Kúıreý

KSRO-nyń ydyraýyna qatysty pikirler ne deıdi? Atynan jer ústindegi eń bir kúshti degen memleketterińniń ózi úrikken, álemdegi qýatty derjavalardyń biri bolǵan KSRO-nyń qulaǵanyna da 20 jyl toldy. Arada shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de osynaý dúnıeni dúr silkindirgen oqıǵa tóńiregin­degi pikirtalastardyń tolastar túri kórin­beıdi. Bireýler Keńes ókimeti ábden irip-shirip, qulaýǵa daıyn turǵan bolatyn, sol sebepten de ol ózinen-ózi kúırep tústi dese, ekinshiler, sosıalızmge dushpandyq kózqa­rasta bolǵan syrtqy kúshterdiń áse­rinen qulady degendi aıtady. Degenmen, qandaı da bir tııanaqty baılam joq. Ol bolýǵa da tıis emes tárizdi... «Árbir revolıýsııa – sıýrprız. Degenmen, sonyń ózinde de sońǵy orys revolıý­sııasy  tańǵaldyrmaı qala almaıdy», dep jazady Amerıka kásipkerlik ınstıtýty­nyń  reseılik zertteýler dırektory Leon Aron. Onyń aıtýynsha, 1991 jylǵa deıin birde-bir batystyq sarapshy, ǵalym, sheneýnik nemese saıasatker Keńes Odaǵynyń ydyraýdyń aldynda turǵanyn boljaı almaǵan. Tipti, keńestik dıssıdentter men revolıýsıo­nerlerdiń ózderi de dál osylaı bolady dep kútpegen. Avtor óz oıyn dá­leldeı túsý úshin «Qazirgi dáýirdegi halyq­aralyq qarym-qatynastar tarıhy­nyń»  jalpy beı­­nesi týraly oılana oty­ryp,  «Reseı ımpe­rııasy, keıinirek Keńes Odaǵy sııaqty uly derjavanyń kútpegen jerden ydyrap, joq bolyp ketýinen ótken tańǵajaıyp  ári tańǵaldyrarlyq oqıǵany  kóz  aldyńda elestetý qıyn» degen «qyrǵı-qabaq soǵys­tyń» amerıkalyq strategııa­syn jasaýshy­lardyń biri Djordj Ken­nannyń sózin de keltiredi.  Sol sııaqty, dál osy avtordyń kóldeneń tartqan dá­ıegine qaraǵanda, Reseı isteri jónindegi jetekshi amerıkalyq tarıhshylardyń biri, eldiń burynǵy prezıdenti Ronald Reı­gannyń konsýltanty Rıchard Paıps te 1991 jylǵy oqıǵany «kút­pegen» tóńkeris dep ataǵan eken. Osyndaı jáıtterdi baıandaı kelip avtor Keńes Odaǵy burynǵy daǵdyly qalpynda ómir súrýin jalǵas­tyra berer edi, ári ketkende, uzaq jyl­darǵa sozylatyn ózdiginen óshý úderisi bastalar edi degen kózqaras­tardyń kóńilge qonymdyraq ekenin alǵa tartady. Leon Aron mundaı pikirdi ánsheıin aıta salmaıdy, óz oıyn dáleldeý úshin bir­qatar dáıekter de keltiredi. 1985 jyly, deıdi ol, keńes azamattarynyń turmys deńgeıleri Eýropanyń kóptegen elderimen salystyr­ǵanda tómen bolǵanyna qaramas­tan, Keńes Odaǵynda sodan on jyl burynǵydaı tabıǵı jáne adamı resýrstar boldy.  Odan ári ol keıbir azyq-túlik túr­le­rine talon­dardyń engizilgenin, dúken­derde uzynnan-uzaq shubatylǵan kezek­terdiń bolǵanyn aıta kelip, Keńes Odaǵy budan da zor qıyndyqtardy kórgen jáne olardy jeńe de bilgen degen túıin ja­saıdy. Onyń ústine 1985 jylǵa deıingi sheshýshi eko­nomıkalyq kórsetkishterdiń bir­de-biri apattyń sonshalyqty bir shap­shańdyqpen jaqyndap kele jatqanyn bildirgen joq. 1981 men 1985 jyldardyń aralyǵynda eldiń ishki jalpy óniminiń ósimi 1960-shy jáne 1970-shi jyldarǵa qaraǵanda birshama baıaýlaǵanmen, ortasha eseppen jylyna 1,9 paıyzǵa ósip otyr­ǵan. Apattyq dep baǵalaýǵa kelmeıtin osyndaı shaban júris 1989 jylǵa deıin jalǵasqan. Fransýz revolıýsııasynan bergi tájirıbede týyndap kele jatqan revolıý­sııalyq daǵdarys nysha­ny sana­latyn bıýdjet tapshylyǵy da 1989 jylǵa taman 9 paıyzdan tómen bolyp, IJО́-niń 2 paıyzyna da jetpegen. Al mundaı deń­geıdi kóptegen ekonomıster tolyqtaı baqylaýda turǵan jaǵdaı dep esepteıdi. Sonymen birge, avtor halyq­aralyq ry­noktaǵy munaı baǵasy quldy­raýynyń da keńestik ekonomıkaǵa soqqy bolyp tıgenin jasyrmaıdy. Biraq sonyń ózinde de Keńes ókimetiniń tabysy 1985 jyly 2 paıyzdan astamǵa ósip, ınflıasııaǵa túzetýler engizilgennen keıin eńbekaqy 1990 jylǵa deıin orta eseppen 7 paıyzǵa artyp otyrǵan. Toqyraýdyń bolǵany anyq deı oty­ryp, Leon Aron «sozylmaly aýrýdyń túptep kelgende, ajalǵa soqtyrýy mindetti emes» degen Ýels ýnıversıtetiniń pro­fessory Pıter Rýtladtyń sózin keltiredi. Al endi revolıý­sııalardyń eń úzdik zertteýshisi sanalatyn Anders Oslýndtiń ózi 1985 pen 1987 jyldardyń aralyǵy son­sha­lyqty bir úreıli bolǵan joq dep eseptegen eken. Osy oraıda avtor aýǵan so­ǵysyna qatysty da kóńil aýdararlyq derekter keltiredi. 1980-shi jyldardyń ekin­shi jartysynda ımpe­rııany ustap tu­rýǵa, ásirese, aýǵan soǵysyna qyrýar qar­jynyń bólinip jatqandyǵy týraly áńgi­melerdiń órshı túskeni belgili. Biz áńgime­lep otyrǵan avtor bolsa aýǵan soǵysyna qatysý Keńes ókimeti úshin kedeıshilik ákeletindeı aýqymda bolǵan joq, 1985 jyly sol maqsattar úshin bólingen 4-5 mıllıard dol­lar Keńes Odaǵyndaǵy ishki jalpy óniminiń bolmashy ǵana bóligin quraıtyn degendi aıtady. Tipti, Angola, Nıkaragýa, Efıopııa sııaqty elderge qolushyn berý de Keńes ókimetine orasan aýyrtpalyqtar ákele qoı­maǵan kórinedi. Avtor Keńes Odaǵyna 1956 jyly Vengrııada, 1968 jyly Chehoslovakııada, 1980 jyly Polshada oryn alǵan jaǵdaılardy «tynysh­tan­dyrýǵa» týra kelgenin de nazardan tys qaldyrmaıdy. Osyndaı jáıtterdi eskere kelgende, Keńes Odaǵy álemdik bılik pen yqpaldyń eń bıik shyńynda turǵan.  Bul pikirdi «Biz 1985 jyly iri memleketter úkimetteriniń  birde-biriniń KSRO úkimeti sııaqty bılikte nyq turmaǵanyn, sonsha­lyq aıqyn belgilengen saıası baǵyty bolmaǵa­nyn umytyp ketýge beıimbiz» deı otyryp tarıhshy Adam Ýlam da qoldaǵan eken. Bizdiń paıymdaýymyzsha, Leon Aron­nyń KSRO-nyń ydyraý sebepterine qa­tysty  bildirgen obektıvti pikirleri osy­men támamdalatyn sııaqty. Olaı deıtinimiz, ol 1985 jyly bastalǵan «qaıta qurý» taqyrybyn qozǵaı otyryp, «negizinen Gorbachevtiń qolǵa alǵan isiniń ıdealıstik bolǵanyna esh talas joq: ol moraldyq jaǵynan anaǵurlym jetilgen Keńes Odaǵyn qurmaq boldy» degen oı bildiredi. Avtordyń sózine sengiń-aq keledi, onyń ústine osyǵan uqsas birdeńelerdi kezinde Gorbachevtiń óziniń de byldyraqtatqany bar. Seneıin deseń sol jyldarda Odaq kóleminde oryn alǵan oqıǵalar múlde basqa jáıt­terden habar beredi. Mysaldy alystan izde­meı-aq, 1986 jyldyń jeltoqsanynda, ıaǵnı Gorbachev bılikke kelgennen keıin nebári bir jarym jyldan keıin Almatyda bolǵan qandy oqıǵany aıtsaq ta jetip jatyr. Beıbit sherýge shyqqandarǵa qarsy qarý qoldaný Leon Aron aıtqan «moraldyq jaǵynan jetilgen Keńes Odaǵyna» da, Gorbachevtiń ózi jıi qaıtalaǵan «Demokratııalandyrý uran emes, qaıta qurýdyń máni» degen sózge de meılinshe kereǵar. Gorbachev KSRO-ny bas­qar­ǵan jyldary Taýly Qarabaqta, Grýzııada, Baltyq boıy elderinde oryn alǵan, demo­kratııaǵa múlde sáıkespeıtin oqıǵalar­dy da dál osy sanatqa jatqyzýǵa bolady. Elde tártiptiń barynsha quldyrap, qylmystyń órshigeni de dál sol jyldar. Biz bul jerde tipti, joǵaryda amerıkalyq sarapshynyń ózi aıt­qandaı, qalypty jumys istep turǵan ekonomıkanyń aıaq astynan toqyraýǵa ury­nyp, kásiporyndar toqtap, eńbekaqy berilmegenin, dúken sóreleriniń qańyrap bos qalǵanyn aıtyp ta otyrǵan joqpyz. 1989-1990 jyldary, bas­qany bylaı qoı­ǵanda, qashan kórseń ótpeı turatyn grýzın sháıi men Dýshanbede shyǵatyn temeki buıym­dary­nyń ózi ǵaıyp bo­lyp, mekemelerge tizim boıynsha ǵana beriletin. Halyq úı­le­rinde jappaı samogon qaınatýǵa kiristi. Keńes adam­dary arasynda on­syz da jaqsy «jetilgen» mas­kú­nem­dik odan beter ór­shidi. Buryn ták-tákpen ustap kelgen buzaqylar men qyl­myskerlerge erkindik berildi. Jurt ári-beriden soń tún­de úılerinen shy­ǵýǵa qorqatyn bol­dy. Adamdar pá­ter­lerine temir esik­ter ornatyp, terezelerin torlaı bas­tady. Mine, Gorbachev or­natqan «moraldyq jaǵynan jetilgen Keńes Oda­ǵynyń» sıqy is júzinde dál osyndaı bolatyn. Dálirek aıtsaq, osy­lardyń bári «de­­mokratııa­lan­dyrý» isiniń naqty «jemisteri» edi. «KSRO-nyń ydyraý sebepteri – aý­qymy orasan zor taqyryp. Onyń ujymdas­qan avtorlardyń kóptomdyq eńbekteri arqyly 100 jyldan keıin ashylýy múmkin. Bizdiń árqaısymyzdyń óz tuspaldarymyz­dyń bar ekendigine, ol týraly oılanbaı jáne ózi­mizge qıyn saýaldar qoımaı tura almaı­tynymyzǵa qaramastan, osynaý tarıhı oqıǵanyń shy­naıy maǵynasy ázirge qazirgi zaman adam­darynan jasyryn qalýda», dep jazady Oń­tústik-ýkraın shekara boıy zertteýler or­talyǵynyń dırektory, sosıologııa ǵylym­darynyń kandıdaty Vladımır Korobov. Osy sózde belgili bir shyndyq bar tárizdi. О́ıtkeni, KSRO-nyń qulaý sebepterin zertteýshiler ol júıeniń kúni bitken bola­tyn, totalıtarlyq rejimdegi memlekettiń uzaq ómir súrýi múmkin emes degen sııaqty máselelerdiń tóńireginen uzap kete almaıdy. Al osy maqalanyń basynda keltirilgen adamdardyń sózderi ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń sońynda  KSRO dál kúırep túsetindeı kúı­zelisti kúıde emes edi degendi aıtady. Olaı bolsa, Korobov aıtqandaı, álemdegi eń alyp derjavalardyń biriniń jalp etip qulap túsýiniń astarynda biz bilmeıtin bir «syrdyń» buǵyp jatqan bolýy da ábden  múmkin. «KSRO-nyń ómir súrýiniń máni Eýrazııa­ny shapshań ındýstrııalandyrý men fashızmdi talqandaýdaǵy Uly Jeńiste bolyp shyq­ty, KSRO osy mıssııany oryndady da, óziniń odan arǵy jerdegi maǵynasyz ómir sú­rýin toqtatty». Bul da joǵaryda ózimiz keltirgen Korobovtyń pikiri. Onyń aıtýyna qaraǵanda, kez kelgen júıeniń nemese adam­nyń, ıakı qoǵamnyń maǵynasy men maqsaty bolady, maǵyna men maqsatty joǵaltý qoǵamnyń qurýyna aparyp soqtyrady. KSRO 80-shi jyldary-aq óziniń ómir súrýi­niń maǵynasy men maqsatynan qol úzgen, ol dúnıelerdi Batystan alýǵa talpynys jasady, biraq ólshemder birdeı emes edi, osydan kelip bári de bitip shyqty, deıdi atalmysh avtor. Bul pikirmen de kelise salý qıyn. О́ıtkeni, keńestik zamandy kórgen adam­dar kommýnızm ornatamyz, jarqyn bolashaqqa jetemiz degen ertegige bergisiz maqsattardyń bolǵanyn, tipti «Biz kommýnızmge bara jatyrmyz» degen urandardyń kóshe ataýlynyń bárinde derlik ilýli tur­ǵanyn óte jaqsy biledi. Ras, bul sııaqty ýádelerge halyqtyń bári birdeı sene bermegen bolýy múmkin. Onyń ózi zańdy da. Biraq, sóıte tursa da, búkil dúnıe júzinde proletarıat dıktatýrasyn ornatamyz dep urandaǵan jáne sol turǵyda naqty is-qımyl­dar da jasaǵan Keńes Odaǵynyń al­dynda eshqandaı maqsat bolǵan joq deý, bizdińshe, shyndyqqa janasyńqyramaıdy. Osyndaı jáıtterdi eskere kelgende,  ýkraınalyq saıasatker, qarjy jáne ekono­mıkalyq marketıng jónindegi sarapshy Vladımır Belıamınovtyń «KSRO qulaýynyń aqıqaty bılikti menshiktep alǵan partııalyq quzyrly toptyń ýaqytpen birdeı ózgere almaýynda. KSRO-nyń shekten tys jabyq­tyǵy men «qaıta qurý men jedeldetý baǵy­tynan» keıin laq ete qalǵan súzgiden ótpegen aqparattardyń tasqyny bárin de: uzaq ýaqyt álemnen oqshaýlana qyzmet istep kelgen ishki ekonomıkany da, Batystyń jalǵan qundy­lyq­tarymen almastyrylǵan ıdeologııany da, halyqtyń úkimetke jáne eldiń qýatyna degen senimin de sýnamıshe jaıpap ótti» degen pikiri kókeıge qonymdyraq kórinedi. Memlekettik ıdeologııanyń ózegin julyp alyp jáne «adam – memleket» uǵymyna esh maǵyna bermesten, qaıta qurý jolyn usta­nýshylar HHI ǵasyrdyń basynda ekonomı­kasy Eýropanyń jıyntyq IJО́-sinen asyp túsetin jáne búginde eń úlken sanalatyn AQSh ekonomı­kasynan da irirek bolyp shyǵatyn eldi jerlep tyndy, degen sóz de dál osy avtordyń aýzymen aıtylǵan. Onyń paıymdaýynsha, búginde álemde Qytaı ıelenip otyrǵan oryndy ádilinde KSRO alýǵa tıis eken. Árıne, osyndaı pikirlerdi kezinde eýropalyq saıasatkerler men sarapshylar da aıtqan eken degen naqtylanbaǵan derekter­diń bar ekenine qaramastan, mundaı usta­nym­nyń qanshalyq­ty shyndyq ekenine baǵa berý óte qıyn. Sonymen birge, bul kózqa­rastyń joǵa­ryda ózimiz atap kórsetken Leon Aronnyń maqalasynda keltirilgen pikirlerden onsha alshaq emes ekenin de moıyndaýǵa týra keledi. «KSRO-nyń ydyraýyna búginde sırek eske alynatyn oqıǵalar negiz qalady... 70-shi jyldardyń basynda  «altyn standar­tynan ajyratylǵan» dollardy álemdik valıýta retinde tanýǵa únsiz kelisken kezden bastap keńestik ekonomıka AQSh-tyń qarma­ǵyna ilingen-tin.  Iаǵnı  óz resýrstarymyzdy negizgi básekelestiń eshteńemen qamtamasyz etilmegen valıýtasyna satýǵa kelisken bette-aq biz moınymyzdy tuzaqqa tyqqan bolatyn­byz», dep atap kórsetedi ýkraınalyq saıasatker Semen Ýralov.   Osy saıasatker KSRO kúı­­re­ýiniń ekinshi mańyzdy faktoryn Odaqtyń ıdeologııalyq tuıyqqa tirelýinen kóredi. Onyń aıtýynsha, 70-shi jyldardyń ortasynan bastap-aq negizgi básekelesterdegi sııaqty tutyný qoǵamyna baǵyt ustalǵan. Al bar aıyrmashylyq KSRO-da kredıt emes, tapshylyq tutynýdy retteýshi bolǵan. Soǵan sáıkes 80-shi jyldardyń basynda-aq  negiz qalaýshy kósemder belgilep bergen maq­sattar bútindeı burmalanǵan. Osylaısha, ıdeolo­gııalyq kúıreýdiń sońy elıta «eldi taǵdyr talqysyna tastaı salýǵa» bolady dep sanaǵan kezde, ony ne úshin qorǵaýǵa bola­tynyn túsinetin adamdardyń tabyl­maýyna ákelip soqtyrǵan. Es jııý 1994-1995 jyldarǵa taman bastalǵanymen, ol kezde ýaqyt ótip ketken-tuǵyn. Kıevtik jýrnalıst Mıroslava Berdnık Odaqtyń ydyraýyna keńestik basshylyqtyń qate is-áreketteri túrtki boldy, deı kelip, qaıta qurýdyń basty uranyna aınalǵan «áleý­mettik jáne ekonomıkalyq damýdy jedeldetýdiń» saldarynan  altyn qorynyń 1985 jylǵy 2500 tonnadan 1991 jyly 240 kıloǵa kemigeni, keńes ekonomıkasy ósimi resmı qarqynynyń  +2,3 paıyzdan -11 paıyzǵa deıin tómendegeni, al syrtqy boryshtyń 2 ese ulǵaıǵany týraly derekter keltiredi. Keńestik totalıtarlyq rejimdi tek sosıalızmdi jetildirý múdde­lerin jeleý ete otyryp, jarııalylyq jáne partııanyń tota­lıtarlyq tártibi arqyly ǵana kúıretýge bolatyn edi, deıdi avtor. Sol jyldary buryndary tyıym salynyp kelgen ondaǵan kitaptardyń jaryq kórýin de ol sosıalızmdi kúıretýdi kózdegen áreketter sanatyna jatqyzady. «KSRO eski tártipke balama retinde Re­seı ımperııasynyń qıraǵan úıindile­riniń ústine turǵyzyldy. Proletarlyq ınternasıonalızm prınsıpi saqtalyp turǵan kezde KSRO tolyǵynan ómirsheń memleket bol­dy, al uly derjavalyq shovınızmge, máskeýshildikke jáne basqa da ımperııalyq ıdeıalarǵa qaıta oralý baı­qal­ǵan sátte-aq  KSRO-nyń ydyraý úde­risi bastaldy», deıdi AQSh-tyń Nıý-Iork qalasynda turatyn pýblısıst, redaktor ári baspager Mıhael Dorfman. Bul pikir naqa negizsiz emes. Uly derjavalyq shovınızm Odaqtyń ydy­raýyna basty sebepker bolmasa da, ondaı kózqarastyń sol Odaq­tyń qol astynda ómir súrip jatqan jáne ózderin jetim baladaı sezingen halyq­tardyń kóńil-kúılerine keri áserin tıgizgeni aıdan anyq. Osy oraıda, «Bútindeı alǵanda KSRO óziniń sońǵy jyldarynda óz turǵyndaryna qatysty  tabıǵı turǵyda etene bola almaı qaldy. Sondyqtan da KSRO qajet pe degen saýal týyndaǵanda halyq qoldaý kórsetken joq. Daýys berýin – daýys berdi, biraq ony qorǵaýǵa eshkim shyq­qan joq...» degen odessalyq polıtkonstrýktor Iýrıı Iýrev­­tiń pikirin keltire ketýdiń artyq­tyǵy joq. Al endi Reseıde jaryq kóretin «Polıarnaıa zvezda» jelilik jýrnalynyń jańalyq­tar qyzmetiniń redaktory, jýrnalıst Igor Bogatyrevtiń pikiri joǵaryda keltirilgenderge múlde qarama-qaıshy. «Aqıqat sebep bireý – halyqaralyq kapıtaldan úreılený. Eger KSRO kúıretilmeı, naq­tyly reformalanǵanda álemniń qar­jylyq bıleýshilerine tipten de jaıly bola qoımas edi. Bálkim, olardy qurýdyń, so­nyń ishinde naqpa-naq turǵyda da kútip turýy múmkin edi. Biraq eń názik adamı sezim­derdiń qylyn sherte otyryp, olarǵa qalaıda KSRO bıliginiń joǵarǵy eshelo­nynan ózderine jaqtastar tabýdyń sáti tústi. Iаǵnı, 80-shi jyldardaǵy Keńes basshy­larynyń «qatelikteri» emes, olar­dy batystyq kapıtalmen tikeleı satyp alý jaǵdaılary oryn aldy», deıdi joǵa­ryda aty atalǵan jýrnalıst. Al endi ýkraınalyq saıasatker Nıkolaı Lagýn  KSRO-daǵy birinshi tulǵalardyń elde eń bolmaǵanda qytaılyq úlgidegi sııaq­ty reformalaýlardy bastaýyna bolar edi, biraq, tarıh kórsetkendeı, Keńes ókimeti basshylarynyń olaı jasaǵylary kelmedi, dep qazirgi postkeńestik «kapı­talızm­niń» de áli kúnge deıin KSRO-dan qalǵan óndiriske arqa súıep nemese ımporttyq jabdyqtardy paıdalanyp otyr­ǵanyn tilge tıek etedi. «Bul kapıtalızm, deıdi ol, jańadan, tipti onyń nano­formasy túrinde de eshteńe qurǵan joq». Reseılik «Aktýalnaıa ıstorııa» saıty­nyń bas redaktory, tarıh ǵylym­darynyń kandıdaty Alekseı Baıkov KSRO-ǵa ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi «qyrǵı-qabaq soǵys» barysynda Ulybrıtanııa, Fransııa, Japonııa, Italııa, Kanada, Danııa, Norvegııa, Nıderlandy, Islandııa sııaqty damyǵan elderdiń resýrstarynan qoldaý tapqan AQSh-qa qarsy turýǵa týra kelgenine, bul oraıda Keńes ókimeti onsha damı qoımaǵan Shyǵys Germanııa, Chehoslovakııa, Bolgarııa, Albanııa, Rýmynııa, Polsha, Vengrııa sııaqty elderge ǵana arqa súıeýge májbúr bolǵanyna nazar aýdarady. Sóıte tura ol túptep kelgende «aqyly tapshy» keńestik bıýrokratııa KSRO-ny taǵdyr talqysyna tastady, stalındik basqarýshy­lardyń sońǵy býyny sahnadan ketkennen keıin eldiń taǵdyry is júzinde sheshilgen bolatyn degen kútpegen túıin jasaıdy. Eger tizbeleı bersek, KSRO-nyń ydy­raý sebepterine qatysty aıtylǵan pikirler de, kózqarastar da óte kóp. Keıbireýler tipti 1937 jylǵy saıası qýǵyn-súrgindi de  Odaqtyń ydyraýyna yqpal etken oqı­ǵa retinde kórsetýge tyrysady. Bul, árıne, kópshilik úshin tanys taqyryp. Son­dyqtan biz maqalada  osyǵan deıin onsha estile qoımaǵan áńgimeler men oqyr­mandar úshin qyzyqty bolady-aý degen jáıtterge kóbirek kóńil aýdarýǵa tyrys­tyq. Sózimizdi túıindeı kele myna bir máseleni nazardan tys qaldyrsaq, ondaı olqylyq maqalanyń boıaýyn solǵyn­dandyra túser edi. Ol qandaı másele? Áńgime 1991 jyly tamyz aıynda oryn alǵan búlik jóninde bolyp otyr. Búginde Máskeýdegi Halyqaralyq ýnı­versıtettiń prorektory, buryn Reseıdiń alǵashqy úkimetinde joǵary laýazymdy qyzmetter atqarǵan, sonyń ishinde Reseı Federasııa­synyń Memlekettik hatshysy bolǵan Gennadıı Býrbýlıs GKChP – tótenshe oqıǵalar jónindegi memlekettik komıtettiń tamyz aıyndaǵy kóterilisine qatysty mynadaı oı aıtady. «Ta­myzdaǵy pýtchtiń kúıreýi bir mezgilde ári kúlkili, ári qasiretti boldy, deıdi ol. Odaqty saqtap qalý úshin qajet sııaqty bolyp kóringen tótenshe jaǵ­daılarǵa bara otyryp, kóterilisshiler onyń ydy­raýyn jaqyndatty. GKChP-syz Odaqtyń saqtalyp qalýy múmkin edi, ras, KSRO túrinde emes, Eýrodaqty eske túsi­retindeı pishinde. Biraq Máskeýde úsh kúnge sozylǵan qarsy turýshylyq ondaı múmkindikti kúıretip ketti». Bul sol kezderdegi oqıǵalardyń bel ortasynda júrip, bárin óz kózimen kórgen adamnyń pikiri. Árıne, arada 20 jyl ýaqyt ótkende bolǵan iske baǵa berý qıynnyń qıyny. Sondyqtan bul pikirdiń de durys nemese burys ekenin búginde eshkim aıtyp bere almaıdy. О́ıtkeni, qolda turǵan dáıek joq. Al dáıeksiz aıtylǵan pikir jaıdaq sóz bolyp shyqpaq. Bálkim, ondaı baǵanyń búgingi kúni eshkim úshin qajeti de bolmaýy múmkin. Eń bastysy, KSRO sııaqty alyp ımperııanyń kúıreýi onyń qol astynda bolyp kelgen 15 respýblıkanyń táýel­sizdik alýyna jol ashty. Iá, 15 – Reseı de óz egemendigine qol jetkizdi. Sonyń bir aıǵaǵy – búgingi egemen Qazaqstan. Osydan dál jıyrma jyl buryn oryn alǵan oqıǵanyń biz úshin mańyzy da osynda. Seıfolla ShAIYNǴAZY.