Qazaq tarıhynda

Bókeı handyǵynyń orny bólek Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy aıasynda elimizdiń ótkenin elep-ekshep, asa mańyzdy tarıhı oqıǵalardy eleýsiz qaldyrmaı, atap ótýdiń mańyzy zor bolsa kerek. Sonyń biri Bókeı handyǵynyń qurylǵanyna bıyl 210 jyl tolyp otyr. Tarıhtyń qa­lyń qatparly kezeń­de­rinde keıde bir ǵana kúnniń ózi búkil eldiń taǵdyryna áser etetindeı sheshýshi ról atqarady. Bókeı handyǵynyń qurylýy jó­ninde dál osyny aıtýǵa bolady. Ábilqaıyr nemeresi, Nuralynyń uly Bókeı sultan Astrahan gýber­natorymen, Reseı patshasy I Pavelmen kóńil jaqyndyǵyn paıdala­nyp, Edil-Jaıyq arasyna kóship-qonýǵa ruqsat alýǵa bar kúshin saldy. Aqyry I Pavel 1801 jyly 11 naýryzda resmı jarlyqqa óz qolyn qoıady. Taǵdyrdyń jazýyna em bar ma, eger patsha sol kúni jar­lyǵyn shyǵaryp úlgermegende, tarıh dońǵalaǵy basqasha aınalar ma edi, kim bilgen. О́ıtkeni, 11 naý­ryzdan 12 naýryzǵa qaraǵan túni I Pavel óz týystarynyń qastan­dyǵynan qaza tapty. Endeshe, 1801 jylǵy 11 naýryzdy tek Bókeı ǵana emes, Bókeıge ere kóshken kúlli eldiń baǵyn ashqan kún dep esepteýge bolady. Sóıtip, Qaztýǵan jyraý jylap qoshtasqan qaıran Edilge qol jetpese de, babalar ańsaǵan «aı­nalaıyn Aq Jaıyqqa at salmaı óter» kún qaıta týdy. Bókeı sul­tanǵa aqyl bergen adam retinde qol bastaǵan kósem, sóz bastaǵan sheshen Syrym Datuly aıtylady. Halyq arasynan shyqqan kemeńger uldar men han balalarynyń osyndaı yntymaqta udaıy bolmaǵany óki­nishti, árıne. Aldaǵy jyly Bókeı sultannyń resmı han taǵyna otyrǵanyna týra eki ǵasyr tolady. Bókeıdi ulyqtaý saltanaty Oral qalasy irgesindegi Han toǵaıynda ótkeni málim. Bókeı 1815 jylǵa deıin handyq qursa da, qaraýyndaǵy halqy úshin aıta jú­rerlikteı barynsha mamyra-jaı zaman ornatyp ketti. Buǵan el aý­zyndaǵy: «Bókeı hannyń tusynda sheker shaınap, bal ishtik», degen sóz dálel. Eń bastysy, Edil-Jaıyq arasyna qaıta oralǵan qazaq halqy az ýaqyttyń ishinde ósip-óndi, keregesin keńeıtip, bolashaqta belgilener shekarasyn ulǵaıtty. Ákesiniń isin uly Jáńgir jal­ǵas­tyryp, qazaqtyń sońǵy han­da­rynyń biri retinde tarıhta qaldy. Orys otarshylaryna arqa súıese de, Jáńgir eýropasha ómir súrýge talpyndy. Otyryqshylyqqa boı úıretip, óz qala­syn saldy. Bıyl Bókeı han­dyǵynyń 210 jyldyǵy ǵana emes, qazir aýyl bolǵanymen, kezinde qala­nyń rólin atqarǵan Han ordasynyń irgesi qa­lanǵanyna 185 jyl. Ybyraı Al­tynsarın shyr etip dúnıe esigin ashqan jyly otaý kótergen Jáńgir han mektebine 170 jyl. Bókeı ordasy tek hany men batyrlarymen ǵana aty shyqpaı, tuńǵyshtar mekenine aınal­dy. Qur­manǵazy men Dáýletkereı, bıyl 150 jyldyq mereıtoılary ata­lyp óti­letin Dına men Seıtek, qa­zaqtyń alǵashqy ǵalymdarynyń biri Mu­ham­med-Salyq Babajanov, aqyn­dar Sháńgereı Bókeev pen Ǵumar Qarash, Qazaq ASSR Ortalyq Atqarý Ko­mıtetiniń tuńǵysh tóraǵasy Se­ıitqalı Meńdeshev syndy biregeı tulǵalardyń kindik qany osy jerde tamdy. Elbasymyz Nursultan Nazar­baevtyń osyndaı tarıhy bar Bókeı ordasyna degen yqylasy erekshe. Táýelsizdik jyldarynda eki márte arnaıy at basyn burǵan Prezıdent 1997 jyly Jáńgir han kesenesin ashty. 2000 jyly Elbasy Jarly­ǵymen Orda aýdany Bókeı ordasy aýdany bolyp qaıta ataldy. Iаǵnı, elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵana Bókeı han resmı túrde mo­ıyndaldy. Degenmen, Bókeı handy­ǵynyń tarıhy men mán-mańyzyn bir ǵana aýdanmen shektegen durys bolmas edi. О́ıtkeni, óz basqarý qu­rylymy bolǵan kishigirim memleket ispettes Bókeı handyǵy qazirgi Batys Qazaqstan, Atyraý jáne Reseıdegi Astrahan oblystarynyń biraz bóligin alyp jatty. Bókeımen birge údere kóshkender urpaqtary keıin Volgograd, Saratov, Samara oblystaryna da tarap ketti. Bókeılikterge zaýal qaı zamanda da tónbeı qalǵan joq. Qaraýyndaǵy elderge otarshyldardyń kózimen qaraǵan Keńes ókimeti Abaıdyń jerin atom ajdahasynyń aýzyna salyp berse, Mahambettiń Otanyn Kapýstın Iаr, Azǵyr áskerı polı­gondaryna aınal­dyr­dy. 1952 jyly Orda aýdany taratylyp, halqy jer aýdaryldy. Aldy Oń­tústik Qazaqstan obly­syna jetkizilip, de­ni ystyqtan qyrylsa, endi birqatary Reseı jerine bosyp ketti. Mahambetteı uly tulǵa­lardyń ornyn basa alatyn qan­shama urpaqtan aıyryldyq dese­ńizshi. Aýdannyń ózinde qalǵandarǵa qamqorlyq jasaldy deý qıyn. Ob­lys ortalyǵynan alty júz sha­qyrymdaı derlik qashyqtyqta jat­qan Ordaǵa jóni túzý jol salyn­bady. Tek táýelsizdiktiń arqasynda ǵana el turmysy túzele bastady. Oblys ákimi Baqtyqoja Izmuham­betovtiń kúsh salýymen órkenıettiń úlgisi ispettes «kógildir otyn» da Bókeı ordasyna tek sońǵy jyldary jetkizildi. Bókeı ordasy tarıhı-mýzeılik kesheni bar ólkege endi qatqyl tabandy jol tartylsa, respýblıka turǵyndary ǵana emes, sheteldik meımandar tamashalaı ala­tyn týrızm ortalyǵyna aınalar edi. Bul – bir. Ekinshiden, Jáńgirge qaraǵanda, Bókeı hannyń ómiri men qyzmeti az zertteldi. Zerttelse de, kópshilik kó­zine túse qoıǵan joq. Tipti, Batys Qazaqstan oblysy ensıklopedııa­syn­da da onyń týǵan jyly belgisiz dep jazyldy. О́lgennen keıin de ógeılik kórgen Bókeı hannyń beıiti Reseı jerinde, Astrahan oblysy Krasnoıar aýdany Kishiaral aýyly tusynda qaldy. Han basymen sú­ıegin ózi tirisinde qatty syı­lasqan Seıit babanyń aıaq jaǵyna qoıýdy ósıet etken Bókeı shekarada, áli kúnge elin qorǵap, kúzetip jat­qandaı seziledi. Sóıtken Bókeı han­nyń basyn qaıta qaraıtý, kesene kóterý tek keıingi kezde ǵana qolǵa alyndy. Qazaq úshin Bókeı hannyń orny bólek, – degen edi Qazaqstannyń Reseıdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Zaýytbek Turysbekov osy joldar avtoryna bergen suhbatynda. – Ol úlken dıplomatııalyq jolmen, bir oq shyǵarmastan I Pavelmen kelisip, qazaqty Edil-Jaıyq arasyna, ıaǵnı Eýropaǵa jetkizdi. Bókeı han­nyń beıiti balasy Jáńgir qoıǵan­nan beri esh ózgermegen dese de bolady, temir sharbaqpen qorshal­ǵan kúıinde tur. Tipti, Keńes dáýi­rinde beıitti traktormen qulatpaq bolǵan. Keıin ornyna keltiremin degender tórt jaǵyna tireý qoıyp­ty. Elbasy tapsyrmasymen, Astrahan oblysy­nyń gýbernatory Alek­sandr Jıl­kınniń kelisimimen, qazaqstandyq kásipkerlerdiń qol­daýy­men qazirgi kezde Bókeı hannyń basyna kesene ornatylýda. Keshendi qyrkúıek aıynda Astrahanda qos memleket basshylarynyń qaty­sýymen ótetin Qazaqstan men Reseı shekaralas aımaqtarynyń forýmy kezinde ashý oılastyrylýda. Iá, osynaý saýaby mol iske Muhıt Izbanov bastaǵan atyraýlyq kásipkerler qoldaý kórsetse, batys­qazaqstandyq márt azamat, oblys­tyq máslıhat depýtaty Murat Já­kibaev ta qalys qalǵan joq. M.Jákibaevtyń prodıýserlik orta­ly­ǵy Bókeı hannyń ómiri jóninde derekti fılmdi túsirýdi bastap ketti. Árıne, hanǵa degen qurmet osymen shektelmese kerek. Batyryn umyt­paǵan el hanyn da ardaqtaýy tıis. Bıyl 220 jyldyǵy atalyp ótiletin Isataı batyrmen birge Mahambetke Oralda eskertkish ornatylsa, shirkin!.. О́ıtkeni, ómirinde bir-birimen qatar júrip, maıdanǵa ıyq tirese shyqqan qos batyrdyń egiz uǵymǵa aınal­ǵany qashan. Endeshe, olar eskertkish kúıinde de máńgilik birge qalýy tıis. Sol sııaqty Bókeı hanǵa Oralda eskertkish ornatý jóninde sheshim shyǵarylyp, respýblıkalyq baıqaý jarııalansa, oryndy bolar edi. Reseıdiń bes birdeı óńirimen shektesetin Batys Qazaqstanda eldi osy kúnge jetkizgen uly tulǵalar asqaq­tap tursa, jaraspaı ma! Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtsaq, Bókeı handyǵynyń 210 jyldyǵy aýdan nemese oblys kó­leminde qalyp qoımaı, respýb­lı­kalyq, tipti halyqaralyq deń­geıde atalyp ótilse, tarıhı ádi­lettiliktiń orny tolar ma edi. Jáne astatók toı emes, eldiń abyroıyn ósiretin eskertkishter, halyqtyń jadyn jań­ǵyr­tar jıyndar túrinde uıymdas­tyrylsa, nur ústine nur demekpiz. Ǵaısaǵalı SEITAQ, aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.