastaldy. Bul zańda Prezıdent, Parlament, Úkimet, jergilikti basqarý organdary, máslıhat jáne partııa týraly jańa tolyqtyrýlar jasaldy. Bul máseleler qoǵamda aıtylyp, talqylanyp, talas-pikirler týyndap júr edi, endi quqyqtyq negizge ıe boldy. Bul qoǵam ómirindegi aıshyqty bet­burys boldy. Bul zamannyń óskeleń talabyna saı saıası modernızasııa edi. Osy jerde basa aıtatyn másele – Konstıtýsııaǵa engizilgen túze­tý­ler men tolyqtyrýlar mánisiniń tikeleı qoǵam isine qatystylyǵy. Qoǵam isi El, Halyq degen túsiniktermen naq­tylanady. Qoǵamnyń qýaty halyqta, qoǵam bolý da ońaı sharýa emes, memleketi bolyp, biraq qoǵamy qalyptaspaǵan da elder bar. Qoǵam qoǵam bolýy úshin onyń eldik sanasy bolýy tabıǵı jaǵdaı. Eldik sana qoǵamnyń birlik qýatynyń ólshemi. Osyndaı memlekettiń sýbstansııasy, ıaǵnı qoǵamǵa qatysty Prezıdentimiz batyl saıası qadamdar jasap, óziniń kelesi reformatorlyq kemeńgerligin tanytty. Qoǵam men memlekettiń túıisetin saıası alańy – Parlament. Osy ótkeli otyrǵan Parlament saılaýynyń jetekshisi par­tııa­lar bolýyn anyqtap belgileý – sanany nyǵaı­tatyn asa qýatty saıası sheshim. Eń aldymen aıtarym, proporsıonaldy par­tııa­lyq saılaý júıesi Qazaqstan halqynyń, ási­rese, qazaq halqynyń azamattyq sanasyn saıası deńgeıde kemeldendiretin múmkindik. Endi osy múmkindikti ǵylymı, órkenıetti negizde júrgizý mindeti tur. Bul jerde partııalyq dań­ǵazalyqty túp-tamyrlarymen joıý kerek, sebebi, ol el esine ótken kommýnıstik partııa tásilderin, aıla-sharǵylaryn túsiredi. Búgingi tańdaǵy elimizdegi qýatty partııa «Nur Otan», oǵan eshkimniń talasy joq deýge de bolady. Oǵan kommýnıstik partııanyń úsh qaı­nasa sorpasy qosyl­maq emes, sebebi, ol – Táýelsiz Qazaq­stan­nyń óz bol­mys, ta­bıǵaty qajett­i­likten týdyrǵan partııa, onyń múshe­leri azat eldiń aza­mat­tary. Maqsat – Qazaq­stan Res­pýb­lı­ka­sy dep atalatyn memleketti odan ári ny­ǵaıtý, qoǵamdyq isterdi saıası deń­geıde jetildirý. Maq­sat – aıqyn, nıet – taza, jol – anyq, endigi jerde par­tııa­nyń elge degen yqy­lasynyń móldirligi. *** Zaman talabyna saı qos palataly Parlamentke tıisti ózgerister engizildi. Parlamenttiń óki­lettigi keńeıdi. Senattyń jáne Májilistiń depýtattar sany artty. Májiliste 77 depýtat bolsa, endi olardyń sany 107-ge jetti. Senattaǵy 39 depýtat 47 depýtatqa ulǵaıtyldy. Aýdan, qala jáne oblys ákimderi máslıhattar kelisimimen saılanatyn boldy. Bul – kons­tıtýsııalyq ózgerister ákelgen jańalyq. Osy­nyń bári jergilikti basqarý isin iskerlik negizinde uıymdastyryp, jaýapkershilikti kúsheıtýdiń múm­kindigi. Jergilikti máslıhattardyń ákimdik­pen úıle­simdi sheshimderge kelýine jol ashyldy desek te bolǵandaı edi. 2007 jyly Senattyń parlamentaralyq baı­la­nystary óris aldy. Senatorlar TMD, EýrAzEQ, EQYU, Eýropa Keńesi, NATO-nyń Parlamenttik Assambleıasy, Eýropalyq Parlament, Parla­ment­aralyq odaq, Islam konferensııasy uıymy Parlament odaǵynyń jumystaryna qatysty. TMD, Eýropa jáne Azııa elderimen parlamen­t­ara­lyq yn­tymaqtastyq jalǵasty. Senat basshy­lyǵy men depýtattar 200-den astam ártúrli sharalarǵa qa­tysyp, Qazaqstanǵa resmı jáne jumys babyn­da­ǵy saparmen kelgen parlamenttik 30 delega­sııa­ny qabyldady. Senat Tóraǵasy Qytaı, Túrkııa, Horvatııa, Mońǵolııa, Italııa sekildi elderdiń mem­leket jáne úkimet basshy­lary­men, túrli halyq­ara­lyq uıymdardyń jetekshilerimen jáne elimiz­diń sheteldik áriptesteriniń úkimet múshelerimen kezdesti. Osy jyly álemniń 32 elimen jáne 13 parlamentaralyq qurylym­darymen yntymaqtas­tyq toptary qurylyp ıgilikti ister atqarýǵa múmkindikter jasaldy. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin ótkizý týraly bastamasyn odan ári ilgeriletý jónindegi sharalar Senat qyzmetinde erekshe oryn aldy. Bul maqsatta 18-19 qyrkúıekte Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıder­leri­niń sezi Hatshylyǵynyń altynshy otyrysy boldy. Osy tusta aıta ketetin másele, ótken jyldan bastap básekege qabilettilik reıtıngin belgileýde Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń jańa ádistemesi qalyptasty. Ol mańyzdy úsh quram­das bólikten turady. Birinshi – ekonomıkanyń jaǵ­daıy jáne makroekonomıkalyq kórsetkish. Ekinshi – qoǵamdyq ınstıtýttar. Úshinshi – ha­lyqtyń ınnovasııaǵa beıimdiligi. 2006 jyly Qazaqstan 56-shy oryn aldy. Keler jyly 61-shi oryn. Eger makroekonomıkada bizde jaqsarý bar bolsa (sońǵy ret biz tipti 10-shy orynda boldyq), ekinshi jáne úshinshi baǵyt­tar boıynsha Qazaqstan qajetti kórsetkishterden júzdegen ındıkatorlar boıynsha alys jatyr. Ras, 50 eldiń qataryna ený týraly órshil maq­sattarymyzdy málimdedik, biraq, bul jerde ángimeniń ne týraly ekenin jáne onyń ne úshin kerek ekenin júıeli túrde túsiný qajet. Eń mańyz­dysy, bizde naqtyly maqsat jáne ózimiz umtylýǵa tıis aıqyn da naqtyly kórsetkishter bar. Shynynda da, áńgime bizdiń reıtıngimizge áser etýge tıis qoǵamymyzdaǵy kishkene ǵana ózge­rister men jaqsarýlar týraly bolyp otyr. Eger ótken jylǵa qaraǵanda belgili bir oryndy joǵalt­qanymyz týraly aıtar bolsaq, mundaǵy sebep bizde, ıaǵnı bizdegi jaǵdaıdyń nasharla­ǵanyn­da emes, ózge elderdiń sońǵy jylda jaq­sara túskeninde bul úrdis únemi osylaı bola bermek. Básekege qabilettilik jarys alańy. Son­dyqtan basty mindet – bosańsýǵa jol bermeı, barlyq kórsetkishter boıynsha birinshi ondyqqa jaqyndaı túsý. Astanadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim sa­raıyn­­da Táýelsizdiktiń 16 jyldyǵyna ar­nal­ǵan saltanatty jınalys bolyp, onda Elbasy Nur­sultan Nazarbaev sóz sóıledi. «Adam ómiri kate­gorııasynda 16 jyl – bul kámeletke tolý já­ne azamattyń pasport alatyn ýaqyty. Búgin biz Qa­zaqstan óziniń 16 jyldyq táýelsiz damýyn­da álem­dik qoǵamdastyqtyń tolyq quqyly, jaýapkershilikti jáne qurmetti azamaty retinde qalyp­tasty dep senimmen jáne maqtanyshpen aıta alamyz. Bizdiń elimiz osynaý eseıý jyldary ishinde kezdesken kóptegen synaqtarǵa laıyqty shy­dam­dylyq kórsete bildi. Odaq ydyraǵannan keıin Qazaqstanǵa tıgen basty mura aýqymy jaǵynan biz kórip bilmegen júıeli daǵdarys boldy. Bizdiń enshimizge báse­kege qabiletsiz ekonomıka, basqarýdyń eskilikti júıesi jáne qol-aıaǵy qursaýly memlekettik apparat tıdi. Bul biz bastan ótkergen alǵashqy eń aýyr da sozylmaly daǵdarys boldy. Sol kezde bizge qıyn­shylyqtarǵa tótep berip qana qoımaı, sony­men birge, makroekonomıkalyq turaqtylyq­ty qamta­ma­syz etip, uzaq merzimdi strategııalyq maqsattar qurý úshin negiz qalaýǵa jaǵdaı jasa­ǵan bet­burystyq sıpattaǵy reformalardy júr­gizýdiń sá­ti tústi. Eki synaqty bastan ótker­gen bizdiń ekono­mıkamyz búginde AQSh-tyń ıpote­ka­lyq sekto­ryn­daǵy qıynshylyqtar saldarynan búkil álemge taraǵan jańa daǵdarystyń yqpalyn sezinýde». Iá, daǵdarys bastalyp ketipti, biraq oǵan elimizde daıarlyq bar edi, ol – altyn-valıýta rezervi men Ulttyq qor qarjysyn qosa eseptegende 40 mıllıard dollarǵa jaqyndaǵan aqsha. Kezinde keıbir sarapshylar Ulttyq qordy Qazaqstan hal­qy­na úlestirip berýdi usynyp, ózderine upaı jı­naýdy kóksegenderdiń yńǵaıyna ketkende álemdik qarjy daǵdarysyna qarsy turýǵa qandaı qaýqar bolmaq edi. Osy jyly ishki jınaq ónimi jan basyna shaqqanda 7 myń dollardan asyp tú­se­tin bolady. 1997 jyldan bergi kezeńde eńbek­aqynyń eń tómengi ól­shemi 4,5 eseden astamǵa ósti, ortasha aılyq nomı­nal­dy eńbekaqy 8,5 myń teńgeden 50 myń 800 teń­gege deıin alty esege jýyq artty. 2002 jyldan bıýdjet qyzmet­ker­leriniń jalaqysy 2,5 eseden astamǵa artty. Memlekettik áleýmettik járdemaqynyń ortasha kólemi 1998 jyldan beri 3 esege jýyq ósti. Búginde 630 myńdaı adam memlekettik áleýmettik járdemaqy alady. Olar – múgedekter nemese asy­raý­shysynan aıyrylǵan­dar. Zeınetaqy kóle­mi 1998 jyldan beri 4,3 ese, al zeınetaqy tólem­deriniń ortasha kólemi 3,3 ese kóbeıdi. 1,6 mıllıonnan astam adam memlekettik zeınetaqyny respýblıka bıýdjetinen alady. 2012 jylǵa qaraı zeınetaqynyń ortasha kólemi taǵy da 2,5 esege ulǵaıtylatyn bolady. Ta­bystary ómir súrý sebetinen tómen turǵyndardyń úles salmaǵy 3,6 esege azaıady. Táýelsizdiktiń alǵash­qy jyl­dary­­nan beri memlekettiń qoldaýymen tu­raq­ty turý úshin elimizge shamamen 650 myńdaı otanda­symyz oraldy. О́zdiginshe kóship kelýshilerdi esep­tegende bul kórsetkish mıllıon adamnan asa­dy. Mańyzdy istiń biri – jurtshylyqty eńbekpen qamtý­dy jetildirý saıasaty. Jyl saıyn elimizde shamamen 230 myń jumys orny ashylýda. Bu­ryn­ǵydaı jastardy shet elderge oqýǵa jiberip qan­a qoımaı, elimizde «Jańa ýnıversıtet» ashý isi jolǵa qoıyl­dy. Jyldyń basty jańalyǵy, dedi Elbasy sózinde, ol 2010 jyly Qazaqstanǵa E­ý­ro­padaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jó­nindegi uıymǵa tóraǵalyq etý múmkindigin ber­gen 56 memlekettiń sheshimine aıryqsha toqta­dy. Bul bizdiń ǵana jeńisimiz emes, Qazaqstan – EQYU-ǵa tóraǵalyq etetin birinshi TMD eli, ol – birinshi túrki eli, ol – tarıhı turǵyda órkenıetti ıslam keńistiginde jatatyn birinshi el, eń sońynda, ol – birinshi azııalyq el. Sondyqtan, bul bizdiń ortaq jeńisimiz, dep sózin túıdi Elbasy. *** Sózsiz, 2007 jyldyń dıplomatııadaǵy iri jeńisi – Prezıdent atap aıtqan Qazaqstannyń 2010 jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıy­my­na tóraǵalyq etýi jónindegi sheshimniń qabyldanýy. Bul – shyn máninde Qazaq eliniń abyroıy. Árıne, bul jeńis as­pannan túsken joq. Ol – Elbasynyń 16 jyl boıy júıeli túrde júrgizip kelgen memlekettiń syrtqy jáne ishki saıa­satynyń sapaly nátıjesi. Bul uıymnyń alǵashqy májilisi, sonaý keńes zamanynda Helsınkıde 1975 jyly bolǵan, ol májilis haqynda keıinirek álemdik basylym betterinde neshe túrli maǵynada aqparat­tar tara­ty­lyp jatty. Basynda bul uıym tek ıadro­lyq qarý-jaraqqa shekteý máselesin ǵana kún tárti­bine qoıǵan. Búgingi kúni bul uıymnyń «3 kárzeń­ke­si» bar. Birinshi kárzeń­ke – áskerı-saıası ólshemge, ıaǵnı saıası qaýipsizdik pen qarý-jaraqqa baqylaý ornatý, qaqtyǵys­tardyń aldyn alý; ekinshi kár­zeńke – ekono­mı­kalyq-ekologııalyq ólshem, ıaǵ­­nı ekono­mı­ka, ǵylym, tehnıka jáne qorshaǵan or­tany qorǵaý; úshinshi kárzeńke – adamdyq ól­shemge gýmanı­tar­lyq jáne basqa salalardaǵy (aqparat, mádenıet, bilim), sondaı-aq adam quqy­ǵy jónin­degi yn­tymaqtastyq máseleleri jatqyzyldy. *** Elbasy Nursultan Nazarbaev 25 qyrkúıekte Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıa­synyń 62-shi sessııasynda sóz sóılep, beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa baılanysty keleli máselelerdi talqyǵa sala bylaı dedi: «Qazaq­stan halqy atomdyq jarylystar saldarynyń búkil qasiretin óz basynan ótkergen. Semeı ıadrolyq polıgonynda 456 ret jarylys jasal­ǵan. Sondyq­tan, táýelsizdik alǵannan keıingi Qazaqstannyń birinshi tarıhı sheshimi Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý boldy. Sonyń ar­tynsha álemdegi qýaty boıynsha 4-shi ıadrolyq arsenaldan bas tartý jáne onyń ınfra­qu­ry­lymdaryn joıý júzege asty». Iаdrolyq qarýdy óz erkimen joıǵan tuńǵysh el – Qazaq eli, osy izgilik saıasatty júzege asyr­ǵan Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev. Tarıh ázirge mundaı izgilikti qareketti bilmeıdi. *** Prezıdent el tarıhynda alǵash ret 3 qyr­kúıekte «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» degen taqyrypta Astanadaǵy Raıymbek batyr atyndaǵy №50 «Qazǵarysh» mektep-lıseıinde ın­teraktıvti sabaq ótkizdi. Sabaq ánuranmen bas­taldy. Elbasy dárisinde: «Men bıylǵy halyqqa Joldaýymda 100 mektep salýdy mindettegen edim. Sol 100 mektep úsh aýysymda bilim alyp jatqan ońtústiktegi mektepterdi eń bol­maǵanda eki aýy­symǵa túsirý maqsatynda qolǵa alynýda. Astana­nyń ózinde 3 jyldyń ishinde 22 mektep, bıyl taǵy 7 mektep iske qosylady», – dedi. Elbasy ótkizgen ınteraktıvti sabaq ózge de memleket basshylaryna úlgi, ónege. *** Ne aıtsam da esime Abaı túse beredi, ol: «Kóp shýyldaq ne tabar, bılemese bir kemel», deı kele, «Berekeli bolsa el – jaǵasy jaılaý ol bir kól, Berekesi ketken el – sýy ashyǵan batpaq kól, Be­rekeńdi qashyrma, el tynysh bolsa, jaqsy sol», – degen edi. Dáp búgingi kúnge oraı aıtyl­ǵan sózder deýge ábden bolady. Eldiń berekesin qa­shyrmaý úshin el bıleıtin kemel jan kerek, ol bizde, Qudaı­ǵa shúkir, bar, onyń esimin árbir qazaqstandyq, qazaq maqtanyshpen aıta alady, ol – Elbasy Nursultan Nazarbaev. Hakim Abaı ótken HIH ǵasyr­da osyndaı jaǵdaıdy bylaısha beınelep bergen: «Edınısa – jaqsysy, ergen eli beıne nól, Edınısa ketkende, ne bolady óńkeı nól». Aqyn nóldi maǵynasyz mánde aıtyp otyr­ǵan joq, ol nólderdiń edınısanyń qasynda tur­ǵanda qaptaǵan kúsh, qýat ekenin aıtqan. Abaı túsiniginde edınısa degen tulǵa, kemel jan. Ol – zamanǵa ılenbeı, zamandy bıleı alatyn kemel basshy. 2007 jyly Elbasy 2000-nan asa qujatty qa­rap, qol qoıǵan. Onyń ishinde 127 zań, 274 jar­lyq, 91 ókim, ár túrli májilisterdiń 10 hatta­ma­sy, 1400-deı saraptamalyq jáne aqparattyq-anyq­ta­malyq qu­jat­tar, 150-den asa azamat­tar­dyń óti­nish­teri. Munyń ústine jyl ishindegi sheteldik saıası, isker ortalyqtardyń halyqaralyq uıym­dary ókilderi­men kezdesýlerin qosa aıtý kerek. Solar­dyń ishinde IKU Bas hatshysy E.Ihsanoǵlý, EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy Ispanııa Syrt­qy ister mınıstri M.Moratınos, Amerıka Qurama Shtattarynyń kongressmenderi E.Faleomavaego men K.Kennon. Elbasynyń 2007 jylǵy jumys kestesi kóp­tegen syrtqy saıası sharalarǵa toly boldy. Ol memlekettik, resmı jáne jumys saparlarymen Germanııaǵa, Ýkraınaǵa, Túrkimenstanǵa, Katarǵa, Egıpetke, Reseıge, Qyrǵyzstanǵa, Tájikstanǵa, Brazılııaǵa, Túrkııaǵa, Iranǵa, Sırııaǵa, Birikken Arab Ámirlikterine, Slovakııaǵa, Rýmynııaǵa, Vengrııaǵa baryp qaıtty. Qazaq eline resmı jáne jumys saparlarymen el basshylary: Grýzııadan – M.Saakashvılı, Pol­sha Respýblıkasynan – L.Kachınskı, Reseı Federasııa­synan – V.Pýtın, Túrkimenstannan – G.Berdy­mu­hamedov, Horvatııa Respýblıkasynan – S.Mesıch, Ázer­baıjan Respýblıkasynan – I.Alıev, Moń­ǵo­lııa­dan – N.Enhbaıar, Birikken Arab Ámirlik­terinen – sheıh Halıf Ben Zaıd ál Nahaıan, Túrik Respýb­lıkasynan – A.Gúl, Ispanııadan – Korol Hýan Karlos I, Iordan Hashımıt Koroldiginen – Abdalla II ben Hýseın ben Talal, Qytaı Halyq Res­pýb­­lıkasynan – Tóraǵa Hý Szıntao, Italııa Res­pýb­lı­kasynan – Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy R.Prodı. 2007 jyldyń alǵashqy resmı saparyn El­ba­sy Germanııadan bastady. Prezıdent Germa­nııa­nyń Federaldy kansleri A.Merkelmen, buryn­ǵy prezıdent R.Fon Vaıszekkermen, burynǵy kansler G.Shredermen, burynǵy vıse-kansler G-D. Genshermen jáne eldiń bıznes ókilderimen suhbattasty. Prezıdent qyrkúıek aıynda Brazılııa Federatıvti Respýblıkasyna bardy. Sapar bary­syn­da Qazaqstan Respýblıkasy men Brazılııa Federatıvti Respýblıkasy arasyndaǵy ózara qarym-qatynastar máseleleri keńinen sóz bolyp týrızm, saýda, mádenıet týraly áriptestik eki jaqty kelisimderge qol qoıyldy. Elbasy qazan aıynyń basynda Iran Islam Respýblıkasyna resmı sapar shekti. Iran Prezıdenti M.Ahmadınejadpen aıasy aýqymdy aımaq­tyq problemalardy talqylady. Qarashanyń 7-9-y kúnderi Elbasy Sırııa Arab Respýblıkasy men Birikken Arab Ámir­lik­terine bar­dy. Sapar barysynda Ábý Nasyr Ál-Farabı jerlengen Sırııadaǵy tarıhı-mádenı keshenniń irgesine tas qalaý rásimine qatysyp, Beıbarys sultan­nyń kesenesin qaıta jańǵyrtý jumystary­men tanysty. Osy eki nysan da táýelsiz Qazaq­stannyń tarıhynda tuńǵysh ret respýblıkanyń qarjylyq járdemimen saly­natyny óz aldyna bir mereı bolatyn. *** Ár jyldyń óz bolmysy, fılosofııasy bar. 2007 Qazaq eli tarıhynyń aıtýly jyly boldy. Bolǵan is, oqıǵalar tarıh enshisine aınaldy. Biraq sol jyly qyzmet jasap, ǵumyr keshken bizdiń sana-sezimimizde 2007 jyl óziniń izgilik qýatyn saqtap qala beredi. Ǵarıfolla ESIM, akademık.