Qos ǵasyrdyń toǵysy 2000 jyldyń qońyr kúzi. Jumystan erterek shyǵyp, kóshe boılap kele jatyrmyn. Qarsy aldymdaǵy qalyń nópirdiń arasynan – basynda jıegin qara maqpalmen yzǵan qarqaradaı qyrǵyzdyń aq qalpaǵy, tálpish-tanaý, júzi súrlene totyqqan qara sur adam jolyqty. Bir kórgen sııaqtymyn... Men de ejireıip qaradam, ol da ejireıip óte shyqty. Toqta! Mynaý álgi satırık-syqaqshy, etnograf-zertteýshi Seıit Kenjeahmetov emes pe?! Dál ózi!
Aınalyp artyma qarasam, Sekeń áýdem jerge baryp ta qalǵan eken: «Aý, Seke! Seıit aǵa!» dep aıǵaı saldym. Jaryqtyq jalt qarady. Bardym. «Siz Seıit aǵa ekensiz ǵoı...». «Endi kim dep ediń, maımyl dep qalǵan joqsyń ba?». Kúlip jiberdim de, qushaqtaı aldym... Seıit Kenjeahmetovpen osylaı tanysqan edik. Keıin aǵadan birneshe márte suhbat aldym. Qoıǵan suraqqa eshqashan ústirt jaýap bermeıdi. Tereńnen tolǵaıdy. Bilmeıtini joq. Ǵafekeń (Ǵafý Qaıyrbekov) osy inisi jaıly:
Kúnde ushatyn kúmbez kókke qanatyń,
Qudaı bergen seniń nurly talantyń,
Seniń sóziń qalyń sózdiń ishinen,
El oqysa, jańylmaı-aq tabatyn.
Aqynsyń jasyń kishi, jolyń kishi,
Árqashan birge ushýshy ed kóńil qusy,
Jas kúnin saǵynǵanda jolyqqaısyń,
Torǵaıdyń kúreń tory tobylǵysy - dese, shoń aqyn Syrbaı Máýlenov kókesi «Qyr eliniń Krylovy», etnograf ǵalym Nursan Álimbaı «kóshpeli ensıklopedııa» depti.
Seıit aǵanyń tektiligi týǵan topyraqtan, ata-ana tárbıesinen daryǵan. Sonaý bir kolhozdastyrý jyldary ákesi Kenjeahmet ujymdyq sharýashylyq bastyqtarynyń biri bopty. Mindeti – shóp-jem taratady. Alǵan úlesine rıza bolmaǵan týǵan aǵasy Kenjeahmetti qamshynyń astyna alyp, boqtap sabaıdy. Kenjekeń lám demeıdi. Aǵasy ketken soń, «e, sabasa óz inisin sabady, boqtasa óz inisin boqtady meniń nem ketti» dep qasqaıyp tura beripti. Seıit aǵanyń ákesi soǵystan oralmaǵan. Aqseleý aǵamyz aıtpaqshy, Sekeń jesir anasynyń etegine oralyp júrip erjetken beıbaq.
Al, anasy keremet adam bopty. Tipti, jasy jetisti jıektegen tusta Seıit aǵa óziniń anasy týraly aıtqanda egilip otyratyn.. Anasynyń aty – Sálıma Smaılqyzy. 1904 jyly týǵan. 1881 jyly Torǵaıda Ybyraı Altynsarın ashqan qyzdar mektebinde oryssha bilim alǵan. Keıin Qazan qalasynda medirese bitirgen. Keńes úkimeti ornaǵanda aýylda muǵalim bolǵan. 1936 jyly ámeńgerlik jolmen qaınysy Kenjeahmetke qosylǵan...
Kúıeýi soǵysqa attanǵan soń bir jasar jalǵyz uly Seıitti qundaqtap alyp, úkimettiń tapsyrmasy boıynsha elden maı jınaıtyn agent bolypty. Qundaqtaǵy kishkentaı Seıitti músirkegen el «ákesi jaqsy adam edi» dep bir qasyq maı artyq beredi. – Men sol maımen jan baǵyppyn, - deýshi edi Sekeń. «Jut jeti aǵaıyndy» degendeı, soǵystyń sońyn ala el ishin qyzylsha aýrýy jaılaıdy. Jas balalar qynadaı qyrylady. Sekeń aıtady: – Kórshiniń ózim qatarlas er balasy, «áı, Seıit, myna qara jer meni tartqaly jatyr» dep qolyndaǵy shybyqpen topyraqty sabalap otyryp júrip ketti. Men de tósek tartyp jatyp qaldym. Anam jaryqtyq, qatty qaıǵyrdy. «Qudaı-aý, jalǵyz ulym ólse, Kenjeahmetttiń shańyraǵy ıesiz qalady-aý» dep eńireıdi. Sodan áli esimde, anamnyń burynǵy kúıeýinin bir qyzy jáne meniń jalǵyz qaryndasym bar-tyn. Ekeýin meniń eki jaǵyma jatqyzdy. Sodan meniń aman qalýymdy tilep jaratqanǵa jalbaryndy. O, qudiret, tańerteń oıansam eki jaǵymda jatqan apam pen qaryndasym qaıtys bop ketipti. Keshikpeı aýrýdyń beti qaıtyp qulantaza jazyldym...
1948 jyly «áıelderdi basshy qyzmetke tartý» jaıly joǵary jaqtan nusqaý kelip, sonyń nátıjesinde, Sálıma apamyz Tamqamys kolhozynda basqarmanyń orynbasary bolady. 1949 jyly «aq qoıan» jut bolypty. Kolhozdyń uzyn ala bıesin minip, malshy-qosshylardy aralap aýylǵa túndeletip kele jatqan Sálıma apamyzdy úıirli qasqyr qorshaıdy. Ien dala, boran ulyp tur. Ash qasqyrlar da umytaldy, apamyzda attyń basyn jiberdi. Uzyn ala bıe jolǵa jel ákep úıgen qasat qardy burqyratyp tartyp keledi. Qasqyrlarda qalar emes. Artyna burylyp qarasa, kók sur arlan taqap-aq qalǵan eken. Jalma-jan bóktergidegi eltiri ishikti sheship alyp laqtyrady. Ash bóriler umyr-jumyr teri ishikti julmalap sál tynystaıdy da, ala bıede óshi qalǵandaı tipti órshelenip umytylady. Qasqyrlar ókshelep kelip qalǵanda astyndaǵy kópshikti laqyrady. Qolynda ne bar sonyń bárin bir-birlep laqtyryp otyrady. Jaryqtyq ala bıe kisinep qoıyp tartady. Sóıtip, aýyldyń shetine ilinedi. Qasqyrlar qala beredi. Artynan anasy aıtady eken: – Ash qasqyrdan aman qalam dep oılaǵam joq. Janym qysylǵanda shyryldaǵan jalǵyz ulym, Seıitim esime tústi, - dep.
Ara da apta ótken de, Seıittiń anasyn aýdandyq partııa bıýrosyna shaqyrtyp máselesin qaraıdy: «Sálıma Smaılqyzy kolhozdyń malyn zoryqtyryp minip, ala bıege qulyn tastatqan». Mýsın degen bıýro múshesi qolynda pıstolet «sottaý» kerek dep dikeńdeıdi. Sálıma apamyz: – Men zańǵa baǵynym, sottańdar, biraq jalǵaz shartym bar, túrmege myna jalǵyz ulymdy ala ketemin, - depti etegine oralyp turǵan on jasar Seıitti kórsetip. Jıyndy basqaryp otyrǵan adamnyń: – Janyńnan bir eli tastamaıtyndaı ulyńda ne qasıet ber, - degen suraǵyna apamyz: – Bul bala tek meni emes erteń eldi asyraıdy, qazaqtyń dástúrin qurmetteıtin, salt-sanasyn ardaqtaıtyn azamat qyp ósirem bul balany. Sondyqtan eshqashan janymnan tastamaýym kerek!!!
Apamyzdyń sózin estigen bıýro múshesi Zeınolla Danııarov degen kisi: «Aý, aǵaıyn, eger de ala bıeni osy adammen qosyp qasqyr jep ketse kimdi sottaımyz» degende baryp basqasy tynyshtalypty.
Osy áńgimelerdi aıtyp bolyp Seıit aǵamyz kóziniń jasyn súrtetin. Sodan keıin áıelim men anamnyń bir-birine qabaq shytqanyn kórmedim, deıtin. Anasy 1981 jyly aqpan aıynda tańǵy namazyn oqyp bolyp, qasyna jalǵyz uly Seıitti shaqyryp alyp: «Balam bul zamanda elge dert bolyp jabysqan eki pále bar. Biri – araq, biri – shylym. Araq – aqylyńdy azdyrady, shylym – tánińdi tozdyrady. Osy ekeýine jola ma!!!» degende ımanyn úıirip baqıǵa attanǵan.
Beken Qaıratuly,
«Egemen Qazaqstan»
