Qaraly sulý Qaragóz

Eslı chelovek lıýbıt kogo-to do bezýmııa, To vsıakıı ego greh zaslýjıvaet proshenııa.                                               Margarıta Navarskaıa. Jazý jazyp otyr edi, telefon shyldyr ete qaldy. Tutqany qulaǵyna tosqanda: – Keshirińiz, Erasyl aǵamen sóılesýge bola ma? – dedi beıtanys daýys. – Men tyńdap turmyn. – Á, á, ıá, ózińiz ekensiz ǵoı... Aıyp etpeseńiz, múmkin bolsa... – dep jasqana sóılegen daýysqa: – Tyńdap turmyn, aıta berińiz – dep jaýap berdi Erasyl. – Aǵa, esińizde me, ótken jylǵy kórkemsóz oqý­shylardyń respýblıkalyq baıqaýy. Sonda men sizdiń «Armanym kóp, az ómirim jeter me?» degen óleńińizdi oqyǵanmyn. Qazylar alqasynyń sheshimimen berilgen dıplomdy óz qolyńyzdan alǵanmyn. Sonda siz maǵan: «О́leńdi daýyspen ǵana emes, júrekpen de oqıdy ekensiz», dep edińiz. – Aty-jónińdi esime túsire almaı turmyn. – Atym – Dınara, famılıam – Muratova. – Qalqam-aý, senen kóz jazyp qaldyq qoı. Qaıda júrsiń? – Ony keıin aıtamyn. Sizben kezdessek bola ma? – Aldaǵy, jo-joq, arǵy sársenbide habarla­sy­ńyz. Saǵat onda. – Rahmet, aǵa! Mazalaǵanym úshin keshirim ótinemin. Erasyldyń búkil ómiri jazýmen, kitap, gazet oqýmen ótip keledi. Oǵan qabattasyp jatqan ártúrli keshter men kezdesýlerge, árqıly toılar men asqa barý, telearnalar men gazetterge suhbat berý sııaqty qat-qabat sharýa taǵy bar. Sonyń bári azdaı-aq ini, qaryndas, erjetken uldarynan bastap týys-týǵan, jerlesteriniń bári munyń moınyna minip alǵan. Tipti, beıtanys bireýler de ádeıi izdep kelip, keıde telefon shalyp: «Siz halyqtyń adamysyz ǵoı, sizge aıtpaǵanda kimge aıtamyz muńymyzdy», dep basyn qatyrady. Qymbatshylyq qysyp, jumyssyzdyq kó­beıip, adaldyqty aıarlyq jeńip, uıymdasqan jem­qor­lyq qoǵamdy jegi qurttaı jep jatqan myna kúrdeli kezeńniń kúrmeýi qatty problemalary az ba? Bireýge úı, bireýge kúı, bireýge qarjy, bireýge jumys kerek! Jaratylysynan júregi jumsaq Er­asyl eshkimge joq dep aıta almaıdy. Sosyn júrgeni, zaıyby Aıgúldiń sózimen aıtqanda «besplatnyı beınetpen» basy qatyp. Qym-qýat tirshilik qamymen júrgen Erasyl Dınara telefon shalǵaly eki apta ótkenin baıqamaı da qaldy. Onymen kezdesýge tıis ekenin de umytyp ketti. Kúndegi ádetimen jumys bólmesine kelip, jazý stolyndaǵy aýdarmaly kúntizbege kóz júgirtkende baryp, budan eki apta burynǵy áńgime esine tústi. Áıtse de, Dınara túske deıin telefon shalǵan joq. Erasyl tústen keıin Ál-Farabı atyndaǵy ult­tyq ýnıversıtette stýdent-jastarmen kezdesý ótkizdi. Sodan keıin úıge qaıtpaq bolyp mashınaǵa otyra bergende: – Aǵa, bir mınýt tura turyńyzshy, – degen daýys shyqty. – Ol jalt qarady. Qarsy aldynda jańa ǵana búr jarǵan gúldeı úlbirep jap-jas qyz tur. Botanyń kózderindeı sulý, súıkimdi, janary tańǵy shyqtaı móp-móldir. – Aǵa, men Dınaramyn. – Saǵat onda habarlas dep edim ǵoı sizge. – Keshirińiz, aǵa! – О́zine qanjardaı qadalǵan Erasyldyń kózinen ımengen qyz uzyn, qaıqy kirpikterin tómen túsirdi. – Sizge qaıta telefon shalýǵa batylym jetpeı, kezdesýge keletinińizdi estigesin osy jerde kúttim. – Túsinikti, – dedi Erasyl sózdi qysqa qaıyryp – Otyryńyz myna kólikke. Dınara Erasyldyń aıtýymen appaq «Toıota­nyń» aldyńǵy oryndyǵyna otyrdy. Erasyl artqy orynǵa, Dınaranyń arqa tusyna jaıǵasty. Mashı­naǵa otyrýyn otyrǵanmen: «Qaıda baramyz?» dep suraýǵa Dınaranyń batyly barmady. – Qaıda? – dep surady mashına ýnıversıtet aýlasynan shyǵa bergende suńǵaq boıly, qoıý qara murtty jas jigit. – Aýylǵa, dedi Erasyl. «Apyrmaý aýyly nesi? Bul kisi meni qala mańyndaǵy aýyldardyń birine aparmaq pa? Qyz ózimen ózi bolyp otyrǵanda Sátbaev kóshesimen zyrlaǵan mashına Dostyq dańǵylyn boılaı joǵary kóterilip, «Medeý» muz aıdynyna jete bere solǵa buryldy. Sosyn ırek-ırek tastaq jolmen joǵary órlep kelip, biri úlken, ekinshisi kishi eki kıiz úıdiń aldyna kelip toqtady. – Amanjol, sen qalaǵa qaıta ber. Biz osynda biraz bolamyz. Kerek kezde shaqyryp alarmyn, – dedi Erasyl mashınadan túsip jatyp. Kıiz úı «Aýyl» atty meıramhana eken. «Me­deý­diń» sol jaq ókpe tusynan kóp qabatty jańa ǵı­ma­rat boı kóteripti. Odan ári kishigirim kıiz úıler. – Taý aýasy qandaı taza, tabıǵat qandaı sulý! – dedi Dınarany kıiz úıge uqsaǵan dóńgelek meıram­hananyń aldynda kútip alǵan Erasyl. – Qaısysyna kiremiz myna eki kıiz úı meıramhananyń. – Restorandy unata qoımaımyn. Eshqaısysyna kirgim kelip turǵan joq, aǵa. – Endi qaıttik? – Dalada sóılesýge bolmaı ma? – Oǵan da úlgeremiz. Kúnniń ystyǵy basylǵansha salqyn jerde shaı-paı iship otyryp áńgimeleseıik. Sol sát bulardyń janyna qyryqtyń o jaq, bu jaǵyndaǵy qaratory kelinshek jetip keldi. – Oho, ataqty jazýshy aǵamnyń ózi kelipti ǵoı. Búgin qutty kún boldy. Qalaısyz, aǵa? – dep jik-japar boldy ol. – Ishke kirińizder. Qaısysyna oty­ra­­syzdar, úlkenine me, kishisine me? – Ońashalaý kishisi durys bolar. Zý-zý etip sóılegen áıel zyp berip restorannyń ókpe tusyndaǵy qyzyl kirpishten salynǵan jalǵyz qabat jataǵan ǵımaratqa kirip ketti. Ekeýi meıramhananyń keýde tusyna jete bere bir-birine qarama-qarsy otyrdy. – Iá, qalqam, qalaısyz? – dep sóz bastady oıǵa sho­­­myp, únsiz otyrǵan Dına­­ranyń júzinen qazirgi jastarda kóp kezdese bermeıtin sypaıy synyq minezdi baı­­­qap, oǵan súısine qaraǵan Erasyl. – Shúkir, aǵa. – Siz, ákem teatrdaǵy «Qaragózdi» kórip pe edińiz. Kámıla Aıtjanova somdaǵan Qaragózdi aıtamyn. – Mektepti bitiretin jyly kórdim. – Kórgenińiz, Kámıla shyqqan bıikke talpyn­­ǵa­nyńyz kórinip tur. – Siz meniń Qaragózimdi kórgen ekensiz ǵoı. – Kórgende qandaı! Kórdim, súısindim. Siz beınelegen Qaragózge ǵashyq boldym. Jastar teatryndaǵy jańa qoıylymdy kórip otyryp qazaq sahnasynyń jarq etip shyqqan jańa juldyzy siz bolar dep úmittenip em. – Kámıla qaıtys bolǵannan keıin birer aktrısalar oınady Qaragózdi. – Iá, durys aıtasyz, oınady. Al, siz oınaǵan joqsyz, Qaragóz bolyp ómir súrdińiz sahnada. Sodan da siz qaraly sulý – qaıǵyly Qaragózdiń azapty ma­­­habbatynyń dál ózi, sahnadaǵy Kámılanyń kózi bolyp qaldyńyz kórermenniń kóz aldynda. Sizdiń Qaragózińizdi kórgende meniń oıyma: «Mahabbat úshin janushyrǵan áıeldi eshqandaı kúsh toqtata almaıdy», degen sózi oralady esimi esimde joq bir jazýshynyń. – Ony aıtqan Agata Krıstı. Meni kótere sóılegen sózińiz úshin rahmet aǵa! – Qaragózden keıin radıodan Sáken Seıfýl­­lın­niń «Aqqýdyń aırylysýyn» oqydyńyz. Alla Taǵala únińizdi de erekshe jaratqan eken. Sodan keıin ózińizden kóz jazyp qaldyq. – О́ıtkeni teatrdan birjola ketkenmin. – Nege? – Ol uzaq áńgime, keıin aıtaıynshy aǵa. Jaraı ma, aǵa? – О́zińiz bilińiz. – Qazir qaıdasyz? – Kınoǵa túskeli júrmin. – Onyńyz da jón shyǵar, – dedi Erasyl oılana sóılep. – Áıtse de teatrdyń orny bólek. Aktrısa kóp. Talanttylary da bar. Biraq, Qaragóz joq. Qara­­­góz­der jylda týmaıdy. Siz meniń kóz aldymda qa­ra­ly sulý Qaragóz bolyp qaldyńyz. Siz naǵyz Qaragózsiz! – Men sizdiń «Azapty mahabbatyńyzdy» Mosart­tyń «Rekvıemin» tyńdap otyryp oqýshy em. – Onsyz da kóńilsiz shyǵarmany aýyr, azaly mýzykany tyńdaı otyryp oqý aýyr emes pe? – Ekeýi úndesip tur. Al sizdiń «Saǵyny­shy­ńyz­dy» oqyǵanda Shtraýstyń «Vena ormanynyń ańy­zyn» oı­­­natyp qoıamyn. «Azapty mahabbatyńyzdaǵy» muń qan­­sha aýyr bolsa, «Saǵynyshtaǵy» sezim sonshalyq bııazy. – Sizge ekeýi de unady ma? – Unaǵandaı qandaı? «Azapty mahabbat» roma­nyńyzda ýly-shýly úlken qaladaǵy mahabbat muńyn arqalaǵan bas keıipkerińizdiń jandúnıesindegi azap­qa toly alapat arpalysty árqıly kózqarastaǵy ár­túrli adamdardyń kúrdeli taǵdyrlarymen baılanys­tyra senimdi sýretteısiz. Al «Jalǵyzdyq» atty hıkaıańyzda júrek qylyn shertken názik sezimderdi kóp ishindegi dara jandúnıe ıirimderi arqyly qalaı tap basyp, tamasha beınelegenińizge tań qaldym. «Strana chýdes bez tormozov» atty japonnyń Harýkı Mýrakamıinen sizdiń talantyńyz artyq bolmasa kem emes. Japondar osy jazýshysyn Nobel syılyǵyna usyndy. Al qazaqtar óziniń Erasyl Jaqsybekovyn Memlekettik syılyqqa nege usynbaıdy? – Sony alǵanymnan almaǵanym jaqsy. Kórshi mem­lekettiń marapatyn alǵanymda óltirip qoıa jaz­daǵan joq pa áriptesterim? Memlekettik syılyqty alsam atyp tastaıdy meni qyzǵanshaq qazaqtar. – Qazaqtar emes, ózińizdiń tyrnaqshanyń ishindegi jazýshy dostaryńyz, – dep túzetti Dınara. – Meıli, solaı-aq bolsyn. О́ltirgesin kim ól­­­tirgeni mańyzdy emes. «О́n­­­beıtin daýdy óspeıtin ul qýady», degen dalanyń dana shaldary. – Qazir ne jazyp júrsiz, aǵa? – «Táýelsizdik tolǵaýy» degen eńbek. – Atyna qaraǵanda kó­sem­­sóz boldy ǵoı. – Iá. Bul ózi kókeıtesti kósemsóz desek te táý­­­elsizdikti belgili tulǵalar taǵdyrymen baıla­nys­­­tyra baıandaıtyn derekti áńgimeler jıyny. Sony taraý-taraýymen tergize bereıin desem, bizdiń odaq­taǵy kompıýterde otyrǵandardyń bireýi de bos emes. – Sol eńbekterińizdi men terip bersem bola ma? – Onda tipti jaqsy! Aspannan tilegenim jerden tabyldy ǵoı... – Jerden degen jaǵymsyz estiledi eken. Ja­nym­nan deńizshi aǵa. – Jaraıdy, janymnan deıin. – Endi negizgi áńgimege kóshkenimiz jón bolar. – Ol ne áńgime? – О́zińiz aıtpap pa edińiz, ótkende telefon shal­­­ǵanda: «Eshkimge aıtpaǵan syrymdy sizge ǵana aıtsam dep em», dep. – Á, ıá, esimde. Dınaranyń ýyzdaı uıyp turǵan appaq betine atyp kele jatqan tań shapaǵyndaı juqaltań qyzǵylt nur júgirip ótti. – Sony keıin aıtaıynshy, aǵa! – Bárin keıinge qaldyra beretinińiz qalaı? «О́lim­nen ózgeniń ertesi jaqsy», demep pe edi atam qazaq. – Degen. – Endi ne kedergi? – Qazir batylym jetpeı otyr. Keıin taǵy bir saǵat ýaqytyńyzdy qıyńyzshy, aǵa. – S ýdovolstvıem, – dep kóńildene jaýap berdi Erasyl. – Sizben áńgimelesý qyzyq eken. Intellektý­­­al­dy jastarmen sóılesý maǵan óte paıdaly. О́mir­den qalyp qoımas úshin jastarmen syrlasqym keledi. – Aǵa, sizge soobshanıe keldi. – Solaı ma? Estimeı qaldym, – dep qalta tele­fonyna kóz júgirtken Erasyl – Amanjol ǵoı, «kelip turmyn depti», – dedi jumsaq jymıyp. – Mashına kelse, qalaǵa qaıtqanymyz jón shyǵar, aǵa. Ekeýi meıramhanadan kóńildi shyqty. – Otyryńyz, – dedi Erasyl mashınanyń artqy esigin ashyp. Dınara Erasylǵa suraýly júzben bir qarady da, únsiz kelip artqy orynǵa jaıǵasty. Erasyl sál oılanyp turdy da, Dınaranyń janyna otyrdy. Jutynyp turǵan sulý «Toıota» oınaqtap bara jatty. Qalaǵa jetkenshe ekeýi de úndegen joq. – Qaıda? – dedi júrgizýshi qalaǵa kire bere. – Aldymen Dınarany jetkizip salaıyq. Sosyn úıge. Qaıda turýshy edińiz? – «Mamyr» yqsham aýdanynda. Mejeli jerge jetkesin Erasyl mashınanyń esigin ashyp, syrtqa shyqty. – Baıqańyz, basyńyzdy soǵyp almańyz – dep Dınaranyń qolynan ustady. Erasyl Dı­­naranyń jum-jumsaq, jyp-jyly alaqanynan kúrekteı qolymen aqyryn aıalaı ustap, az-kem turyp qaldy. Sol sát Dınaranyń beti dý ete qaldy. Era­syl­­­dyń ón boıyna ózgeshe bir jylylyq tarap, júregi shymyrlap ketti... *   *   * Búgin Erasyl úıde jalǵyz. Aıgúl Máskeýge issa­parǵa, balalar demalysqa elge ketken. Elegezip otyr edi Dınara kelip, kóńili kóterilip qaldy. – Jańa áńgimelerińiz aldyńǵy áńgimelerińizden de jaqsy eken, – dedi Dıanara Erasylmen aman­da­syp jatyp. – Kólemi qansha boldy? – On ekinshi shrıftimen terdim. On bet. – Rahmet qalqam! – Aǵa, sizge bir ótinish aıtsam bola ma? – Aıtyńyz. – Qansha ret kórissek te ylǵı siz dep sóılesemiz. Budan bylaı sen dep sóıleseńizshi. – Jaraıdy. Onda sen de maǵan sen deıtin bol. – Jaqsy. Degenińiz bolsyn. – Myna áńgimeler toptamasyn bitirgenimizdi jýmaımyz ba? – dedi Erasyl. – Jýsaq jýaıyq. Ekeýi as úıge keldi. Erasyl shampandy ashty. Jo­ǵary atylǵan aq kópirshik Dınaraǵa qaraı shashy­ra­dy. Appaq aq blýzkıdiń sol jaq bóligi sarǵylt tartty. – Keshir, Dınara. – Oqasy joq, – dedi qyz Erasylǵa erkeleı sóı­lep. – О́ziń shampandy da jóndep asha almaıdy ekensiń. – Qyzdarmen qydyryp kórmegen tájirıbe­siz­digimnen bolar. – Solaı bolsa jaqsy ǵoı. – Káne, mynany alyp qoıalyq, – dedi Erasyl shampan toly fýjerin joǵary kóterip. – Men sen úshin ishemin, – dedi Dınara. – Men sen úshin, – dedi Erasyl. Ekeýi de fýjer toly shampandy ortalap iship, tize túıistire otyrdy. – Senimen kezdeskeli kóńilim buzylyp júr. Altyn kórse perishte joldan taıady degen ras eken, – dedi Erasyl Dınaraǵa etjúregi eljireı qarap. – Joldan taıyp eshteńe qırata qoımassyń. – Seni jep qoısam qaıtesiń? – Meni jutamyn dep qaqalyp qalma. – Sen jaýyn shaıǵan tap-taza júzim sııaqtysyń. Qaqalmaımyn, jutyp jiberemin. – Qalaı? – Turshy óziń kórseteıin. – Al, turdyq. – Mine, bylaı, – dep ornynan turǵan Dınarany sámbi taldaı solqyldaǵan belinen qapsyra qushaq­tady Erasyl. Sosyn sál túrińki erninen qushyrlana súıdi. – Otyraıyqshy, – dedi bolar-bolmas bulqynyp, álsiz qarsylyq jasaǵan Dınara. Ekeýi biraz ýaqyt únsiz otyryp, bir-birine eljireı qarady. – Áńgime aıtshy, – dedi Erasyl Dınarany qushaqtap. – Ne jaıly aıtaıyn? – Kópten beri aıta almaı júrgen áńgimeńdi. – Ol ne taǵy? – Eshkimge aıtpaǵan syryńdy. – Ol syr teatrdan ketýime tikeleı baıla­nysty, – dep bastady áńgimesin Dınara. – Ká­mıla somdaǵan Dezdomona men Katerınaǵa qol sozyp, juldyzym endi jana bastaǵanda kút­pegen kedergige tap boldym. Teatrdyń tizgini qolyna tıgen jańa rejısser kele sala sońyma shyraq alyp tústi. Emeýrin tanytqasyn baı­ǵus­ty bosqa emeksitpeıin dep bir kúni oǵan: «Osy sizge ne kerek? Nege qyr sońymnan qalmaı­­syz?» dedim. «Ekiniń biri, – dedi ol beti shimirikpesten, – sen ne sahnanyń juldyzy bolasyń, ne teatrdan kete­siń». «Juldyz bolýym úshin ne isteýim kerek?» «Ma­ǵan toqal bolasyń» «Sizge toqal bolǵansha teatrdan ketemin». «Ketseń tezirek ket. Báribir men saǵan jumys istetpeımin». Osy áńgimeden soń ol meniń Qaragózimdi de, Dezdomonamdy da ózge aktrı­sa­larǵa berip, meni eleýsiz epızodtyq róldermen shek­tedi. Sosyn teatrdan óz erkimmen birjola kettim. – Qap, áttegen-aı, – dedi Erasyl – Kámılanyń jolymen jap-jaqsy júrip kele jatyr ediń. – Maǵan ǵana emes, ónerge de obal bolǵan sııaqty. – Atam zamannan beri atam qazaqpen birge jasa­­syp kele jatqan «uıat bolady, obal bolady» degen uly sózderdiń umytyla bastaǵany ókinishti-aq. Biraq sen qaıǵyrma! Jassyń. Bolashaǵyń aldy. – Qalaı qaıǵyrmaımyn, súıikti jumysymnan aırylǵanym azdaı-aq súıgenime qol jetpeı júrse. Ol da meniń janymdy túsingen joq áli, usynǵan qolym jeter emes oǵan. Eki birdeı aýyr soqqy eseńgiretip tastady meni. – Ol kim sonsha?.. Ǵasyrda biraq týatyn sendeı asyldyń qoly jetpeıtin? – Meni áli túsingen joqsyń ba? Ol sensiń, myna sensiń, – dep jylap jiberdi Dınara. – Qoı, munyń ne? Jylama! – dedi myna kútpegen jaıdan abyrjyp qalǵan Erasyl boıjetkendi qushaqtap. – Dınara Erasyldy jas toly janarymen únsiz aımalady. – Kóz jasyń ashy eken, – dedi Erasyl qyzdyń jas toly janaryn súıip. – Ashy taǵdyrdan ashy jas shyǵady. Meniń kóz jasym ǵana emes, taǵdyrym da ashy, – dedi Dınara kózi botalap. – Anamnan alty, ákemnen jeti ja­sym­da aıryldym. Jetim bolyp ósip jetilip em, ekinshi kýrsty bitirgen jyly unatqan jigitim sýǵa ketip, qaıtys boldy. Jylaǵan janymdy ónerimmen juba­typ em, onda da jolym ońǵarylmady. О́zińdi alǵash kórgende-aq súıip qalyp em. Mahabbat qanshalyqty órt bolsa, sonshalyqty dert. «Mahabbat kez kelgen qasiretti úmitke aınaldyrady», degendi bir kitaptan oqyp em. Seniń basyń áıelińe baılaýly, aıaǵyńdy balalaryń tusap tur. Alasurǵan sezimdi jalǵyz aqylmen jeńe alar emespin. – «Qasiret kelip esigińdi qaqsa, esigińdi ash ta ony­men aıqasqa tús. Qalaıda jeńip shyq», depti Bethoven. Dınara kóz jasyn súrtip, Erasylǵa súısine qa­ra­dy. Sol sát esine jazýshy mereıtoıy tusynda res­pýb­lıkalyq gazetterdiń birinde: «Arýlardaı aja­ryn, serilerdeı sánin bermeı qalamger aǵamyz Erasyl Jaqsybekov te alpysqa kelip qalypty», dep bastalǵan maqala tústi. «Qalaı dál taýyp aıtqan?» dep oılady Dınara. – Tartylǵan symdaı tip-tik, boı qandaı! Tik ıyq, keń keýdeli jigit qoı. Azdap býryl tarta bastaǵan qoıý qara shashy kereqarys keń mańdaıǵa jarasyp tur. Kelisti kelgen qoıý qas, oıly, muńly qos janar, nur tógilgen júzin kóriktendire túsipti. Bárinen bu­ryn tereń bilim, asa bıik aqyl-parasatyn aıtsa­ńyz! Jigittiń sultany ǵoı Erasyl!...» – Vannaǵa baryp betińdi jý. Men shaı qoıaıyn dedi, Erasyl Dınaranyń ıyǵyna qolyn salyp. Ekeýi shaı ishe otyryp, uzaq syrlasty. – Siz Genrıdiń «Poslednyı lıst» atty shyǵarmasyn oqyǵan bolarsyz, – dedi Dınara. – Erterekte oqyǵanmyn. – Ekeýmiz sol áńgimeniń keıipkerleri sııaqtymyz. – Qalaısha? – О́mirden kúder úzip, ólgeli jatqan aýrý qyz tereze aldyndaǵy aq qaıyńǵa qarap jatyp, kúz jeli julyp úlgermegen sanaýly japyraqtyń sanymen qalǵan ómirin sanap jatpaýshy ma edi. Soǵan qarap jatyp sońǵy japyraq úzilgende men de ómirimmen qoshtasamyn dep oılaýshy edi ǵoı. – Biraq, sońǵy japyraq úzilmedi, ómirden kúder úzip, ólimge daıyndalǵan qyz da ólgen joq qoı, – dedi Erasyl. – Ony óltirmegen aýrý qyzdyń oıyn tap basyp, túni boıy kóz ilmeı bir táýliktiń ishinde eń sońǵy japyraǵyn kúz jeli julqyǵan aq qaıyńnyń sýretin aınytpaı salyp, tereze aldyna ilip, ózi qaıtys bolyp ketken qart sýretshiniń qaısar talanty emes pe?! Men de sol aýrý qyz sııaqty qatygez taǵdyrdan sharshap, ómirden de, sizden de kúder úze bastap edim, búgingi kezdesý úmit otyn jaqty. «Kez kelgen súringen sátińdi baqytsyzdyqqa balama, múmkin seniń shyn baqytty kúnderiń sol sátten bastalar», degen Tolstoı sózin oıyma oraltty. Osylaısha olar kóp syrlasty. «О́ziń alysta turasyń. Tún ishinde qaıda barasyń. Qona ket», dedi Erasyl ishteı. Iá, bul ishki oıy. Dınaranyń qalǵanyn qalap tursa da sezimin aqyly jeńdi. «Jolbarysty jeńgen jarty er, sezimdi jeńgen bútin er». Sol oı, sol sezimmen taksı shaqyrtyp, boıjetkendi úıine uzatyp saldy. Dınaranyń ketýi muń eken oı aǵysy men sezim seli Erasyldy aldy-artyna qaratpaı ala jóneldi. Búgin maǵan ne bolǵan? Bas-kóz joq, Dınarany bas salyp súıip alǵanym qalaı? Úıli-barandy basymmen qyzǵa qyryndaǵandaı bolǵanym netkenim? «Úılen. Áıeliń jaqsy bolsa, baqytty bolar­syń. Nashar bolsa, fılosofqa aınalarsyń», demep pe edi Sokrat. Úılendim. Baqyttymyn dep kelgem joq pa kúni keshege deıin. Shynynda da baqytty sııaq­tymyn. Aıgúldi jaman áıel dep aıta almaı­myn. Sulý deseń sulý. Aqyldy deseń aqyldy. О́zim­nen on bes jas kishi. Aqyl-parasaty men bilimi de qata­rynan oq boıy ozyp tur. Jastyq shaǵyn, tup-tunyq móldir sezimin maǵan ǵana arnady. Qanynyń qyzýyn, janynyń jylýyn da aıaǵan joq menen. Shy­ǵar­mashylyq jumyspen alańsyz aınalysýyma barlyq jaǵdaıdy jasady. Ony aıtasyń, qalamym­nan shyq­qan árbir shyǵarmany zer sala oqyp, talaı jaqsy pikir, jańa ıdeıamen qanattandyryp otyrǵan joq pa? Rektor, mınıstr bolýǵa shaqyrǵan usy­nys­tardan da bas tartyp, bıik mansapty da qurban etti men úshin. Maǵan qaraılap doktorlyǵyn da keshteý qorǵady. Professor, akademık ataqtaryn da eldiń sońynda aldy. Kimnen kem meniń Aıgúlim! Qyzǵan­shaq jaý­la­rym syrttan kúńkildep, janashyr dos-týystarym «osy seniń áıelden aýzyńnyń salymy bar» dep ashyq aıtpady ma? Maǵan degen adal­dy­ǵyna qy­zyq­paǵan kim bar? Bar ómirin maǵan tutas arnaǵan Aıgúlime qaryzdarmyn. Sóıtken Aıgúlim­niń ózi joqta ózge bireýge ezeýreı qalǵanym qalaı? Sol túni Erasyldyń jan dúnıesinde alaman oılar atoılap, alýan sezim sharpysyp edi. Ol óz júreginde paıda bolǵan ázirge ózge túgil ózine de beımálim tańǵalarlyq sezim qushaǵynda jatyp uıyqtap ketti. *   *   * Dınara Atyraýǵa ketkeli on kún ótti. – Elde kóp bolmaıtyn shyǵarsyń? – dep surap edi Erasyl Almaty áýejaıynan telefon shalǵan boıjetkennen. – Tórt-bes kún, ári ketse bir apta, – dep jaýap bergen edi ol. – Jaıshylyq pa? – Ata-anamnyń basyna baryp, jalǵyz aǵamnyń halin bilip qaıtpaqpyn. Ol sıpamasa kim sıpaıdy mendeı muńlyqtyń mańdaıynan? – Saǵynǵan ekensiń ǵoı, baýyryńdy. – Saǵynbaǵanda. Qý tirlikke qýyrdaq bolyp júrip elge barmaǵaly eki jyl bolypty. Bir kúni jazataıym jazym bolsam ókinish emes pe? – Qoı, qaıdaǵyny aıtpa, – dep abaısyz ot basqandaı yrshyp tústi Erasyl. – Pále qaıdan deriń bar ma? Júregim bir jaman­shylyqty sezedi. Jazataıym jazym bolyp ketsem... – Ne boldy saǵan jamanshylyq shaqyryp? – Ne bolǵanyn bilmeımin. Biraq, sezimim aldap kórgen joq edi. – Jeter endi! – dep jekip tastady Erasyl. – Boldy! Budan bylaı aıtýshy bolma mundaı sózdi. O nesi eı, aqyrzamandy aıǵaılap shaqyryp júrgen pessımısterge uqsap. Dınara elge ketkennen keıin Erasyldan maza ketti. Oǵan qaıta-qaıta telefon shalýmen boldy. Estıtini sol baıaǵy: «Abonent baılanys aıasynan tys jerde, nemese onyń uıaly telefony sóndirýli. Keıinirek habarlasyńyz», deıtin jattandy jaýap. Dınaranyń habarsyz ketýi Erasyldyń sezim ot­yn laýlata tústi. Saǵynysh júregin syzdatyp úıge syıa alar emes. Otyrsa da, tursa da, oqysa da, jazsa da kóz aldynan súıiktisiniń súıkimdi beınesi ketpeı qoıdy. О́stip otyrǵanda Dınaranyń ózi telefon shaldy. – Qaıdasyń? – dedi Erasyl júregi alyp ushyp. – Almatydamyn. – Qashan keldiń? – Ushaqtan jańa ǵana tústim. – Sońǵy tórt kún boıy habarsyz kettiń ǵoı. – Aǵam ekeýmiz Taýshyqqa baryp keldik. Ol jaqta baılanys joq. – Aǵań qalaı, durys pa jaǵdaıy? – Jaman emes. – Men saǵan qazir kelemin. – Sen kelgenshe tún bolyp ketedi. Lýchshe erteń. – Erteń mindetti túrde kelemin. Kút! – Kel, kútemin! Ertesine keshkisin Erasyl Dınaranyń úıine keldi. Ol jalǵa alǵan bir bólmeli páterde jalǵyz tu­rý­shy edi. Birin-biri saǵynǵan qos ǵashyqtyń qushaq­ta­ry aıqasa ketti. Ekeýi birin-biri aımalap uzaq turdy. – Búgin vıskı ishemiz, – dedi Erasyl. – Ishsek, ishelik, – dedi Dınara. Vıskıge súıis qosylyp qany qyzǵan Erasyl: – Erterek demalaıyqshy, – dep Dınarany asyq­tyra bastady. – Asyqpa. Kúshiń tasyp bara jatsa kórermiz. Tún uzaq qoı, – dedi Dınara kúlimdep. «Aq tósekte ekeýmiz birinshi ret kezdeskeli turǵasyn qaıdan bileıin dep ediń qaıratymnyń áli qaıtpaǵanyn. Tún tynyshtyǵyn berse esińnen tandyrarmyn seni», dedi ishteı Dınaranyń sóziniń astaryn ańǵarǵan Erasyl. Sol kúni olar kesh jatyp, kesh turdy. – Buryn da sulý ediń, búgin tipti qulpyryp ketipsiń, – dedi tańǵy as ústinde Erasyl Dınaraǵa. – Qarǵa aýnap turǵan túlki qulpyryp ketpeı qaı­týshy edi? О́ziń ǵoı sýı bastaǵan qanymdy qyz­dyr­ǵan, – dep syńǵyrlaı kúldi Dınara. – Kúlkiń qandaı sulý edi. Altyn tabaqqa kúmis teńge tógilgendeı. – Bári kóńil-kúıge baılanysty ǵoı. Kóńil-kúıiń bolmasa sulýlyq ta sýyq tartady. – Kóńil-kúıińdi túsirme. – Ol saǵan baılanysty. – Men sen úshin bárine daıynmyn. – Ras aıtasyń ba, kúnim! – Shynym osy, gúlim! – Janym meniń, jalǵyzym! Jalyn atqan qos júrek birge soǵyp, birge jandy. *   *   * Erasyldy qalyń uıqydan qalta telefonynyń shyryly oıatty. – Tyńdap turmyn, – dedi Erasyl uıqyly-oıaý. – Ereke, mezgilsiz mazalaǵanyma keshirim ótine­­­min, – dedi ar jaqtan estilgen áıel daýsy. – Uıyqtap jatqan bolarsyz. Bilemin, Almaty men Amerıkanyń ýaqyt aıyrmashylyǵy on eki saǵat qoı. Telefon soq­pa­syma bolmady. – Bul kim? – dep mezgilsiz telefon shalǵan áıel­diń sózin bóldi Erasyl. – Bul men ǵoı. Dınaranyń qurbysy Aıǵanym­myn. Almatydan zvondap turmyn. – Jaıshylyq pa? – Dınara, – dedi Aıǵanym daýysy dirildep. Sóziniń aıaǵyn aıta almaı jylap jiberdi. – Dınaradan aırylyp qaldyq. – Qashan, qalaı? – dep yshqyna aıǵaılaǵan Erasyl tósekten atyp turdy. – Keshe, Almatyda jaı túsip... Siz kelesiz be, topyraq salýǵa úlgeresiz be? – dedi ár sózin úzip-úzip áreń sóılegen Aıǵanym. – Kelemin! Meni kútińder. Erasyl osyny aıtty da qalta telefonyn laqty­ryp jiberdi. Emen esikke baryp sart etken qalta telefony: «Meniń jazyǵym ne?» degendeı «dyń» etip edenge qulap tústi. Erasyldyń shyǵarmashylyq saparmen AQSh-qa kelgenine on kún bolǵan. Elge bir aptadan keıin qaı­týy kerek edi. Dınaramen kúni keshe ǵana sóılesken. – Jańalyq aıtaıyn ba? – degen ol sonda. – Aıta ǵoı, janym! – dep edi Erasyl. – Búgin dárigerde boldym. Ekeýmizdiń balamyz bar, ul eken. – A, a, ıá, – dep abdyrap qaldy Erasyl. – Ákesiz balany qalaı ósiremin? – Oǵan qam jeme. Sen de menikisiń, bala da meniki. Ekeýmiz birge ósiremiz ony. – Seni aıaımyn. Qıyn bolady ǵoı saǵan. – Maǵan eń qıyny senen aırylý. Sen janymda bolsań qalǵan qıyndyq túk emes. Sen úshin bárine de daıynmyn, janym! Kúni keshe ǵana bolǵan sol áńgime Erasyldyń kókireginde saırap tur. Endi, mine, aı batyp, kún sóndi bir-aq sátte. Netken qatygez ómir edi bul?.. ...Aýyr qaıǵy eńsesin ezgen Erasyl bar men joqtyń, óń men tústiń arasynda meń-zeń bolyp júrip Almatyǵa da jetti. Halyq óziniń súıikti aktrısasymen Jastar teat­rynda qoshtasty. О́zge túgil ózine de túsiniksiz kúı­de, qatty jan kúızelisinde júrgen Erasyl qaraly jıyn kezinde kózi qaraýytyp qulaýǵa shaq qaldy. Qaraly qalyń toptyń arasynda tizesi dirildep Keńsaıdaǵy zıratqa áreń jetken ol jylap turyp bir ýys topyraq saldy óziniń súıikti Dınarasyna... Sol sát jaryq dúnıe qap-qarańǵy kórdeı bolyp kórindi... «Rıspalas» meıramhanasyndaǵy astan soń qur súldesin súıretip, úıge áreń jetti Erasyl. Onyń aýyr halde jatqan aýrýdaı bop-boz túrin kórip shoshyp ketken Aıgúl: – Túsiń qashyp ketipti ǵoı, ne boldy saǵan? – dedi. – Aýyryp qaldym, – dedi Erasyl. – Dáriger shaqyraıyn. – Keregi joq. Qatty sharshap turmyn. Jatyp demalamyn. Erasyl osyny aıtty da tósekke kıimsheń qulaı ketti. Sol kúni túnde ol túsinde qaraly sulý Qaragóz – Dınarany san márte kórdi... *   *   * Dınara qaıtys bolǵannan keıin Erasylda qan qy­symy paıda boldy. Júregi shanshyp, jıi aýy­ra­tyndy shyǵardy. Aıgúldiń qolqalaýymen aýrýhanaǵa jatyp, em de qabyldady. Jazý men oqýdy da shektep, qyzyq dýman keshterge de bardy. Biraq sonyń bári janyn syzdatqan dertke daýa bola almady. Shybyn jany qýyrdaq bolyp qýyrylǵan Erasyl az ýaqytta qatty júdep, adam tanymastaı bolyp azyp ketti. Dınaranyń joqtyǵyna tóze almaı qaıǵydan qan qusyp júrgende munyń saǵynyshpen sarǵaıǵan ja­nyndaı sary japyraqty kúz de kelip jetti. Kúzdiń alǵashqy kúni Erasyl Dınaranyń qabiriniń basyna bardy. Zırattyń bas jaǵyna qoıylǵan qońyr mra­mor­dyń ústińgi jaǵyndaǵy boıjetkenniń joǵary oqý orynyn bitiretin jyly túsken sýretine qarap, súı­ik­tisimen ishteı syrlasyp, uzaq otyrdy. Ana joly Erasyl Amerıkaǵa keterde Dınara muny áýejaıǵa deıin uzatyp salmap pa edi. Sol joly ol buǵan bu­rynǵydan da beter yntyǵa qarap, qusha­ǵynan bosatpaı qoıǵany qaıda? Sol joly Erasyl da Dınarany burynǵysynan da beter qushtarlyqpen qushaqtap, óze­gi órtene súıip edi-aý. Sonda sonyń bári sońǵy súı­is, sońǵy baqyt ekenin sezdi me eken ǵashyq júrekter. Kenet qara daýyl turyp, sońy shelektep quıǵan nóser jańbyrǵa ulasty. Ústi-basy ilezde malmandaı sý bolsa da Erasyl eski «Mazdasyna» otyrýǵa asyqqan joq. Jańbyr sýy aralasqan kóz jasymen betin jýa berdi, jýa berdi. Kóz aldynan qaraly sulý Qaragóz – Dınara ketpeı qoıdy. Aspan aýdarylyp jerge túskendeı. Dúnıeni túnek basyp, aqyr zaman ornaǵandaı. Qyryq jamaý júrektiń tyrtyqtaryn ál­debir tarǵyl mysyq aıaýsyz tyrnap jatqandaı. Taǵ­dyr men tabıǵattyń qara daýyly men nóser ja­ýy­nyna qatar urynǵan munyń qaraly halin kim uǵar? Aıaýlysyn joǵaltyp kókiregi qaıǵydan qarsy aırylǵan Erasyl kúzdiń qara sýyǵy men nóser jańbyry astynda, qara daýyl qushaǵynda sýyqtan qorǵalaǵan torǵaıdaı bolyp, aıaq-qolyn baýyryna jınap, búrisip otyr. Qara daýyl ekilene soǵyp tur. Qara jańbyr shelektep quıyp tur. Kóz aldynda qaraly sulý Qaragóz – Dınara! Erasyl et júregi ezilip Dınarany ómir boıy umyta almaıtynyn, janyn qınaǵan azapty óle-ólgenshe arqalap, o dúnıege ózimen birge ala keterin jan júregimen uqty... Sábıt DOSANOV,Almaty.