Otandy qorǵaý – qasıetti borysh

– Búginde áskerimizdiń zamanaýı kez kelgen talaptarǵa laıyqty ekeni belgili. Sáken Ádilhanuly, eń alǵash qurylǵan jyldary Qarýly Kúshterimizdiń aldynda qandaı qıyndyqtar kezdeskenin aıtyp berseńiz.
– Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń basshylyq etýimen elimizdiń Qarýly Kúshteri 25 jyl ishinde qıyn da qarqyndy damý joldaryn bastan keshirdi. Táýelsizdikke ıe bolǵan sátten bastap memleketimizdiń alǵa qoıǵan basym mindet­teriniń biri elimizdiń egemendigi men aýmaq­tyq tutastyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etýge laıyqty, ýaqyt talabyna saı qabiletti ásker qurý boldy.
Kópvektorly jáne toleranttylyq qaǵı­dattary negizinde memleket qurý, damý baǵy­tyn tańdaý Qarýly Kúshterimizdiń zamanaýı beınesin aldyn ala anyqtady. Qorǵaný sıpatyndaǵy asa mańyzdy mindetterdi iske asyrý úshin Qazaqstan áskerin qurý qaǵıdattary alǵash ret 1993 jyly 11 aqpanda qabyldanǵan Áske­rı doktrınaǵa engizildi. Bul Doktrına ás­ke­rimizdi zamanaýı damytýdyń negizin qalady. 
25 jyl ishinde Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýy men jeke qatysýynyń arqa­synda elimizdiń jaýyngerlik daıyndyǵy joǵary áskeri qalyptasty. Qazaqstan áskeriniń qazirgi deńgeıge qol jetkizýi memleketimizdiń damý strategııalarynda, Prezıdentimizdiń Joldaýlarynda jáne Áskerı doktrınada eldiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qatysty kórsetilgen maqsat-mindetterdi iske asyrýdyń negizinde múmkin boldy. 
– Áskerimizdi qalyptastyrý barysynda qolǵa alynǵan qandaı mańyzdy sharalardy erekshe atap óter edińiz?
– Qurlyqtaǵy áskerden, Áýe qorǵanysy kúshteri men Áskerı-teńiz kúshterinen qural­­ǵan Qarýly Kúshterdiń úsh túrli qury­­­lymy anyqtaldy. Olardyń quramy ońtaı­landyryldy jáne memleketke yqtımal áskerı qaterler esepke alyna otyryp, tıisti mindetter naqtylandy. Qazaqstannyń áskerı qaýipsizdigi men qorǵanysyn qamtamasyz etý mindetterin júzege asyrý, basqa áskerlermen jáne áskerı quramalarmen, sondaı-aq, mem­lekettik organdarmen jáne uıymdarmen óz­ara is-qımyldy vedomstvoaralyq úılestirý jáne uıymdastyrýda Qarýly Kúshterdiń Bas shtabynyń rólin arttyrý úshin oǵan Qorǵanys mınıstrligi vedomstvosynyń mártebesi berildi. 
Qurlyq, áskerı-áýe jáne áskerı-teńiz komponent­teriniń áleýeti ulǵaıtyldy, strate­gııa­lyq baǵyttarda daǵdarystyq jaǵdaılar paıda bolǵan kezde agressııa kórsetý jáne mindetterdi sheshýge qatysý úshin joǵary deń­geıli áskerı toptar quryldy. Qysqa me­r­zimde kez kelgen qaýip-qaterge qarsy jedel áreket etetin Arnaıy operasııa toby jasaqtaldy. 
Kıberkeńistikte qaýip-qaterge qarsy is-qımyl maqsatynda Qarýly Kúshterdiń aqpa­rattyq kúres komponenti quryldy. Memle­kettiń aýmaqtyq qorǵanys salasyn biriktirý úshin áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń ortaq júıesinde Qarýly Kúshter quramyndaǵy aýmaqtyq áskerlerdiń basqarý organy paıda boldy. El óńirlerindegi áskerı qaýip-qaterdi jedel retteý boıynsha Qarýly Kúshterdiń áýe-kóliktik múmkindigi artty. 
Qolda bar shaǵyn qurammen áskerı qurylym júıesi quryldy. Ol – álemdik standartqa ábden laıyq. Qurylymnyń barlyq satylaryn qamtı otyryp, biz elimizdiń áskerı oqý oryndary arqyly kadrlar daıyndaý isin jolǵa qoıdyq. Áskerı oqý oryndarynyń oqý-tárbıelik pro­sesine oqytýdyń zamanaýı tehnologııalary engizilgen. Bilim deńgeıin arttyrý, áskerı jaǵdaılardaǵy is-qımylǵa qajetti ıkemdilik pen daǵdyǵa jeke quramdy baýlý úshin oqý-ádistemelik baza keńeıtilgen. 25 jyl ishinde Qazaqstan generaldary men ofıserleriniń tutas býyny ósip shyqty. 
Táýelsiz Qazaqstannyń áskeri is júzinde jańadan quryldy. Onyń qalyptasqan dańqty áskerı dástúri boldy. Qazaqstannyń alǵashqy Qorǵanys mınıstri Saǵadat Nurmaǵanbetov qıyn-qystaý kezeńde áskerimizdi basqara otyryp, ony qurý men damytýǵa zor úles qosty. Onyń asqan abyroıy jeke quram arasynda áskerı áleýetti arttyrý jáne áskerı tártipti ny­­ǵaıtýǵa kóp kómegin tıgizdi. Ol Elbasynyń bas­shylyq etýimen Qarýly Kúshterimizdiń negizin qalady. 
Sondaı-aq, elimizdiń basty qorǵanys vedomstvosyn basqarǵan mınıstrlerdiń rólin atap ótpeýge bolmaıdy. Máselen, Álibek Qasymov, Sát Toqpaqbaev, Muhtar Altynbaevtyń kezinde Qarýly Kúshterimizdi damytý baǵytynda aýqym­dy sharalar júzege asyryldy. Sol sııaqty, Qarýly Kúshterdiń aıbynyn asyra túsý maqsatynda Ádilbek Jaqsybekov, Danıal Ahmetov, Imanǵalı Tasmaǵambetov syndy azamattar óz kúsh-jigerlerin aıaǵan joq.
– Ulttyq áskerı qurylymdy qalyptas­tyrýda Qarýly Kúshterdiń erekshe mańyzdy jetistikterin atap kórsetseńiz.
– Bilikti mamandardyń bolýyn, sondaı-aq, básekege qabiletti, daıarlanǵan jeke kadr­lardy daıyndaýdyń mańyzdy ekeni eskerile otyryp, Qarýly Kúshter qurylǵan sátten bastap áskerı qurylymdy damytýǵa erekshe kóńil bólindi. Nátıjesinde 25 jyl ishinde Qazaqstanda ulttyq áskerı kadrlardy daıarlaý júıesi, Qarýly Kúshterdi damytýdyń balamaly perspektıvasy qalyptastyryldy. Júıe úzilissiz bilim berý prosesin qamtamasyz etedi jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń «Bilim berý týraly» Zańynda kózdelgen bes deńgeıdi qamtıdy. Olar – orta bilim, tehnıkalyq jáne kásibı bilim – magıstratýra jáne doktorantýra, sondaı-aq, qosymsha bilim – áskerı kafedra, qaıta daıarlaý jáne biliktilikti kóterý.
Orta bilimdi Astana, Almaty, Qaraǵandy jáne Shymkent qalalaryndaǵy «Jas ulan» respýblıkalyq mektepteri beredi. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilimdi kishi komandalyq quramdy daıarlaýdy júzege asyratyn Kadet korpýsy beredi. Bul oqý ornyn búginge deıin bitirip shyqqan 2 700 kásibı serjant Qarýly Kúsh­terdiń ártúrli laýazymdarynda qyzmet etýde. 
Qarýly Kúshter áskerleriniń barlyq túrleri men tekteriniń mamandary úsh áskerı joǵary oqý oryndarynda daıarlanýda. Qurlyqtaǵy áskerlerdiń áskerı ınstıtýty Qarýly Kúshter úshin áskerı kadrlar daıyndaýda erekshe oryn alady. Qarýly Kúshterdiń kishi ofıserler quramynyń 70 paıyzdan astamy atalǵan oqý ornynyń túlekteri bolyp tabylady. Instı­týtty barlyǵy 12 600 ofıser, onyń ishinde táýel­sizdik jyldary 7 300 ofıser bitirip shyqty. Instıtýttyń 67 túlegine general ataǵy beril­gen. Olar qazirgi ýaqytta Qarýly Kúshterde bas­shylyq qyzmetter atqarýda.
Áýe qorǵanysy kúshteri, baılanys ás­keri, avtomattandyrylǵan basqarý júıe­si, aqparattyq (kıber) qaýipsizdik salasy úshin mamandar daıarlaý maqsatynda biz Radıo­elektronıka jáne baılanys áskerı-ınjenerlik ınstıtýtyn qurdyq. Instıtýt 10 baǵyt boıynsha 1 myńnan astam ofıser daıyndap shyǵardy. 
Talǵat Bıgeldınov atyndaǵy Áýe qorǵanys kúshteri ınstıtýtynyń da qyzmetin erekshe atap ótýge bolady. Bul ushqyshtar jáne ınjenerlik-tehnıkalyq quram daıarlaý baǵytyndaǵy oqý orny Áskerı-áýe kúshteri úshin ǵana emes, sondaı-aq, Ishki ister mınıstrligi men Ulttyq qaýipsizdik komıteti Shekara qyzmeti úshin de mamandar daıyndaýda. Instıtýt 1 900-den astam ushqysh pen ınjenerdi oqytyp shyǵardy. 
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy atyndaǵy Ulttyq qor­ǵanys ýnıversıteti vedomstvoaralyq oqý-ádis­temelik ortalyq bolyp tabylady. Onda jyl saıyn 100 ofıser, onyń ishinde bola­shaq generaldar oqytylyp shyǵarylady. Kýrs­tyq daıarlaý júıesi arqyly jyl saıyn Qarýly Kúshterdiń, basqa áskerler men áskerı qurylymdardyń 2 myńnan astam áskerı qyz­metshisi men qyzmetkeri biliktiligin arttyrýdan ótedi. Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetinde Ulttyq ulan fakýltetimen qatar, UQK Shekara qyz­meti fakýlteti quryldy. Bıylǵy jyly Mem­­lekettik kúzet qyzmeti fakýlteti ashy­lady. Ýnıversıtet álemdegi jetekshi joǵa­ry oqý oryndary tarapynan moıyndalǵan. Ol Oksford qoǵamdastyǵy men Eýrazııa ýnıversıtetter qaýymdastyǵyna qabyldandy. 
Bizdiń barlyq áskerı joǵary oqý oryndarymyzda Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Arme­nııanyń áskerı qyzmetshileri bilim alýda, bul Qazaqstannyń áskerı biliminiń bıik mártebesin aıǵaqtaıdy. Munda Ujymdyq qaýip­sizdik týraly shart uıymyna múshe memle­ketterdiń shamamen 370 áskerı qyzmetshisi daıarlandy. 
Tájirıbe almasý maqsatynda bizdiń 409 áskerı qyzmetshimiz shet elderdegi (Reseı, Qytaı, AQSh jáne t.b.) joǵary oqý oryndaryn­da bilim alýda. 
Áskerı-oqytý rezervin daıarlaýǵa basa nazar aýdarylýda. Oqytý isi azamattyq joǵary oqý oryndary janyndaǵy 29 áskerı kafedrada júrgizilýde. Jyl saıyn áskerı kafedralar 3 700-den astam ofıser daıarlaıdy.
Elimizdiń áskerı oqý oryndarynda kásiptik bilimmen qatar, qyzmetshiler men áskerı qyzmetshilerdi qaıta daıarlaý jáne biliktiligin kóterý kýrstary qarastyrylǵan. Osy arada Mem­leket basshysynyń «Qazaqstan áskerı istiń ártúrli salasy boıynsha birinshi toptaǵy serjanttardan generaldarǵa deıin áskerı kadr­lardy daıarlaýdyń tolyq sıkly qurylǵan az ǵana memlekettiń biri bolyp otyr», dep atap kórsetkenin eske sala keteıin. 
 – Elimizdiń kásibı áskerin jasaqtaý barysynda qandaı tıimdi tásilder qoldanyldy?
– Áskerdiń áleýeti Qarýly Kúshterdiń sapa­syna tikeleı baılanysty. Qarýly Kúshter qyzmetiniń barlyq salasy álemdik tájirı­bege negizdelip damýda. Qazirgi ýaqytta Qarýly Kúshterimiz aralas tásilmen, ıaǵnı áskerı shaqyrý jáne kelisimshart boıynsha jasaq­talýda. Bul rette, serjanttar men sarbazdar quramynyń 70 paıyzdan astamyn kelisimshart boıynsha qyzmet etetin áskerı qyzmetshiler quraıdy. Al qalǵan 30 paıyzyn áskerı min­dettiler quraıdy. Al ofıserler korpýsyn aıtar bolsaq, olardyń 82 paıyzdan astamy áskerı istiń kásibı sheberleri bolyp tabylady. 
Áskerdi jasaqtaýdyń bul tásili meılinshe tıimdi bolyp keledi. Sondaı-aq, ol óz kezeginde Qarýly Kúshterdiń jaýyngerlik joǵary ázirligi men qabilettiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. 
Mindettilerdi áskerge shaqyrý mobılı­zasııalanǵan resýrsty tolyqtyrý, sondaı-aq, jastardy otansúıgishtikke tárbıeleý, jumys­pen qamtý jáne kelisimshart boıynsha áskerı qyzmetshilerdi irikteý máselelerin sheshedi. 
– Osy 25 jyl ishinde Qarýly Kúshterimizdi qarý-jaraq jáne áskerı tehnıkamen qam­tamasyz etý baǵytynda atqarylǵan jumys­tar jóninde aıtyp ótseńiz. 
– Táýelsizdiktiń 25 jylynda áskerdi qarý­landyrýǵa zamanaýı qarý-jaraq pen áskerı tehnıkanyń shamamen 4 300 birligi satyp alyndy. Sondaı-aq, osy aralyqta burynnan bar qural-jabdyqtar men áskerı tehnıkalardyń 1 200 birlikten astamy jóndeýden ótkizildi jáne qaıta jańǵyrtyldy. 
Qurlyqtaǵy áskerge zamanaýı túrli radıo­elektrondy barlaý tehnıkalary, áskerı brondalǵan mashınalar men brondy transporterler, raketalyq-artıllerııa qarý-jara­ǵy, aýyr oq atý júıeleri, uıaly baılanys ke­shenderi, radıasııalyq, hımııalyq jáne bıo­lo­gııalyq qaterlerden qorǵaıtyn otandyq mashı­nalar, janar-jaǵarmaı tasymaldaıtyn teh­nı­kalar, dalalyq gospıtaldar alyndy.
Elimizdiń Áýe qorǵanys kúshteri 4++ Sý-30SM zamanaýı joıǵysh ushaqtarmen, óz sanatyndaǵy eń tańdaýly S-295 áskerı-kóliktik jáne oqý-jattyǵýǵa arnalǵan Zlin ushaqtarymen, ES-145, Mı-171Sh tikushaq­tarymen, Mı-35M áskerı-kóliktik tikushaq­tarymen tolyqtyryldy. Sondaı-aq, áýe shabýy­lyna qarsy qorǵanys tehnıkalyq parki jańartyldy. Áýe shekaralaryn qorǵaý boıynsha áskerı kezekshilikti júzege asyrý úshin senimdi S-300PS, S-200, S-125 zenıt­tik-raketalyq jáne otandyq «Nur» radıotehnıkalyq keshenderi ornatylǵan. 
Bizdiń elimizge Kaspııdiń eń uzyn teńiz shekarasy tıesili. Ony yjdaǵattylyqpen qorǵaý qajet. Biz ulttyq Áskerı-teńiz kúshterin qur­dyq jáne ony qarqyndy damytýdamyz. Qazirgi tańda Qazaqstanda áskerı mańyzy zor korablder men kemelerdi jasap shyǵarý jolǵa qoıylǵan. Oral qalasyndaǵy «Zenıt» zaýyty elimizdiń teńizdegi shekaralaryn kúzetý úshin búginge deıin 25-ten astam korabl men keme shyǵaryp, olar óz deńgeıinde qyzmet kórsetýde. 
Bizdiń Qarýly Kúshterimiz búginde zamanaýı qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıkamen jańǵyrtylǵan, memlekettiń qorǵanys júıesin qamtamasyz etetin joǵary mobıldi áskerden turady. 
– Qazirgi ýaqyt suranysyna sáıkes áskerı daıarlyq deńgeıin arttyrý baǵy­tynda nendeı josparlaryńyz bar? Búgingi tańda áskerı qaýipsizdik boıynsha qandaı máselelerge erekshe kóńil bólinip otyr?
– Qazirgi ýaqytta Joǵarǵy Bas qolbas­shynyń 2011 jylǵy Áskerı doktrınada kórsetilgen memlekettiń áskerı uıymyn keshen­di damytýdyń negizgi sharalary sheń­berinde Qarýly Kúshterge qoıǵan mindetteriniń basty bóligi iske asyryldy. Jańa Áskerı doktrınada kózdelgendeı, aldaǵy ýaqyttaǵy kezeńge Qarýly Kúshterge Joǵarǵy Bas qol­basshy qoıǵan mindetter tómendegideı:
– áskerı josparlaý júıesin jetildirý;
– Qazaqstan Respýblıkasynyń áskerı qaýipsizdigi jáne qorǵanysyn qamtamasyz etý salasynda memlekettik jáne áskerı basqarýdy orta­lyqtandyrý maqsatyndaǵy Ulttyq basqa­rý ortalyǵyn qurý;
– raketalyq shabýyldaý jónindegi aldyn alý júıesin damytýdy jalǵastyrý;
– eldiń áskerı jáne áskerı-ekonomıkalyq áleýetine sáıkes, aqparattyq-psıhologııalyq jáne baǵdarlamalyq-tehnıkalyq yqpal etýge balamaly jaýap berý úshin kıberqaýipsizdik bólimsheleriniń múmkindigin kúsheıtý; 
– memlekettiń aımaqtyq qorǵanysyn qalyptastyrýdy qaıta qurý; 
– avtomattandyrylǵan basqarý júıelerine Qarýly Kúshterdegi áskerler, qarý-jaraq pen resýrstardy engizýdi jalǵastyrý;
– óńirlik qaǵıdat boıynsha Qarýly Kúshterdi, basqa áskerler men áskerı qurylymdardy qalyp­tastyrýda materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý prosesin biriktirýdi aıaqtaý jáne basqa da máseleler. 
– Áskerimizdiń halyqaralyq reıtıngtegi kórsetkishi jyldan jylǵa jaqsara túskendigi jasyryn emes. Global Firepower uıymynyń reı­tıngine sáıkes, bizdiń áskerimiz 2017 jy­ly álemdegi barlyq áskerler arasynda 53-shi oryn­nan kórindi. Qazaqstan áskerı áleýe­tin odan ári qanshalyqty kúsheıtetin bolady? 
– Qarýly Kúshterimizdi odan ári damytý, áskerı daıyndyqty joǵary deńgeıge jetkizý, sondaı-aq, halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge atsalysý úshin múmkindikterdi keńeıtý kún tártibinen túspeıdi. Osy oraıda, memlekettiń áskerı qaýipsizdigine tónetin qaýip-qaterlerdi baǵalaý jáne boljaý negizindegi mindetterdi naqtylaý; Qarýly Kúshterdiń quramy men qurylymyn búgingi tańdaǵy túrli áskerı qaqtyǵystardyń ózgergen sıpatyn eskere otyryp jańǵyrtý; qurlyqta, teńizde, áýe-ǵaryshtyq jáne aqparattyq keńistikte qarsylasqa qarsy is-qımyl jasaý úshin strategııalyq baǵyttardaǵy áskerlerdiń túra­ralyq tobyn qurýdy aıaqtaý, sondaı-aq, qorǵanys maqsatyndaǵy strategııalyq baǵyt­tardy aýmaqty jedel jabdyqtaý júzege asyrylatyn basty sharalar bolyp tabylady. 
Sózimniń sońynda «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly Qarýly Kúshterdiń áskerı qyz­metshilerin, ardagerlerin, Otanymyz­dyń barlyq azamattaryn dańqty Qarýly Kúsh­teri­mizdiń 25 jyldyǵymen jáne Uly Otan soǵy­syndaǵy Jeńiske 72 jyl tolýymen qut­tyq­taǵym keledi. Soǵys ardagerleri men tyl, Qarýly Kúshter eńbekkerlerine, Otanymyzdyń búgingi aıbyndy qorǵaýshylaryna zor densaý­lyq, otbasylyq bereke, qajymas qaırat tileı­min! Elimiz jáne onyń aıbyndy Qarýly Kúsh­teri damı bersin! 

Áńgimelesken 
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»