Máńgilik shaqyrý

Cóz ben jyrdyń úlken bir para­synyń qaınar bulaǵy, asyl nári – Shyńǵystaý baýraıynda ǵoı. Onyń aqıqattyǵy Abaıdaı aıdyndy alyby, Shákárimdeı sheshen shejiresi, Muhtar­daı muhıty bar tul­ǵalarda. Danalary­myzdyń izin basqan Aqyl­baı, Maǵaýııa, olarmen óksheles Kók­baı, Shákir uly aqyn jurtyndaǵy zııaly shejire, suńǵyla sheshen qarııalar mekeni. Osy tekti topyraqtan ádebı ortaǵa keńinen tanylǵan Kámen Orazalın, Rollan Seısenbaev, Jánibek Kármenov, Merǵalı Ibraev, Tólegen Janǵalıev, Tynysh­tyqbek Ábdi­kákimov, Beıbit Saparaly, Muratbek Ospanov syndy aqyn-jazýshylar shyqqan. Júz jyl keıin týyppyn, Jyr táńiri – Abaıdan. Atalaspyn, jýyqpyn, Men jaqynmyn talaıdan,  – dep jyrlap ketken segiz qyrly, bir syrly daryn ıesi Merǵalı Janǵalıuly Ibraev Abaı áleminen nár alǵan talant ıesi. Syrshyl aqyn, daryndy dramatýrg, qara sózdiń qas sheberi, qalamy tóselgen kósemsózshi, tamasha sazger, sheber kúı­shi, tańdaýly ánshi – búkil ónerdi bir ózi ıgergen ol «Joǵalǵan ózen» roman-dılogııa­synyń avtory da. Bul shyǵarma ózi ómirden ótken kóp ýaqyttan soń Novosibir qalasynda eki tom bolyp basylyp shyqty. Romannyń taqyryby jaıly Mer­ǵalı Ibraevtyń inisi, aqyn, Qazaqstan Jazý­shylar oda­ǵynyń múshesi, halyq­aralyq Jambyl qorynyń laýreaty Tólegen Janǵalıev bylaı deıdi: «Semeı polıgony mańaıyn meken etken adamdar psıholo­gııasynyń ózgerýi, qoǵamdyq sananyń kúıreýi, adal mahabbat, aıyqpas dert, adamgershilik pen qııanat qaqtyǵysy – romannyń uzyn-arqaý, keń tusaýy, mine, osyndaı». Keńestik kezeńde qazaq dalasy ıadro­lyq synaq alańyna aınalǵany belgili. Bul tajaldy uzaq merzimdi zertteýge Qazaq­stannyń dál ortasy Semeı aımaǵyn tańdap alýy – Qazaq eliniń ósip-órkendeý tamyryna balta shabý ekenin aıtpaýǵa haqymyz joq. Sonyń saldarynan aımaq 40 jyl qasiretti kúı keshti. Sondaǵy jerlerdegi adamdardyń jan kúızelisteri, eko­logııa­nyń buzylýy romanda shynaıy sýretteledi. Shyǵar­mada jazýshy kezeńdik iri máse­leni kótere otyryp, ony ár túrli áleý­mettik-qoǵamdyq ortamen, adam taǵ­dy­rymen baılanys­tyrady. Oǵan dálel retinde romannan mynadaı úzindi keltirýge bolady: «Sen ózen nege sýalady, kól nege tartylady deısiń. Bulaq bitken bitelip, sý aıaǵy qurdymǵa aınalady deısiń. Ol kezde bul ólkede segiz ózen, otyz bulaq, alpys qaınar bar edi. Myqty bolsańdar halyq kókeıinde júrgen shyndyqty nege jazbaı­syń­dar. Al, bul ólkede jeltoqsanda túsetin qar maıda, maıdaǵy jańbyr jeltoqsanda jaýatyn bolyp aldy. Túsetin ylǵal merzimi aýysqan soń, jer betindegi sý da jylma-jyl tómen túsip barady. Buryn eki-úsh metrden qudyq qazsań, sý shyǵa beretin, qazir qudyqtardyń tereńdigi elý-alpys metr qurdymǵa ketip qaldy. Tipti, qonaqasyǵa soıǵan qoıymyzdyń jilik maıyn shaǵyp, jeı almaıtyn boldyq. Mal­dyń súıek maıynda sáýle aýrýyna ushy­ratatyn bir pále bar kórinedi. Bul ólkede ne kóp, syrqat kóp. Aýyrmaı óle salýǵa, atylyp-asylýǵa tańyrqaý­dan qaldyq». Merǵalı Ibraevtyń «Joǵalǵan ózen» roman-dılogııasy burma ekspo­zısııadan bastalady. Jazýshy tartys bastalmas buryn oqyrmandy elmen, jermen, negizgi oqıǵaǵa qatysar adamdardyń buǵan deıingi ómir tirshiligimen, osy ortadaǵy jalpy jaǵdaımen ábden tanystyryp alady. Romanda bul sıýjet sátti berilgen: «Sonaý bir ótken jyldarǵa oısha baryp qaıtqan Aısara, endi sol este saqtalǵan estelik kórinisten ózi maldanyp, jubanysh tapqandaı shırap, shıyrshyq atqan denesi balbyrap, maýjyraı túsip, raqat bir tátti uıqynyń qurdymyna birte-birte batyp bara jatty». Romanda sıýjettiń baılanysy sonshalyq utymdy, sátti qıystyrylǵan. Qubylysty jazýshy bul arada eks­pozısııadaǵydaı aýyzeki ańyzda­maıdy, adam­nyń jan dúnıesine ene sýretteıdi: «Bul ekeýin orta­lyqtaǵy qa­lalyq Lenın aýdanyna qarasty tórtinshi mılısııa bóli­mine jetkiz­gen-di. Soń­ǵy bótelkeni tógip-shashyp, aqy­ry jalǵyz ózi taýysqan Janat, onda barǵanda esin bilmeıtin. Erjanmen áńgime basqa boldy. Baǵana judyryq tıip, qulap túsken eki serjant endi esterin jıyp, tisterin qaırap, kijine túsedi. Erik tıse jatqyzyp qoıyp, ıtshe tepkilerdeı syńaılary bar». Sıýjettegi baılanys ómir­lik tartysqa tikeleı yqpal jasap, romannyń órbýine jol salǵan. Roman-dılogııanyń sharyqtaý sheginde obrazdar da aıryqsha anyq tanylyp, jan-jaqty ashylǵan. Saıyp kelgende, sıýjettiń sharyqtaý shegi – romanda sýrettelgen barlyq shyndyq qubylystar men ózekti oqıǵalardyń shoǵyrlaný shoqtyǵy. Olaı bolsa, romanǵa sóz bereıik: «– Je, oıbaı Aqtós, je, óltir! – dep shyńǵyra bu­ıyrady Aısara. Aqtós onsyz da qannen-qapersiz uıyqtap jatqan Erjandy aıaýsyz talap jatyr edi. Sony kózi shalǵan Aısara aıǵaıy men uranyn údete tústi: – О́l­tir, Aqtós, óltir, qyr, sońymnan qalmaǵan qutqar qara dúleıden, je, oıbaı, je!... Iesiniń oıbaı aralasqan aıtaǵy jebeı túsken arlan tóbet janyp tústi. Haıýandyq ınstınkt salǵan betten eń jumsaq jer – alqymynan ala túsýdi únsiz keńes etkendeı. Tósektiń ústine atqyp shyǵyp, qalaı tıiserin bilmeı, bir sát ańdyp turyp qalǵanda, Erjannyń oń qoly erbeń ete qozǵalyp qalýy muń eken, soqtyǵarǵa qara taba almaı turǵan tóbet Erjannyń tamaǵyna «kirsh» etkizip azýdy saldy. Eki ezýinen qandy silekeı aqqan Aqtós, Aısara aıǵaıynan odan saıyn qutyra qımyldap, tum­syǵyn kótere bere eki-úsh jutynyp, myqty azýyn qaıtadan basty. Temirdeı tyrnaqtary ústindegi kórpesi syrylyp qalǵan Erjannyń jalańash tánin aıǵyzdaı syzyp, qan josa etti». Esi aýysyp, aýrýǵa shaldyqqan Aısara ómirlik mahabbaty Erjandy ıtke talatyp, óltirtedi. Romannyń sharyqtaý shegi jazýshy sheberligimen joǵary dárejede kórinis tapqan. «Joǵalǵan ózen» roman-dılogııa­synyń sheshimi shyǵarmanyń búkil bitim-bol­mysyn asha túsken­deı. Erjan ómirden ótken soń, onyń zıra­tyna dosy Janat, Názıra jáne onyń jas qosaǵy Keńes keledi. Romannyń epılogynda ol bylaı baıandal­ǵan: «Osyndaı qyjyldy oıdan óz-ózinen sherlene, tolǵana túsken Keńes, Erjannyń dóńdene úıilip jat­qan qabir topyraǵyna qarap tur: «Aǵa, Erjan aǵa dedi, kórde emes, qasynda tiri turǵan Erjanǵa aıtqandaı boldy. – Siz alash urandy halqymyz­dyń arystaı azamaty edińiz. Ǵasyrlar boıy tonaýǵa túsken topy­raǵy­ńyzdyń, ta­laý­ǵa túsken jurtyńyzdyń týyn kóterip, jyǵyl­ǵan jyǵasyn qaı­ta túzeý úshin kú­restińiz. Iá, kúres­tińiz! О́z hal­qy­ńyzdy sheksiz súıgen­dik­­ten ǵana, so­nyń mu­ńyn muńdaǵan, joǵyn-joqta­ǵandyqtan ǵana árkimge bir kóz­túrtki boldyńyz. Kózge shyq­qan súıeldeı súı­kim­siz, tynymsyz, tyıý­syz, beı­­bastaq kórin­dińiz. Biraq, sizdiń Erjan aǵa, qadir-qasıe­tińizdi baǵa­laıtyn, oıyńyz ben jany­ńyzdy jan tarta túsinetin ini-qaryn­dastaryńyz da boldy. Qazir de olar az emes, kóp, kókteı oryp tastamasa kóktep ósip keledi. Siz, Erjan aǵa, kók­taldyq­tarǵa qajet bolma­sańyz da, solarǵa árkez qymbatsyz. Atańyz Qaramende bı netken kóre­gen edi. Siz de, sizdiń aldy-arty­ńyzdaǵy talaı urpaqtar da baqqa emes, sorǵa, zobalańǵa tústi. Sizdi de jutqan adam emes, atom ajaly, mynaý qaq irgede aýzynan ólim búrkip turǵan – polıgon. Já, az ba, kóp pe bir kezde onyń aýzyna qum quıylar. Jabylar da, biteler. Halyq, urpaq denesindegi, qanyndaǵy, janyndaǵy, júregin­degi jara bite qoıar ma eken?! Sebebi, sáýle derti bitistirýge emes, máńgilik bólinýge, ydyraýǵa ja­ratylǵan ǵoı. Birige alar ma ekenbiz? Bul sizdiń tirligińizdegi eń basty suraǵyńyz bolatyn. Kim bilsin, keler ǵasyr kórseter. Endi...». Romannyń kórkemdik sapasy, ıdeıa­lyq bitimi, áleýmettik máni onyń taqyryptyq salmaǵynan ańǵarylady. Merǵalı Ibraev – kóp izdengen, basqa el ádebıetimen jete tanysqan qalamger. Sol bilimi jazýshynyń sıýjet qurý, shyǵarmanyń kompozısııalyq, stıldik bitimin somdaý, keıipkerler júıe­sin qurý ereksheliginen baıqalady. Qalam­ger úlken máni bar, kezeńdik oqıǵany shyǵarmasyna arqaý ete otyryp, tarı­hılyq sıpatqa boı ura bermeıdi. Kerisinshe, adamnyń jan dúnıesine úńilip, onda­ǵy sezim kúılerge, adamı asyl murat-maqsattarǵa den qoıady. Adam balasynyń árqaı­sysyna tán bolyp keletin qupııa jumbaqtarǵa boılaıdy. Sóıtip, qazirgi ádebıettanýda taldaý ózegine aınalyp jatqan adamnyń oqshaý, dara bolmysyn ashýǵa tyrysady. Búginderi Semeı ıadrolyq polıgony­nyń jabylǵanyna 20 jyl tolyp otyr. Bul roman-dılogııa polıgon aımaǵynda tura­tyn halyqtyń muń-muqtajyn, olar­dyń tynys-tirshiligin kór­kem tilmen kestelegen dúnıe. Zámzebaı KENJE, fılologııa magıstri. Astana.